ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

Η έκτη Θαργηλιώνος είναι η ιερή ημέρα για τα γενέθλια της θεάς Αρτέμιδος. Στην πραγματικότητα οι Δήλιοι θεωρούν ότι η θεά Άρτεμις είχε γεννηθεί την 6η Θαργηλιώνος και ο αδελφός της, ο Απόλλων, την 7η Θαργηλιώνος, οι δυο αυτές ημέρες αποτελούν τους εορτασμούς των Θαργηλίων όπου ο Απόλλων είναι ο τιμώμενος θεός της εορτής.

Η Γέννηση της Αρτέμιδος

Η 6η Θαργηλιώνος κατά το Δηλιακό τοπικό λατρευτικό πλαίσιο είναι η ημέρα της γέννησης της Αρτέμιδος, και η 7η του Απόλλωνος. Ολυμπ. Βίος Πλάτ β51

Η Άρτεμις είναι μια από τις μεγάλες Ολύμπιες θεές. Είναι η κόρη του Διός και της Τιτανίδας Λητούς, «η πιο ευγενής από τις θεότητες». Ο αδελφός της είναι ο Απόλλωνας. Ως κόρη του Διός έχει πολλά, μα πολλά αδέλφια.

Υπάρχει κάποια αμφισημία σχετικά με το πού γεννήθηκε η Άρτεμις και τη φύση της σχέσης της με τον Απόλλωνα. Σύμφωνα με την πρώτη λογοτεχνική μαρτυρία, η Άρτεμις γεννήθηκε στο νησί της Ορτυγίας στην περιοχή της Εφέσου στη Μικρά Ασία. Έτσι ο Ομηρικός Ύμνος του Απόλλωνα (γ’) αναφέρεται (14-16):

― χαῖρε μάκαιρ’ ὦ Λητοῖ, ἐπεὶ τέκες ἀγλαὰ τέκνα
Ἀπόλλωνά τ’ ἄνακτα καὶ Ἄρτεμιν ἰοχέαιραν,
τὴν μὲν ἐν Ὀρτυγίῃ, τὸν δὲ κραναῇ ἐνὶ Δήλῳ

Η Άρτεμις και ο Απόλλωνας είναι αδέλφια αλλά όχι απαραίτητα πάντα δίδυμα. Η Άρτεμις γεννήθηκε στην Ορτυγία και μετά ο Απόλλωνας γεννήθηκε στο νησί της Δήλου. Αργότερα, τα κείμενα φέρνουν τα αδέλφια πιο κοντά, υποδηλώνοντας ότι ήταν δίδυμα, και τα δύο γεννημένα είτε στην Ορτυγία είτε στη Δήλο. Έτσι, στη Βιβλιοθήκη ο Ψευδο-Απολλόδωρος αφηγείται πώς (1.3.6):

― Λητὼ δὲ συνελθοῦσα Διὶ κατὰ τὴν γῆν ἅπασαν ὑφ᾽ Ἥρας ἠλαύνετο, μέχρις εἰς Δῆλον ἐλθοῦσα γεννᾷ πρώτην Ἄρτεμιν, ὑφ᾽ ἧς μαιωθεῖσα ὕστερον Ἀπόλλωνα ἐγέννησεν. Ἄρτεμις μὲν οὖν τὰ περὶ θήραν ἀσκήσασα παρθένος ἔμεινεν

Αντιθέτως, ο Στράβων καταγράφει ότι και τα δύο παιδιά γεννήθηκαν στην Ορτυγία, για άλλη μια φορά καθώς η Λητώ έφυγε από την οργή της Ήρας (14.1.20):

