ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

Η εἰκὰς πέμπτη ἤ ἕκτη φθίνοντος .

Ὁ Πλούταρχος στὸν Ἀλκιβιάδη καθιερώνει αὐτὴ τὴν ἡμέρα ὡς τὴν ἑορτὴ τῶν Πλυντηρίων.

― ἐδρᾶτο τὰ Πλυντήρια τῆ θεῶ. δρῶσι δὲ τὰ ὄργια Πραξιεργίδαι Θαργηλιῶνος ἕκτῃ φθίνοντος ἀπόρρητα.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ ΒΙΟΙ ,ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ 34.1

Ὁ μῆνας καὶ ἡ ἡμερομηνία στὴ τρίτη δεκάδα (τοῦ μηνὸς) ἐπιβεβαιώνεται καὶ ἀπὸ τὸν Πρόκλο:

― Ἀριστοκλῆς ὁ Ῥόδιος ἱστορεῖ τὰ μὲν ἐν Πειραιεῖ Βενδίδεια τῆ εἰκάδι τοῦ Θαργηλιῶνος ἐπιτελεῖσθαι, ἕπερθαι δὲ τὰς περὶ τὴν Ἀθηνᾶν ἑορτάς.
ΠΡΟΚΛΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΤΙΜΑΙΟ 27.Α

Σύμφωνα μὲ τὸν Deubner (Feste σελ. 18) ὁ Πρόκλος μὲ :

― τὰς περὶ τὴν Ἀθηνᾶν ἑορτάς.

.. κάνει ἀναφορὰ στὰ Πλυντήρια καὶ τὰ Καλλυντήρια.

Ὁ λεξικογράφος Φώτιος , ὅπως εἴδαμε χθὲς , τοποθετεῖ τὰ Πλυντήρια στὴν 29η Θαργηλιῶνος :

― Καλλυντήρια καὶ Πλυντήρια• ἑορτῶν ὀνόματα. γίνονται μὲν αὗται Θαργηλιῶνος μηνὸς, ἐννάτῃ μὲν ἐπὶ δέκα Καλλυντήρια, δευτέρᾳ φθίνοντος τὰ Πλυντήρια.
ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟΝ

Τὰ Πλυντήρια είναι ἡμέρα ἀποφράς.

― ὅθεν ἐν ταῖς μάλιστα τῶν ἀποφράδων τὴν ἡμέραν ταύτην ἄπρακτον Ἀθηναῖοι νομίζουσιν.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ ΒΙΟΙ ,ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ 34.1

Καμμία δημόσια συνέλευση δὲν μπορεί νὰ πραγματοποιηθεῖ αὐτὴν τὴν ἡμέρα σύμφωνα μὲ τὸν Deubner σελ.18

Στὰ Πλυντήρια, oἱ Πραξιεργίδαι, είναι παραδοσιακὰ ἡ ὑπεύθυνη οἰκογένεια γιὰ τὶς τελετουργίες καὶ τὸν πέπλο τῆς θεᾶς .

Πραξιεργίδαι• οἱ τὸ ἕδος τὸ ἀρχαῖον τῆς Ἀθηνᾶς ἀμφιεννύτες.
ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ.

Λίγο πριν την ανατολή του ηλίου τὸ παλιὸ ἄγαλμα τῆς θεᾶς καλύπτονταν μὲ εἰδική ἱεροτελεστία, ἀφοῦ ὁλοκληρώνονταν ἡ παραδοσιακὴ τελετή ἐξόδου, ὁ πέπλος καὶ τὰ κοσμήματα, μεταφέρονται σὲ πομπὴ σε παρακείμενη πηγή γιὰ τὸν καθαρμό.
Τὴ θεὰ στὴ πομπὴ συνοδεύουν τιμητικῶς οἱ έφηβοι σὲ τελετουργικὸ σχῆμα παρέλασης.
Ἐπικεφαλὴς τῆς πομπῆς είναι μία κανηφόρος ὅπου μέσα στὸ καλάθι μεταφέρει τὴ ηγητηρία, (γλυκὸς ἄρτος ἀπὸ ἀποξηραμένα σῦκα).

ἡγητηρία, ἡ (Α, κατά τον Ησύχ. και Φώτ. ἡγητορία, κατά τον Ευστ. ἡγήτρια) (ηγητήρ)

δέσμη, αρμαθιά ή άρτος από ξερά σύκα τα οποία έφεραν με πομπή κατά την εορτή των Πλυντηρίων σε ανάμνηση τής ευρέσεως αυτής τής τροφής που την θεωρούν ως το πρώτο βήμα προς τον πολιτισμό.

Ὁ μῦθος σχετίζει τὰ σῦκα ὡς τὴ πρώτη τροφὴ τοῦ ἀνθρώπου.

― ἡγητηρία • παρὰ τοῦ ἡγήσασθαι οὖν τῆς τροφῆς κέκληται ἡγητηρία.
ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ
Ὁ Deubner ὑποστηρίζει ὅτι ἡ ηγητηρία είναι προσφορὰ γιὰ τὴ θεά Δήμητρα.

Μὲ τὴν ἄφιξη ὁ Πέπλος τῆς θεᾶς πλενόταν ἀπὸ δύο παρθένες ποὺ ὀνομάζονταν Λουτρίδαι καὶ Πλυντρίδαι.

― Λουτρίδαι• δύο κόραι περὶ τὸ ἕδος τῆς Ἀθηνᾶς. ἐκαλοῦντο δὲ αὗται καὶ πλυντρίδες . οὕτως Ἀριστοφάνης
ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ

Ἡ ιέρεια τῆς Ἀθηνᾶς πραγματοποιεί τὴ καθάρσια τελετὴ .
Μὲ τὴ λήξη τῆς τελετῆς ἡ πομπὴ ἐπέστρεφε στὸ παλαιὸ Ναὸ μὲ στρατιωτικὴ παρέλαση Λαμπαδηφορίας.

Οἱ Πραξιεργίδαι, είναι ὑπεύθυνοι πάλι γιὰ τὴν τελετὴ εἰσόδου στὸ ναὸ τὴν ἐνδυμασία, τὸν Πέπλο, καὶ τὸν καλλωπισμὸ τῆς θεᾶς.