― ἐν δὲ τῆι αὐτῆι παραλίαι μικρὸν ὑπὲρ τῆς θαλάττης ἐστὶ καὶ ἡ Ὀρτυγία͵ διαπρεπὲς ἄλσος παντοδαπῆς ὕλης͵ κυπαρίττου δὲ τῆς πλείστης. διαρρεῖ δὲ ὁ Κέγχριος ποταμός͵ οὗ φασι νίψασθαι τὴν Λητὼ μετὰ τὰς ὠδῖνας. ἐνταῦθα γὰρ μυθεύουσι τὴν λοχείαν καὶ τὴν τροφὸν τὴν Ὀρτυγίαν καὶ τὸ ἄδυτον ἐν ὧι ἡ λοχεία͵ καὶ τὴν πλησίον ἐλαίαν͵ ἧι πρῶτον ἐπαναπαύσασθαί φασι τὴν θεὸν ἀπολυθεῖσαν τῶν ὠδίνων. ὑπέρκειται δὲ τοῦ ἄλσους ὄρος ὁ Σολμισσός͵ ὅπου στάντας φασὶ τοὺς Κουρῆτας τῶι ψόφωι τῶν ὅπλων ἐκπλῆξαι τὴν ῞Ηραν ζηλοτύπως ἐφεδρεύουσαν͵ καὶ λαθεῖν συμπράξαντας τὴν λοχείαν τῆι Λητοῖ. ὄντων δ᾽ ἐν τῶι τόπωι πλειόνων ναῶν͵ τῶν μὲν ἀρχαίων τῶν δ᾽ ὕστερον γενομένων͵ ἐν μὲν τοῖς ἀρχαίοις ἀρχαῖά ἐστι ξόανα͵ ἐν δὲ τοῖς ὕστερον Σκόπα ἔργα· ἡ μὲν Λητὼ σκῆπτρον ἔχουσα͵ ἡ δ᾽ Ὀρτυγία παρέστηκεν ἑκατέραι τῆι χειρὶ παιδίον ἔχουσα. πανήγυρις δ᾽ ἐνταῦθα συντελεῖται κατ᾽ ἔτος͵ ἔθει δέ τινι οἱ νέοι φιλοκαλοῦσι μάλιστα περὶ τὰς ἐνταῦθα εὐωχίας λαμπρυνόμενοι· τότε δὲ καὶ τῶν Κουρήτων ἀρχεῖον συνάγει συμπόσια καί τινας μυστικὰς θυσίας ἐπιτελεῖ.

Αυτό που είναι συνεπές και σταθερό, ωστόσο, είναι ότι η Άρτεμις και ο Απόλλωνας είναι αδερφή και αδελφός, και τα μόνα παιδιά της Λητούς και του Διός. Αυτό που είναι επίσης συνεπές είναι ότι και τα δύο αδέλφια είναι αιώνιοι έφηβοι – τόσο η Άρτεμις όσο και ο Απόλλωνας παραμένουν αέναοι έφηβοι, για πάντα στην αιχμή της ενηλικίωσης χωρίς ποτέ να ξεπεράσουν αυτά τα όρια. Για τον Απόλλωνα, αυτό έχει τελικά πιο παιδαγωγικό παρά σημασιολογικό νόημα·  η νεότητά του του εκδηλώνεται κυρίως με την απουσία του γενιού στις τέχνες. Επίσης, δεν νυμφεύεται ποτέ (όπως και ο Δίας με την Ήρα, ο Ποσειδώνας με τον Αμφιτρίτη, ο Άδης με την Περσεφόνη, ακόμη και ο Διόνυσος με την Αριάδνη). Ωστόσο,  πραγματοποιεί την γενετήσια πράξη με άνδρες και γυναίκες, και έχει παιδιά, και έτσι μπορεί να συγκριθεί με τον Ερμή, τον Άρη σε εκείνους τους μύθους όπου η Αφροδίτη είναι σύζυγος του Ηφαίστου, ακόμη και η Δήμητρα, που φέρει την Περσεφόνη έχοντας «ερωτευτεί»με  τον Δία, αλλά που δεν θεωρείται σύζυγος ή σύζυγός του.