Οι Παμφίδαι είναι το ιερό γένος (από τον ποιητή Πάμφως) που προσφέρουν την ιερή μουσική (με φρεσκοκομμένους κάλαμους αυλούς του Θαργηλιώνος) και τους ύμνους, για τις τελετές των Πλυντηρίων και Καλλυντηρίων, στη Εξαγωγή και Εισαγωγή του ιερού πέπλου της Πολιάδος (Παυσ. Α 38.3).

---

Η εορτή των Πλυντηρίων (Πλυντήρια και Καλλυντήρια)

Noel Robertson

Στην εορτή των Πλυντηρίων, το πανάρχαιο ξύλινο άγαλμα της Αθηνάς Πολιάδος δέχεται διαφόρων ειδών προσοχή και λατρευτική φροντίδα. Στην Αθήνα υπάρχουν δύο τελεστικά στάδια, η κύρια τελετή, τα Πλυντήρια, (τελετές πλυσίματος) και η δεύτερη τελετή, τα Καλλυντήρια, (τελετές κοσμήσεως).

Παρόμοιες εορτές μαρτυρούνται, ή μπορούν τεκμηριωμένα να συναχθούν και αλλού στην Αττική αλλά και σε άλλα μέρη της Ελλάδος αυτή την εποχή.

Οι δήμοι Έρχιας και Θορικού έχουν τις δικές τους εκδοχές των Πλυντηρίων.

Ένας μήνας Πλυντηριών, που λαμβάνει την ονομασία του από την εορτή, εμφανίζεται σε ορισμένα νησιά των Ιώνων, στην Ίο, την Πάρο, την Θάσο και την Χίο.

Στην Τεγέα της Αρκαδίας, μια μυθική λατρευτική «πλύσις» του πέπλου της θεάς Αθηνάς υποδηλώνει μια αντίστοιχη τελετουργία.

Στο δωρικό Άργος  και τους Δελφούς, βλέπουμε τις τελετές των λουτρών «Λουτρά» ή την τελετή  Λῶτις, (Λούσις)  για την Παλλάδα, η πρώτη περιγράφεται στον πέμπτο ύμνο του Καλλίμαχου.

Δεδομένου ότι οποιαδήποτε πληροφορία για τις πάτριες τελετουργίες είναι εξαιρετικά σπάνιες, το εύρος είναι εντυπωσιακό και καθιστά αδιαμφισβήτητο το γεγονός  ότι η εορτή είναι πανάρχαια, δημοφιλής και διαδεδομένη.

Επιπλέον, όλες οι ηπειρωτικές τοποθεσίες της εορτής  έχουν μυκηναϊκά ίχνη.

Για να είμαστε σίγουροι, η τελετουργία δεν είναι ομοιόμορφη ανά τους διάφορους τόπους – διαφορές καθώς και ομοιότητες μεταξύ της πόλης των Αθηναίων και τις άλλων τοποθεσιών θα αναφερθούν εν ευθέτω χρόνω.

Η περίτεχνη τελετουργική πλύση είναι ιδιότυπη για την Αθήνα, για το πανάρχαιο ξύλινο άγαλμα στην ακρόπολη που είναι ταυτόχρονα απόγονος του Διός και φυλαχτό για ολόκληρη την κοινότητα.

Τα αγάλματα των άλλων θεοτήτων λατρεύονται και λαμβάνουν ικεσίες με πολλούς τρόπους, αλλά η πλύσις και η κόσμησίς τους δεν αποτελούν μια ολόκληρωμένη πολιτειακή εορτή.

Για την αθηναϊκή εορτή, αναφέρονται είτε οι ακόλουθες ενέργειες ή είτε οι ενέργειες που υποδεικνύονται από την τελετουργική ονοματολογία:

― η   αφαίρεση του πέπλου και των άλλων «κόσμων» (κοσμημάτων) από το άγαλμα.

― η τοποθέτηση λινού καλύμματος (σε σκότος)  πάνω από το γυμνό άγαλμα (οι Πραξιεργίδες «αφαιρούν τον κόσμο και καλύπτουν το άγαλμα» (Πλουτ. Αλκιβ. 34.1, (Ξενοφ. Ελλ. 1. 4. 12).

― πλύσιμο του πέπλου.

― λουτρό του αγάλματος (δύο κόρες ασχολούνται με το άγαλμα της Αθηνάς, υπηρετούν ως «Πλυντρίδες και Λουτρίδες» (Αριστ. θρ. 849).

― επανατοποθέτηση του πέπλου στο άγαλμα (οι Πραξιεργίδες «επανατοποθετούν τον πέπλο στην θεά»  (IG I³ 7 γρ. 10-11, παρ. 23-24, Ησύχιος λήμ. Πραξιεργίδαι).

― Η «κόσμησις» του αγάλματος (η  Αγλαύρος ως ιέρεια της Αθηνάς «ήταν η πρώτη που κόσμησε τους θεούς» (Φώτιος λήμ. καλλυντήρια και πλυντήρια, Λέξεις ρητορικαί 270. Ο πέπλος δεν πλύθηκε για ένα έτος μετά τον θάνατο της Αγλαύρου ως αποτέλεσμα την εορτή των Πλυντηρίων).

Επίσης «κατανίπτης» ονομάζεται εκείνος που καθαρίζει τον Πέπλο στα κάτω μέρη του, μετά την μεγάλη πομπή των Παναθηναίων.

Ο «κόσμος» του αγάλματος (κοσμήματα), είναι κυρίως ο Πέπλος της θεάς.

Έτσι, το να «κοσμέω» το  άγαλμα, δηλαδή να κοσμώ, είναι εν μέρει η επαναφορά του πέπλου πάνω στο άγαλμα αλλά να περιλαμβάνει και κάποιες αισθητικές διαδικασίες, όπως το χρίσμα στο άγαλμα με ελαιόλαδο, που μαρτυρείται στο Άργος, την προσθήκη ενός χρυσού διαδήματος ελαίας και ενός περιδέραιου, που μαρτυρείται στους Δελφούς.

Τα Πλυντήρια χρονολογούνται με βεβαιότητα έκτη φθίνοντος του Θαργηλιώνος (25^η), μαζί με τις συναφείς τελεστικές ενέργειες του ξεγυμνώματος και της κάλυψης του αγάλματος (Πλούταρχος, Αλκιβιάδηςς 34.1), (παλαιότερα τα Πλυντήρια χρονολογούνταν την δευτέρα φθίνοντος του Θαργηλιώνος (την 29η ημέρα του Θαργηλιώνα) με βάση ένα απόσπασμα στο αστικό αθηναϊκό ημερολόγιο των θυσιών που ορίζει την προσφορά «ενός πέπλου από φρέσκο [μαλλί]» αυτή την ημέρα.

Παραδόξως, τα Καλλυντήρια θεωρήθηκαν ότι προηγούνται των Πλυντηρίων. Υπάρχει μια καταχώρηση «Καλλυντήρια και Πλυντήρια» στο λεξικό που δίνει σαφώς λανθασμένες ημερομηνίες και για τα δύο στάδια τελετών, με ένα μεταξύ τους διάστημα δέκα ημερών). Επειδή όμως ο σκοπός του λήμματος είναι να εξηγήσει τα καλλυντήρια, εμείς μπορούμε να υποθέσουμε ότι η δεύτερη ονομασία, η οποία είναι πολύ πιο γνωστή,  προστέθηκε για να ενισχύσει την πρώτη και όχι για να δείξει την αλληλουχία.

Πέρα από κάθε άποψη των λεξικών, το πλύσιμο προηγείται της κοσμήσεως.  Ο καθ. Deubner είχε μια βιαστική διαφορετική γνώμη όταν ερμήνευσε τα Καλλυντήρια αρκετά διαστρεβλωτικά και λανθασμένα ως «σάρωση» του ναού.

Μεταφέρεται η Πολιάς στο Φάληρο;

Υπάρχει μια παλαιότερη ανακατασκευή της εορτής που έχει διαψευσθεί περισσότερες από μία φορές, αλλά εξακολουθεί να εμφανίζεται λανθασμένα  ξανά και κατά καιρούς  στα βιβλία.  Υποτίθεται ότι το άγαλμα  της Αθηνάς απομακρύνεται από την Ακρόπολη και μεταφέρεται με άρμα στην ακτή στο Φάληρο, για να λουστεί στη θάλασσα ή να τοποθετηθεί στο Φάληρο σε  μια λεκάνη με θαλασσινό νερό.  Το έρεισμα  προέρχεται κυρίως από ένα απόσπασμα του Φιλοχόρου και μερικές εφηβικές επιγραφές. Αλλά αυτές οι πηγές αναφέρονται σε μια τελείως διαφορετική τελετή που δεν αφορούν τα Πλυντήρια της Πολιάδος. Δεν ήταν το ξύλινο άγαλμα της Πολιάδος Αθηνάς στην Ακρόπολη που μεταφέρεται στον αιγιαλό, αλλά το Παλλάδιο της νοτιοανατολικής Αθήνας.  Και δεν ήταν ο σκοπός να λουστεί το άγαλμα, αλλά να στηθεί μπροστά του μια εικονική  μάχη από το ιππικό της Αθήνας στα αμμώδη εδάφη του ιπποδρόμου. Το  Παλλάδιον απολάμβανε το θέαμα, και αναζωογονείτο  με σαγήνη, όπως το άγαλμα του Διονύσου που μεταφέρεται στο θέατρο. Οι δύο τελετές, η συνοδεία της «Παλλάδος» και του Διονύσου, εμφανίζονται πολλές φορές στις εφηβικές επιγραφές.

Ο μην Πλυντηριών

Η ονομασία του μηνός, Πλυντηριών, μας λέει πολλά, ότι ο μήνας πήρε το όνομά του από την πρώτη αξιοσημείωτη τελετή που είναι η κύρια εορτή σεπολλές τοπικές παραδόσεις των Ιώνων.

Ανακατασκευή της εορτής

Επομένως αφού απορρίπτεται το λουτρό στη θάλασσα,  η εορτή της Αθηνάς Πολιάδος μπορεί να ανακατασκευαστεί ως εξής:

― την έκτη φθίνοντος του Θαργηλιώνος (25^η), το άγαλμα γδύνεται και καλύπτεται, αμέσως μετά ο πέπλος πλένεται.

Μια ή δύο ημέρες αργότερα, την πέμπτη φθίνοντος (26^η)  ή την τετάρτη φθίνοντος (27^η) του Θαργηλιώνος, όταν ο πέπλος έχει στεγνώσει, το άγαλμα λούζεται και στη συνέχεια ενδύεται ξανά τον πέπλο και κοσμείται.  

Η τοποθεσία για την τελετή είναι ο βόρειος προθάλαμος του ιωνικού πανάρχαιου  ναού (πάνω από το ιερό της Αγλαύρου), μεταξύ των ιερών της Ακροπόλεως.

Ο τόπος του πλυσίματος και του λουτρού εξαρτάται από τις τοπικές συνθήκες.

Στην Τεγέα

Στην Τεγέα, όπως και στην Αθήνα, μια πηγή βρίσκεται σε κοντινή απόσταση. Ένα παπυρικό κείμενο από την Αυγή του Ευριπίδη λέει ότι η Αυγή ως ιέρεια της Αλέας Αθηνάς «έπλενε τον πέπλο της Αθηνάς κοντά σε μια πηγή», όταν ο Ηρακλής την άρπαξε ξαφνικά (θρ. 323a).

Ο Παυσανίας εντοπίζει την πηγή ακριβώς βόρεια του ναού (8.47.4), όπου οι ανασκαφείς βρήκαν μια μεγάλη λεκάνη με μαρμάρινες πλευρές και σκαλοπάτια.