Αντίθετα, η αιώνια νεότητα  της Αρτέμιδος  έχει σημασιολογικό νόημα. Σε αντίθεση με όλες τις άλλες θεές, απεικονίζεται ως παιδί στις τέχνες της αρχαίας Ελλάδας. Αυτό συναντάται ιδιαίτερα καλά στη σκηνή Θεομαχίας της Ιλιάδος του Ομήρου, όταν η Άρτεμις εναντιώθηκε στην πιο ώριμη θεά Ήρα (Φ 489–496, 505–513):

― Ἦ ῥα, καὶ ἀμφοτέρας ἐπὶ καρπῷ χεῖρας ἔμαρπτε σκαιῇ, δεξιτερῇ δ’ ἄρ’ ἀπ’ ὤμων αἴνυτο τόξα, αὐτοῖσιν δ’ ἄρ’ ἔθεινε παρ’ οὔατα μειδιόωσα ἐντροπαλιζομένην· ταχέες δ’ ἔκπιπτον ὀϊστοί.
δακρυόεσσα δ’ ὕπαιθα θεὰ φύγεν ὥς τε πέλεια, ἥ ῥά θ’ ὑπ’ ἴρηκος κοίλην εἰσέπτατο πέτρην
χηραμόν· οὐδ’ ἄρα τῇ γε ἁλώμεναι αἴσιμον ἦεν· ὣς ἣ δακρυόεσσα φύγεν, λίπε δ’ αὐτόθι τόξα.

…………………………………………………………………………

Η Άρτεμις εμφανίζεται ακόμη πιο νεότερη στην περιγραφή του -3ου αιώνος, στον Ύμνο του Καλλιμάχου εις την Άρτεμη όταν ζητά από τους Κύκλωπες να φτιάξουν τα όπλα της (72-78)

― κοῦρα, σὺ δὲ προτέρω περ, ἔτι τριέτηρος ἐοῦσα,

εὖτ᾽ ἔμολεν Λητώ σε μετ᾽ ἀγκαλίδεσσι φέρουσα,

Ἡφαίστου καλέοντος ὅπως ὀπτήρια δοίη,

Βρόντεώ σε στιβαροῖσιν ἐφεσσαμένου γονάτεσσι,

στήθεος ἐκ μεγάλου λασίης ἐδράξαο χαίτης,

ὤλοψας δὲ βίηφι· τὸ δ᾽ ἄτριχον εἰσέτι καὶ νῦν

μεσσάτιον στέρνοιο μένει μέρος, ὡς ὅτε κόρσῃ

φωτὸς ἐνιδρυθεῖσα κόμην ἐπενείματ᾽ ἀλώπηξ.

Τα Θαργήλια

Τα Θαργήλια είναι η μία από τις εορτές που αφορούν τον θερισμό του κριθαριού. Ο τελετουργικός θερισμός στην Αθήνα και η προσφορά Απαρχών γίνονται στην θερινή εορτή του θεού, στα Θαργήλια.

Ησυχ. λ. Θαργήλια· Απόλλωνος εορτή- και όλως ό μήν ίερός του θεού· έν δέ τοις Θαργηλίοις τάς απαρχάς των φαινομένων (φυομένων) ποιούνται και περικομίζουσι. . . και τήν ικετηρίαν εκάλουν Θάργηλον και Αρχίλοχος φησι . . . και ό θάργηλος χύτρος εστίν ανάπλεως σπερμάτων.

Η πρώτη μέρα, 6η Θαργηλιώνος, είναι ημέρα καθαρμού σε σχέση με τον Απόλλωνα.

Τα Θαργήλια βασίζονται στο σχήμα των τελετουργιών που ακολουθούν οι Αχαιοί στο Α 314 της Ιλιάδος·  για να καθαρίσουν το στρατόπεδο τους  από το λοιμό και να κατευνάσουν τον Απόλλωνα, πλένονται με θαλασσινό νερό και  πετούν στη θάλασσα τα λύματα του στρατοπέδου στη συνέχεια προσφέρουν εκατόμβες βοδιών και τράγων στο θεό.