Οι τοιχογραφίες στην Πομπηϊα εμπνευσμένες από τον Ευριπίδη δείχνουν αντ’ αυτού μια φυσική πηγή, κατάλληλη για εκείνες τις πανάρχαιες ημέρες.  Η Αυγή και μια άλλη κόρη γονατίζουν σε μια βραχώδη όχθη και βυθίζουν τον πέπλο στο νερό. Είναι οι αντίστοιχες των πλυντρίδων της Αθήνας.

Σε ένα σημείο ο πάπυρος έχει παρεξηγηθεί· αποκαθίσταται έτσι και το λανθασμένο νόημα που βγάζει είναι ότι το πλύσιμο λαμβάνει χώρα στην «πα[ννυχίς», μια ολονύχτια τελετή.

― τες πα[ννυχιδος τες τει Αλαιαι | τελουμενης επι]στασης, –

 Αυτό είναι τελείως λανθασμένο και δεν είναι η σωστή περίσταση. · τες πα[ννυχιδος τες τει |Αλέαι παρα]στασης.  Ο καθ. Koenen, 1969, 14-18, (μετά τον καθ. Fehrle), ερμηνεύει τα Πλυντήρια στην Αθήνα και την Τεγέα ως μια τελετή «ιερού γάμου» στην οποία η ιέρεια αντιπροσωπεύει τη θεά.

Δεν είναι αυτή όμως  η κατάλληλη περίσταση και είναι λανθασμένη επεξήγηση.

Όντως, στις μεταγενέστερες πηγές ο βιασμός συμβαίνει σε μια εικονική παννυχίδα, ενώ η Αυγή οδηγεί τους συντρόφους της στο χορό – έτσι, δεν θα γνώριζε ποτέ ποιος της επιτέθηκε στο σκοτάδι, αν δεν υπήρχε ένα δαχτυλίδι που της έδωσε ο Ηρακλής. Η εκδοχή αυτή είναι, ωστόσο, εντελώς διαφορετική από εκείνη του Ευριπίδη και ανήκει σε έναν από τους κωμικούς ποιητές που επεξεργάστηκαν το θέμα, τον Εύβουλο ή μάλλον τον Φιλύλλιο (Αυγή θρ. 3).

Στην κωμωδία η παννυχίς είναι το αγαπημένο πρότυπο για την αποπλάνηση και έχει υιοθετηθεί θέλοντας και μη για την Αυγή – δεν λέει τίποτα για την τελετουργία στην Τεγέα.

Ο πάπυρος αναφέρεται στην προγονική εορτή :

«πά[τρια εορτή».

«της πά[τριας εορτής τήι | Αλεαί παρά]στασης

Στο Άργος

Στο Άργος, από την άλλη, η τελετή του λουτρού ήταν μια ξαφνική, συναρπαστική εκδήλωση, τη στιγμή που η στάθμη του ποταμού Ινάχου υψωνόταν και ξεχείλιζε με ορμητικά νερά. Το άγαλμα βρισκόταν στον κύριο ναό της Αθηνάς στη Λάρισα, ή  σε ένα ναό στην κορυφογραμμή στα βόρεια- σε κάθε περίπτωση, δεν υπήρχε καμία πηγή πουθενά γύρω. Από τις πηγές για τις οποίες φημίζεται το Άργος, η Αμυμώνη βρίσκεται στη νοτιοδυτική περιοχή κοντά στη Λέρνα, και όλες οι άλλες πηγές.

Κατά συνέπεια, το έθιμο είναι να λούζεται το άγαλμα στον Ίναχο – που ρέει μόνο όταν τροφοδοτείται από τις δυνατές βροχοπτώσεις στα όρη. (Παυσανίας 2.15.5). Αυτό εξηγείται και στην αναφορά του πέμπτου Ύμνου του Καλλίμαχου για βοή και φασαρία.

Όταν έρχεται η μπόρα με την δυνατή βροχή, μετά από μια ορισμένη περίοδο αναμονής, φέρνουν μια άμαξα που την τραβά ένα άλογο στους πρόποδες της Λάρισας, το άγαλμα μεταφέρεται από τις γυναίκες και τα άλογα είναι κατάλληλα για τα ορμητικά νερά γεμάτα άμμο και βλάστηση: «Μετά ανακατεύοντας τα νερά του με χρυσό και άνθη, θα φθάσει ο Ίναχος από τα όρη, φέρνοντας στην θεά Αθηνά το λουτρό της, το πιο πολύτιμο» (στ. 49-51).

Από το άγαλμα πρέπει να αφαιρέθηκε εκ των προτέρων ο πέπλος της, εντός του ναού. Οι Αργείοι προειδοποιούνται να φύγουν από την περιοχή, να μην δουν τη θεά γυμνή και τυφλωθούν (γραμμές 51-54)· η προειδοποίηση επιβάλλεται εκτενώς με το παράδειγμα του Τειρεσία.

 Στο ποτάμι δεν γίνεται λόγος για γδύσιμο της Αθηνάς, ούτε για πλύσιμο ενδυμάτων, μόνο για λούσιμο, χρίσμα με ελαιόλαδο και χτένισμα.

Καταλαβαίνουμε και είμαστε σίγουροι ότι ο πέπλος είχε πλυθεί πριν τοποθετηθεί ξανά· αλλά το πλύσιμο γίνεται πάνω στη ακρόπολη της Λάρισας στο Άργος σε μια  ευχάριστη τοποθεσία. Μια τάξη ιερειών που ονομάζονται γεραιράδες ορίζονται ως «αυτές που ενδύουν το άγαλμα της Αθηνάς στο Άργος».

Η εποχή της εορτής

 Ένα τελευταίο ερώτημα που τίθεται είναι εάν οι διαφορετικές πόλεις εορτάζουν τη εορτή των πλυντηρίων την ίδια εποχή του χρόνου. Τα τεκμήρια επιδέχονται μόνο μια πρόχειρη απάντηση αλλά φαίνεται πιθανό ότι οι εθιμικοί χρόνοι της τελετής  ήταν διαφορετικοί για την ιωνική και τη δωρική εκδοχή.

Στην Αθήνα, η εορτή των πλυντηρίων πραγματοποιείται στο φθίνον δεκαήμερο του Θαργηλιώνος, κοντά στο τέλος του μηνός, λίγο πριν το αλώνισμα και την συγκομιδή, και ακολουθεί δύο ολόκληρους μήνες αργότερα η εορτή των αγώνων των Παναθηναίων.