Στα Δήλια εφόσον εντάσσονται στο πλαίο των Θαργηλίων δεν υπάρχουν μαρτυρίες για τελετές καθαρμού. Ο Θεόφραστος στον Αθήν. Χ. 424f, γράφει ότι προς τιμήν του Δηλίου Απόλλωνα εορτάζουν τα Θαργήλια, και στο ναό του Δαφνηφόρου στη Φλύα υπάρχει παράσταση (ζωγραφιά) με αυτό. ― ό δέ Απόλλων ούτος έστιν ω τα Θαργήλια άγουσι, και διασώζεται Φλυήσιν εν τω δαφνηφορείω γραφή περί τούτων.

Στη Δήλο τα εορταστικά ρούχα των θεωρών είναι  οι περίφημοι θηραϊκοί χιτώνες, κατασκευασμένοι από θηραϊκό ύφασμα. Όπως αναφέρει ο Θεόφραστος στο βιβλίο του Περί Μέθης, ο ποιητής Ευριπίδης οινοχόησε στην Αθήνα για τους ορχηστές. Αυτοί ορχούνται γύρω από το ναό του Δηλίου Απόλλωνα, φορώντας ιμάτια θηραϊκού τύπου και προέρχονται από τις καλύτερες αθηναϊκές οικογένειες.

Προς τιμήν αυτού του Απόλλωνα εορτάζονται τα Θαργήλια.

Οι χοροί που στέλνονται στη Δήλο προέρχονται από τις καλύτερες οικογένειες της Αθήνας και ξεχωρίζουν όχι μόνο για τις μουσικές και χορικές τους ικανότητες αλλά και για τη φυσική τους ομορφιά.

Ο Ξενοφών λέει ότι δεν υπήρχε καμία σύγκριση μεταξύ των μελών των αθηναϊκών χορών – και φέρνει ως παράδειγμα το χορό που πήγαινε στη Δήλο- και εκείνων που προέρχονταν από άλλες πόλεις ως προς την ευανδρία, δηλαδή την αφθονία αλλά και τα φυσικά χαρίσματα.

Στους αγώνες είναι βέβαιο ότι θα λάμβαναν μέρος και τα άλλα μέλη της Αμφικτιονίας, όπως φαίνεται και από το απόσπασμα του Ξενοφώντα -αλλιώς δεν είχε νόημα μια τόσο μεγαλόπρεπη εορτή με σαφή πολιτική σκοπιμότητα. Δυστυχώς, με εξαίρεση τους Αθηναίους, αγνοούμε ποιες άλλες πόλεις έπαιρναν μέρος στα Δήλια.

Στους καταλόγους των αναθημάτων αναφέρονται μέρη όπως, η Μύκονος, η Νάξος, η Πάρος, η Μήλος, η Αμοργός, η Τήνος, η Κέα, το Άργος, η Σικυώνα, ενώ οι Χαλκιδείς παρήγγειλαν στο διάσημο αυλητή Πρόνομο τη σύνθεση ενός προσοδίου για να εκτελεστεί στη Δήλο .

Τα Δήλια Θαργήλια είναι εορτή προς τιμήν του Απόλλωνος Δηλίου. Ο Απόλλων Δήλιος συνδέεται με το ιερό, το Πύθιον ως προς την κάθαρση, ανατολικά της πόλεως.

Πιστοποιημένα στοιχεία της εορτής είναι, η ετοιμασία και η προσφορά των Θάργηλων στο Θεό, (ένα μείγμα βρασμένων καρπών), η πομπή στην οποία μια επιμελημένη σειρά φυσικών προϊόντων καλλιέργειας επιδεικνύονται και ένας μεγάλος αγών κύκλιων χορών.