 Στον Θορικό τα Πλυντήρια τελούνται τον επόμενο μήνα, τον Σκιροφοριώνα.

 Στην Έρχια, όπου η εορτή δεν κατονομάζεται αλλά εντοπίζεται από τις προσφορές και τους παραλήπτες θεούς, η ημερομηνία τίθεται την  3η ισταμένου του Σκιροφοριώνος.

Στη Θάσο και πιθανώς στην Πάρο, ο μήνας Πλυντηριών αντιστοιχεί στον αττικό Σκιροφοριώνα.

Εφόσον λοιπόν, οι εορτές  των πλυντηρίων  εκτός της πόλεως της Αθήνας τελούνται  στις αρχές του επόμενου μήνα, η πλύση γίνεται ακόμα πλασματικά στο σκότος ή στο ημίφως της ιστάμενης σελήνης· γιατί το Έτος  της εορτής (ημερολόγιο) συγχρονίζεται με την σελήνη, παρόλο που κάποιες φορές χάνει μερικές ημέρες.

Θα περίμενε κανείς ότι οι Αττικοί δήμοι  θα συμμετείχαν στον εορτασμό της Αθήνας για την εορτή των Πλυντηρίων. Αλλά καθώς οι ημερομηνίες είναι διαφορετικές, αυτό δεν ήταν εφικτό. Επιπλέον, οι Ερχιείς έχουν τη δική τους ακρόπολη όπου τελείται η εορτή·  ακόμη και τον τέταρτο αιώνα, όταν εγγράφηκε το ημερολόγιο των θυσιών, εξακολουθούσε να ονομάζεται με τον αρχαίο όρο πόλις, όπως και η προεδρεύουσα θεά τους ονομάζεται  Πολιάς.  Και δεδομένου ότι η θεά Αθηνά είναι συνδεδεμένη με την  Άγλαυρο τόσο στην Έρχια όσο και στον Θορικό, είναι πολύ πιθανό αυτή η μορφή να είναι γενικά επίκαιρη στην ιωνική εκδοχή της εορτής.

Η Άγλαυρος προσωποποιεί το «καθαρό νερό» του πλυσίματος και του λουτρού της πηγής  (οι γλωσσολόγοι συμφωνούν σε αυτή την έννοια για την Άγλαυρο).

Σε άλλες περιοχές  τα  μόνα  Πλυντήρια με τεκμήρια είναι τα Δελφικά. Ο νόμος της Αμφικτυονίας που επικυρώθηκε στην Αθήνα το -380/79 καθορίζει το κόστος πολλών ειδών ενδυμασίας και πανοπλίας που θα προσφερθούν σε μια θεά, χωρίς καμιά αμφιβολία την Αθηνά Προναία, σε μια τελετή που ονομάζεται Λώτις, «λοῦσις» (IG ΙΙ² 1126). Δεδομένου ότι ο νόμος φαίνεται να αφορά τις προετοιμασίες των Πυθικών αγώνων, αυτά είναι αντικείμενα που θα προσφέρει η Αμφικτυονία στους αγώνες. Η ιεροτελεστία του λουτρού γίνεται  κάθε έτος σε μικρότερη κλίμακα, χωρίς τις Αμφικτυονικές προσφορές, αλλά την ίδια εποχή.

Τώρα οι Πυθικοί αγώνες συμπίπτουν τον μήνα Βουκάτιο = Μεταγειτνιών, στα τέλη του καλοκαιριού.

 Η εορτή των πλυντηρίων των Δελφών είναι επομένως πολύ μεταγενέστερη από τους ιωνικούς εορτασμούς. Αυτή η εποχή ταιριάζει και στα Λουτρά στον ποταμό  στο Άργος· γιατί μια ξαφνική δυνατή βροχή (μπόρα) μπορεί να συμπέσει στα τέλη του καλοκαιριού, αλλά σχεδόν ποτέ στις αρχές του καλοκαιριού.

---

Ο Robertson [Robertson 2004, 127] αναφέρει ότι η εορτή των Καλλυντηρίων και η εορτή των Πλυντηρίων είναι στενά συνδεδεμένες (Φώτιος, Μ. Ετυμ. λ. Καλλυντήρια και Πλυντήρια). Ο Φώτιος υποστηρίζει ότι η εορτή των Καλλυντηρίων λαμβάνει χώρα στις 19 Θαργηλιώνος και η εορτή των Πλυντηρίων στις 29 Θαργηλιώνος ενώ από την άλλη πλευρά ο Πλούταρχος (Αλκ. 34.1) τοποθετεί τα Πλυντήρια στις 25 Θαργηλιώνος και την εορτή των Καλλυντηρίων στις 28 Θαργηλιώνος.
Η λέξη πλυντήρια προέρχεται από τη λέξη πλύνειν και σηματοδοτεί ένα τελετουργικό
πλύσιμο του πέπλου της θεάς Αθηνάς . Από την άλλη πλευρά η λέξη Καλλυντήρια προέρχεται από τη λέξη καλλύνειν και σηματοδοτεί τελετές καλλωπισμού .

Το άγαλμα της Αθηνάς κάθε έτος την 28η Θαργηλιώνος, την ημέρα των Καλλυντηρίων, ενδυόταν με τον πέπλο, τον οποίο είχαν πλύνει οι πλυντηρίδες την ημέρα των Πλυντηρίων στις 25 Θαργηλιώνος. Ο Robertson αναφέρει ότι κάθε δεύτερο έτος το άγαλμα λάμβανε ένα καινούριο ιμάτιο .
Στο ημερολόγιο του Νικομάχου (-403,-399) αναφέρεται ως προσφορά προς την θεά Αθηνά φάρος / [ερίων] καθαρών (Fr. 3Α. 7-8) στις 29 Θαργηλιώνος .
Ο Robertson ταυτίζει την λέξη φάρος με το ιμάτιο, άποψη που υιοθετεί και ο Sokolowski.
Κατά την διάρκεια των Καλλυντηρίων το ιμάτιο χρησιμοποιούταν ώστε να ντυθεί το άγαλμα της θεάς Αθηνάς μέχρι να πλύνουν οι πλυντηρίδες τον πέπλο.