Ο Πλούταρχος στα Συμποσιακά· δίνει την εβδόμη ως την ημέρα της εορτής, και στο 8.1.1, 717b, βεβαιώνει το μήνα Θαργηλώνα για τα Θαργήλια :

― ο δε Φλώρος ουδέ Καρνεάδην απαξιούν έφη μνήμης: εν τοις Πλάτωνος γενεθλίοις, άνδρα της Ακαδημείας ευκλεέστατον οργιαστήν Απόλλωνος γαρ αμφοτέρους εορτή γενέσθαι, τον μεν Θαργηλίοις Αθήνησι, τον δε Κάρνεια Κυρηναίων αγόντων: εβδόμη δ᾽ αμφοτέρας εορτάζουσι. ‘και τον θεόν, ως ταύτη γενόμενον, υμείς’ είπεν ‘οι προφήται και ιερείς, ΠΛΟΥΤ. ΣΥΜΠΟΣ. 8.1.2, 717d

― τη έκτη του Θαργηλιώνος ισταμένου την Σωκράτους αγαγόντες γενέθλιον, τη εβδόμη την Πλάτωνος ήγομεν, και τούτο πρώτον λόγους ημίν παρείχε τη συντυχία πρέποντας, ων κατήρξε Διογενιανός ο Περγαμηνός. έφη γαρ ου φαύλως ειπείν Ίωνα περί της τύχης ότι πολλά της σοφίας διαφέρουσα πλείστ᾽ αυτή όμοια ποιεί τούτο μέντοι μουσικώς έοικεν απαυτοματίσαι το μη μόνον ούτω σύνεγγυς, αλλά και πρότερον τη δόξη γεγονέναι τον πρεσβύτερον, ΠΛΟΥΤ. ΣΥΜΠΟΣ. 8.1.1, 717b

Ο Διογένης Λαέρτιος 2.44 καταγράφει ότι οι Αθηναίοι απολυμαίνουν τη πόλη στην προηγούμενη ημέρα, την Θαργηλιώνος 6η.

Η ιερή πομπή και ορχηστρικοί αγώνες των κύκλιων Χορείων αναφέρονται μαζί από τον Δημοσθένη 21.10,  στην εβδόμη.

― και Θαργηλίων τη πομπή και τω αγώνι, μη εξείναι μήτε ενεχυράσαι μήτε λαμβάνειν έτερον ετέρου, μηδέ των υπερημέρων, εν ταύταις ταις ημέραις. ΔΗΜΟΣΘΕΝΟΥΣ 21.10

Η Δήμητρα Χλόη

Μια Θυσία στη Δήμητρα Χλόη καταγράφεται την έκτη Θαργηλιώνος, Φιλοχόρος (FGrH 328 F 61) .

Για το ιερό της Δήμητρος Χλόης δείτε τη Λυσιστράτη του Αριστοφάνους στ.835 και την Αττική επιγραφή ―  ․․․․․ Δήμητρος της Χλόη̣ς ․

IG II² 1472 .39 ATTIKH ΕΠΙΓΡΑΦΗ -319

― τω δ΄ευχλόυ Δήμητρος εις επόψιον

πάγον μολούσα, ΟΙΔΙΠΟΥΣ ΕΠΙ ΚΟΛΩΝΩ 1600

Το προσωνύμιο αυτό «Ευχλόυ» είναι σημαντικό. «Χλόη» ήταν κανονικά η πράσινη λεπίδα του κριθαριού και ήταν η Δήμητρα Χλόη στην οποία προσφέρονταν οι πρώτοι καρπόι του κριθαριού από την πρώτη συγκομιδή.

Το προσωνύμιο αυτό προέρχεται από τη σχέση της με το αυξανόμενο  κριθάρι αυτή την εποχή.

Θυσία σε Θεότητες που δυστυχώς δεν γνωρίζουμε αναφέρονται και σε ιδιωτικό θρησκευτικό ημερολόγιο :

— ․․․․․Θαργηλιώνος hεκτει hισταμένο…ι….εσι τέλεον και α…οχὲς..ἕμισυ ε τοι hεροι και φρύγαν, IG I² 842 ΑΤΤΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ 70η ΟΛΥΜΠΙΑΣ

Οι κύριες πηγές για τον χαρακτήρα των Θάργηλων είναι :