Ο Deubner στηριζόμενος στον Παυσανία (1.26.6) υποστήριξε ότι το ιερό λυχνάρι της Αθηνάς ανανεωνόταν κάθε χρόνο την ημέρα των Καλλυντηρίων. Ο Mansfield ωστόσο υποστήριξε ότι το λάδι ανανεωνόταν κάθε χρόνο μετά το πέρας της συγκομιδής της ελιάς, που τοποθετείται κατά τη διάρκεια του χειμώνα και όχι στη μέση του θέρους.
Σύμφωνα με την Ridgway, κατά τη διάρκεια της εορτής των Καλλυντηρίων, η οποία
λαμβάνει χώρα στις 20-23 Θαργηλιώνος (δύο μήνες πριν τα Παναθήναια), κοσμείται το άγαλμα της Αθηνάς . Η εορτή των Πλυντηρίων λαμβάνει χώρα στις 25 Θαργηλιώνος και κατά τη διάρκεια της ημέρας αυτής έπλεναν το άγαλμα με ένα σφουγγάρι και στη συνέχεια το τύλιγαν με ένα λινό σάβανο, ως ένδειξη πένθους για την Άγλαυρο.

Κατά συνέπεια η σειρά με την οποία τελούνταν οι δύο εορτές θα πρέπει να είναι πρώτα η τέλεση των Πλυντηρίων και στη συνέχεια η τέλεση των Καλλυντηρίων.

Η τέλεση των Καλλυντηρίων θα πρεπει να λαμβάνει χώρα στις 28 Θαργηλιώνος, καθώς στις 28 Εκατομβαιώνος γεννήθηκε η θεά Αθηνά και είναι ημέρα της εορτής των Παναθηναίων.
Ο Πλούταρχος (Αλκ. 34.1) και ο Ξενοφών (Ελλ. 1.4.12) αναφέρουν ότι κατά τη διάρκεια των Πλυντηρίων στις 25 Θαργηλιώνος οι Πραξιεργίδες αφαιρούν το ένδυμα της Αθηνάς και στη συνέχεια το ένδυμα της θεάς, ο πέπλος, και το άγαλμα πλένονται.

Τα ΠΛΥΝΤΗΡΙΑ και τα ΚΑΛΛΥΝΤΗΡΙΑ της θεάς Αθηνάς Πολιάδος

Δύο μήνες πριν από τη εορτή των Παναθηναίων, στο τρίτο και τελευταίο δεκαήμερο του Θαργηλιώνος , τελείται ο εξαγνισμός του ιεροτέρου από όλα τα αγάλματα της θεάς Αθηνάς, η πιο ιερή εορτή της θεάς Αθηνάς Πολιάδος.

Παρά την εσφαλμένη επιμονή των λεξικογράφων του Μεσαίωνα ότι τα Καλλυντήρια προηγούνται των Πλυντηρίων, έχει αποδειχθεί σήμερα ότι τα Πλυντήρια προηγούνται των Καλλυντηρίων, καθώς είναι φυσιολογικό να πλένεται πρώτα το άγαλμα πριν κοσμηθεί.

Οι γυναίκες του ιερού γένους των Πραξιεργιδών απομακρύνουν την κόσμηση από το πανάρχαιο λατρευτικό ξύλινο άγαλμα της Αθηνάς Πολιάδος, το καλύπτουν με λινό ύφασμα και εκτελούν μυστικές ιεροτελεστίες.

Η κόσμησις του ξύλινου αγάλματος της από ελαία που οι πρόγονοι θεωρούσαν ότι έπεσε από τον ουρανό, είναι μια πρακτική που λέγεται ότι ξεκίνησε από την κόρη – ιέρεια Άγλαυρο, την κόρη του βασιλέως της Αθήνας, Κέκροπος, όταν εκείνη έγινε ιέρεια της Αθηνάς.

Στο θάνατό της, τα ιερά ενδύματα του ιεροτέρου αγάλματος δεν πλύθηκαν για ένα χρόνο αλλά ούτε και οι γυναίκες των Αθηναίων έπλυναν τα ενδύματά τους.

Όταν έληξε η πολυετής θλίψη των Αθηναίων για την Άγλαυρο, καθιερώθηκε η εορτή των Πλυντηρίων ώστε να καθάρουν το ιερό ένδυμα πέπλο της θεάς Αθηνάς και τα δικά τους ενδύματα.

Την έκτη φθίνοντος του Θαργηλιώνος, δηλαδή την 25η ημέρα στο τρίτο δεκαήμερο του μηνός, το ξύλινο άγαλμα απεκδύεται του ενδύματός του και τυλίγεται με λευκό λινό, σε ένδειξη πένθους για την μικρή κόρη και ιέρεια της θεάς, Άγλαυρο.

Δύο ευγενείς κόρες (από αθηναϊκό γένος) , οι λουτρίδες (για το άγαλμα) ή πλυντρίδες (για τα ενδύματα) πλύνουν τα ενδύματα της Θεάς και αργότερα το ίδιο το άγαλμα (την 28η).

Η αρμονία στην τάξη της καθημερινότητας στην ιερότητα της πόλεως της θεάς τότε διακόπτεται.

Η Θεά βρίσκεται καλυμμένη με ένα ύφασμα και, ως εκ τούτου η ημέρα καλείται «αποφράς» δηλαδή, θεωρείται ως μια άτυχη ημέρα επειδή αυτή την ημέρα η πόλη και η κοινότητα δεν έχουν την προστασία της θεάς.

Όλα τα ιερά περισχοινίζονται, είναι κλειστά και δεν προσφέρονται θυσίες, προσφορές και αναθήματα.

Δύο ημέρες χρειάζονται για να στεγνώσουν τα βαριά ιερά ενδύματα της θεάς.

Την τρίτη φθίνοντος του Θαργηλιώνος, δηλαδή την 28η ημέρα, το ξύλινο ιερό άγαλμα αποκαλύπτεται, και καθαρίζεται με νερό και σφουγγάρια. Μεταφέρεται σε πομπή σε μια κοντινή πηγή και το λούζουν σε πλήρη μυστικότητα.

Αμέσως μετά ενδύεται ξανά τα καθαρά ιερά ενδύματα και τελείται ξανά η κόσμηση.

Το τέλος της περιόδου του πένθους και ο καθαρμός του αγάλματος δείχνουν ότι είναι μια εποχή αναβίωσης και ανανέωσης της ελπίδας.

Η Θεά συμμετέχει στη γενική ανανέωση που χαρακτηρίζει την εποχή αυτή την περίοδο, έτσι, με τη συμμετοχή της θεάς εμπλέκονται και οι πολίτες που η ίδια προστατεύει.

Το αρχαίο ξύλινο άγαλμα της Αθηνάς παριστάνει την θεά καθισμένη.

Λόγω των ενδυμάτων του και των τελετουργιών που το περιβάλλουν, το άγαλμα έχει φυσικό μέγεθος.

Οι γυναίκες παίζουν σημαντικό ρόλο και στις άλλες εορτές που είναι αφιερωμένες στην Αθηνά, ιδιαίτερα σε τελετές των Παναθηναίων και των προκαταρκτικών τελετουργιών τους.

Η Λυσιστράτη του Αριστοφάνους (641) αφηγείται πώς οι μικρές κόρες των Αθηναίων μεταβαίνουν από τα πρώϊμα στάδια της προετοιμασίας για την εορτή των Παναθηναίων και μετά στην πραγματική συμμετοχή στην πομπή.

«Όταν ήμουν επτά, ήμουν η Αρρηφόρος.

Στα δέκα ήμουν η Αλετρίς» (δηλαδή, η αλευροποιήτρια των αλεσμένων κόκκων του κριθαριού για τους ιερούς άρτους της θεάς Αθηνάς).

Στη συνέχεια, ως όμορφη νεαρή κόρη, ήμουν η Κανηφόρος» (δηλαδή, η φορέας του ιερού καλαθιού).

Οι Αρρηφόροι είναι δύο συν δύο, μικρές παρθένες κόρες, επιλεγμένες από αριστοκρατικές οικογένειες από τον Άρχοντα Βασιλέα, που ζουν επάνω σε παρθενώνα στην Ακρόπολη ή αργότερα κοντά στο ναό του Ερεχθείου, και υπηρετούν την Αθηνά Πολιάδα για ένα ιερό έτος της θεάς.

Λαμβάνουν την ονομασία τους ως οι «φορείς» ή οι «κόρες που φέρουν τα σύμβολα της Αθηνάς Πολιάδος σε πομπή», από το γεγονός ότι φέρουν κλειστά καλάθια (κίσται) με μυστικά αντικείμενα.

Όταν τελεστούν οι τελετές των Πλυντηρίων και επανέλθει η τάξη στην πόλη με τα Καλλυντήρια τον Θαργηλιώνα, όλα πλέον είναι έτοιμα για την τρίτη ισταμένου του Σκιροφοριώνος και την μυστική νυκτερινή Αρρηφορία για την «δρόσο» των ιερών καρπών της θεάς που θα θρέψει την πόλη των Αθηναίων και τις μελλοντικές μικρές αθηναίες Αρρηφόρους.

ΤΑ ΠΛΥΝΤΗΡΙΑ
Στην τελετή των Πλυντηρίων συμμετέχουν δύο ομάδες κοριτσιών:
α) οι λουτρίδες (Ησύχιος λ. λουτρίδες, Ι 277, II, ρ 608· Φώτίου Λεξικόν 231.11, Porson)
και β) οι πλυντηρίδες (Αριστ. Fr. 841, I, ρ. 582 kock).
Οι λουτρίδες ήταν δύο νεαρές κοπέλες, οι οποίες ασχολούνταν με το πλύσιμο και την καθαριότητα του αγάλματος της Αθηνάς, ενώ οι πλυντηρίδες ήταν οι νεαρές κοπέλες, οι οποίες αναλάμβαναν το πλύσιμο των στολιδιών και του ενδύματος του αγάλματος της θεάς.
Ο Robertson θεώρησε ότι ίσως ο πέπλος καθυστερούσε να στεγνώσει, γιατί ήταν κατασκευασμένος από μαλλί.
Ο Mansfield επισήμανε κάποιες ομοιότητες ανάμεσα στην εορτή των Πλυντηρίων και στις επικήδειες τελετές . Η τελετή κατά την οποία έπλεναν το άγαλμα της θεάς και στη συνέχεια το τύλιγαν με σάβανο, παραπέμπει στην πρόθεση του νεκρού (Όμ. Ιλ. 18.353, 24.580, Οδ. 2.97, 24.132)701 72 73 .

Η ημέρα τελετής των Πλυντηρίων μπορεί να παραλληλισθεί με ημέρα πένθους, ημέρα μιάσματος του θανάτου (Σούδα Α3804). Το άγαλμα της Αθηνάς παραπέμπει στο νεκρό σώμα της Αγλαύρου. Το άγαλμα της θεάς παρέμενε τυλιγμένο σε σάβανο για δύο ημέρες ανάμεσα στην εορτή των Πλυντηρίων και την εορτή των Καλλυντηρίων, όπου και το έντυναν με τον πέπλο. Ο Robertson στηριζόμενος στην πληροφορία του Ησιόδου (Θεογ.573) θεωρεί ότι η ένδυση και το στόλισμα του αγάλματος αντιπροσωπεύει την ένδυση και το στόλισμα της πρώτης γυναίκας.

Ο Robertson διατύπωσε την θεωρία ότι κατά τη διάρκεια των Πλυντηρίων το ξόανο της Αθηνάς μεταφέρονταν με νυχτερινή πομπή στο Φάληρο, ώστε να πλυθεί και στη συνέχεια επέστρεφαν το ξόανο στον παλαιό ναό της θεάς. Βέβαια σε αυτό το σημείο θα πρέπει να αναφέρουμε ότι κάποιοι μελετητές θεωρούν ότι δεν θα πρέπει να σχετίζεται η νυχτερινή πομπή των εφήβων με την τελετή των Πλυντηρίων.