― Θαργήλια Απόλλωνος εορτή. και όλος «μην ιερός του θεού. εν δε τοις θαργηλίοις τας απαρχάς των φαινομένων ποιούνται και περικομίζουσι. ταύτα δε θαργήλιά φασι. και μην Θαργηλιών. και την βυετηρίαν εκάλουν θάργηλον. . . και ο θάργηλος χύτρα εστίν ανάπλεως σπερμάτων (παραπομπή) θ 106 :θάργηλος• χύτρα ιερού εψήματος,  ΗΣΥΧΙΟΣ θ 104

― Θαργήλια• εορτή Αρτέμιδος και Απόλλωνος. . . θάργηλος ο των σπερμάτων μεστός χύτρος ιερού εψήματος. ηψουν δε εν αυτή απαρχάς τω θεώ των πεφηνότων καρπών. ισταντο δ’ἐν αυτή και χοροί και αγών, ΦΩΤΙΟΣ θ 22 (Σουΐδα θ 49)

― Θαργήλια• εορτή Αθήνησιν• ονομάζεται από των θαργηλίων. θαργήλια δε εισι πάντες οι από γης καρποί. άγεται μηνί Θαργηλιώνος Αρτέμιδος και Απόλλωνος,  ΜΕΓΑ Ετυμ. ΛΕΞΙΚΟ 443.19

― παρείδε δε τούτον ο Βλεωίας, ώσπερ και τον Θάργηλον, ον τινες καλούσι θαλύσιον. Κράτης δ’ἐν β’Ἀττικῆς διαλέκτου (FrGrH 362 F 6) Θάργηλον καλείσθαι τον εκ της συγκομιδής πρώτον γινομένον άρτον, καρποί ΑΝΕΚΔ. Μπεκ.. 1.263.23-5) ΑΘΗΝΑΙΟΣ 114 α  και τύπος άρτου.

Εορτασμοί των Θαργηλίων την πρώτη ημέρα

Την πρώτη ημέρα στους εορτασμούς των Θαργηλίων πραγματοποιείται δημόσιος καθαρμός της πόλης των Αθηναίων.

Στην αυριανή ημέρα πραγματοποιείται ο κύριος εορτασμός των Θαργηλίων.

Η 6η ισταμένου στους υπόλοιπους μήνες είναι ιερή για τα συμβολικά γενέθλια της Αρτέμιδος.

― Έξω των εορτών ιεραί τινες του μηνός ημέραι νομίζονται Αθήνησι θεοίς τισιν. . . η δε έκτη τη Αρτεμίδι, και άλλη άλλω, ΣΧΟΛΙΑ ΠΛΟΥΤΟΣ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ. 1127

Αυτή την ημέρα επίσης οι Αθηναίες έψηναν ψωμάκια κουλούρες και σε σχήμα της ημισελήνου, τις περίφημες Σελήναι, και για κάθε έξι από αυτά στη σειρά, έπλαθαν και μια έβδομη, που την ονόμαζαν:

― βούς ἕβδομος,κατὰ μίμησιν πρωτοφύους σελήνης, ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΙΛΙΑΔΟΣ Σ 575.1165.4

― Έβδομος Βούς

Η έκτη Θαργηλιώνος είναι η γενέθλιος ημέρα του Σωκράτους του Φιλοσόφου:

― Εγεννήθη δε, καθά φησιν Απολλόδωρος εν τοις Χρονικοίς, επί Αψεφίωνος εν τω τετάρτω έτει της εβδομηκοστής εβδόμης Ολυμπιάδος, Θαργηλιώνος έκτη, οτε καθαίρουσιν Αθηναίοι την πόλιν και την Άρτεμιν Δήλιοι γενέσθαι φασίν. ΗΣΥΧΙΟΣ

ΑΠΟΔΟΣΗ

Γεννήθηκε όπως μαρτυρεί ο Απολλόδωρος στα «Χρονικὰ»του, επί Αψεφίωνος κατά το τέταρτο έτος της 77ης Ολυμπιάδος (-469/68), στις 6 Θαργηλιώνος που οι Αθηναίοι καθαρίζουν την πόλη, και λένε οι Δήλιοι ότι γεννήθηκε η Άρτεμις.

ΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΑ ΘΑΡΓΗΛΙΑ Σε ΟΛΟΥΣ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