Ο Burkert στήριξε αυτή τη θεωρία σε επιχειρήματα. Η πομπή των εφήβων στο Φάληρο λάμβανε χώρα ανάμεσα στα Ελευσίνια Μυστήρια, τα οποία τελούνταν το φθινόπωρο και τα Μεγάλα Διονύσια, τα οποία τελούνται τον Ελαφηβολιώνα .
Η τελετή των Πλυντηρίων όμως τελούνταν το μήνα Θαργηλιώνα (το καλακαίρι).
Ο Burkert διάβασε προσεκτικά τις εφηβικές επιγραφές καθώς και το κείμενο του Φιλόχωρου και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν αναφέρεται πουθενά το ξόανο της θεάς Αθηνάς Πολιάδος, αλλά αντίθετα αναφέρεται η λέξη Παλλάδιον. Την ίδια άποψη υποστήριξε και ο Mansfield .
Το άγαλμα στο Φάληρο ονομαζόταν Παλλάδιο. τελετουργική πλύση του αγάλματος στο Φάληρο λάμβανε χώρα σε ανάμνηση της πλύσης του αγάλματος από τον βασιλιά Δημοφώντα, ο οποίος σκότωσε τους Αργείους, οι οποίοι μετέφεραν το Παλλάδιον από την Τροία (Δημοσθένης 23.71).

Στις επιγραφές 1G IΙ² 1011 (11.10-11) -106/5 και IG II² 1006 (11.11-12) -122/1 αναφέρεται η πομπή στο Φάληρο, Σε αυτές τις επιγραφές δεν αναφέρεται ότι οι Πραξιεργίδες αναλάμβαναν το πλύσιμο του αγάλματος στο Ναό. Βέβαια το ρόλο των Πραξιεργιδών στην τελετή των Πλυντηρίων την γνωρίζουμε από τον Πλούταρχο (Αλκ. 34.1).
Ο Brule επισήμανε το γεγονός ότι δε μπορούμε με βεβαιότητα να υποστηρίξουμε ότι το ξόανο της Αθηνάς, που φρόντιζαν οι πλυντηρίδες, ήταν το ίδιο με το ξόανο στο Φάληρο.

Για να μελετήσουμε την τελετή των Πλυντηρίων είναι σημαντικό να αναζητήσουμε την αιτία τέλεσης της εορτής. Ανατρέχοντας στις πηγές γίνεται σαφές ότι η Αγλαυρος, κόρη του Κέκροπα, στόλιζε τα αγάλματα με ιερά στολίδια. Η εορτή συνδέεται με τον θάνατο της Αγλαύρου .
Ο Brule εξέφρασε την άποψη ότι ίσως θα πρέπει να θεωρούμε δεδομένο ότι η Αγλαυρος υπήρξε η πρώτη πλυντηρίδα. Μετά τον θάνατο της Αγλαύρου, τα ιερά στολίδια της Αθηνάς δεν είχαν πλυθεί για ένα χρόνο.
Ο θάνατος της Αγλαύρου ήταν αποτέλεσμα της ανυπακοής της κόρης στην εντολή της Αθηνάς, όπως μαρτυρείται στον μύθο του Εριχθονίου.
Επομένως θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι η εορτή συνδέεται με τον μύθο της αυτοχθονίας των Αθηναίων.
Κατά τη διάρκεια της εορτής των Πλυντηρίων έπλεναν τον πέπλο της θεάς (τού πέπλου της Αθηνάς ρυπαινόμενα αποπλύνων, Μ. Ετυμ. 494.25). Την εργασία αυτή αναλάμβαναν δύο νεαρές κοπέλες, οι πλυντηρίδες και μία κατανίπτης (Λέξεις Ρητορικαί Κατανίπτης, ρ 269.29 Bekker). Οι κατανίπτες ίσως ασχολούνταν με την καθαριότητα του αγάλματος και των στολιδιών του. Κατά τον Mansfield οι κατανίπτες δεν σχετίζονται αποκλειστικά μόνο με την τελετή των Πλυντηρίων, αλλά ίσως ήταν καθήκον τους να διατηρούν το άγαλμα καθαρό όλο τον χρόνο . Έπλεναν τον πέπλο και τα στολίδια της Αθηνάς.

Στην συνέχεια θα πρέπει να αναφερθεί η ηγητηρία. Σύμφωνα με τον Ησύχιο η ηγητηρία ήταν κάποιο ειδικό γλυκό από ξερά σύκα (Ησύχιος λ. ιερά 271.11, σελ. 35 Latte, Φώτιος λ. ιερά συκή, σελ. 102.12 Porson).
Η συκιά μαζί με την ελιά θεωρούνται γηγενή δέντρα .
Ο Παυσανίας (I,37, 2) αναφέρει ότι η πρώτη συκιά προσφέρθηκε ως δώρο από την Δήμητρα στον ήρωα Πύταλο.

Τα ιερά σύκα είναι τα γλυκά της τελετής των Πλυντηρίων [Ησύχιος λ. ήγητηρία, 58, II, 269, Latte].

Σημαντική είναι η ιστορία της ιέρειας Αυγής [Ευριπίδου Αυγή] . Ο βασιλιάς Άλεος της Τεγέας στην Αρκαδία έχτισε έναν ναό για την Αθηνά και όρισε ιέρεια της θεάς την κόρη του, Αυγή . Σύμφωνα με ένα χρησμό όμως ο γιος της Αυγής θα σκότωνε τους θείους του και για αυτό το λόγο ο πατέρας της διέταξε την ιέρεια να διατηρήσει την αγνότητά της με κάθε κόστος.
Η Αυγή όμως βιάστηκε από τον Ηρακλή, όταν έπλενε τα ενδύματα της θεάς σε μία πηγή.
Στο έργο λοιπόν του Ευριπίδη αποκαλύπτεται το πλύσιμο των ενδυμάτων της Αθηνάς.