ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α’ ΔΕΚΑΣ	Β’ ΔΕΚΑΣ	Γ’ ΔΕΚΑΣ

Ἡ εἰκοστή πέμπτη, ἡ ἕκτη φθίνοντος, ἡ εἰκὰς πέμπτη, ἡ ἕκτει μετ’εἰκάδας.

Τη σημερινή ημέρα πραγματοποιείται θυσία προσφορά στον Δία Επωπετή στη μεγάλη δημαρχία της Ερχιάς, όπως καταγράφεται στο ιερό έτος της, κατά το έτος -375.

SEG 21:541, Γ ΣΤΗΛΗ, ΙΕΡΟ ΘΥΣΙΟΛΟΓΙΟ ΕΡΧΙΑΣ

― ἕκτηι φθίνοντος, Διὶ Ἐπωπετεῖ, ἐμ Πάγωι Ἐρχιᾶσι, χοῖρος, ὁλόκαυτος, νηφάλιος.

Ο Ζευς κάνει αισθητή πλέον την παρουσία του βροντερά και ηχηρά πάνω από τις πόλεις, έτσι σήμερα στην Αττική οι Έλληνες κατά τα πάτρια τιμούν με προσφορές τον Δία Επωπετή, δηλαδή ο Ζευς που βροντερά, επωπετεί, παρατηρεί και επιβλέπει πλέον την πόλη τους. Ο Τηρεύς για τους Θράκες και ο Επόπτης για τους Αθηναίους και ο Πανόπτης για τους Αργείους, αυτός που συνήθως προβλέπει το κακό και προμηνύει με βροντές, ακόμη και αν αυτό συμβαίνει στο σκοτάδι.

Αυτό το επίθετο του Διός συνδέεται στους μύθους της Αηδόνας την θυγατέρα του Πανδάρεως, τον Τηρέα τον γαμπρό του βασιλέως της Αττικής Πανδίονα και την κόρη του Πρόκνη, την Φιλομήλα και την Αντιόπη. Αυτές οι θυσίες επαναλαμβάνονται τον μήνα Βοηδρομιώνα, κατανέμονται στη λύκη των Ωρών (εποχών), είναι πάντα άνευ οίνου, νηφάλιες, λίγο πριν το σκότος του χειμώνος, ο Ζευς επωπετεί βροντερά, είναι ο προστάτης του κύκλου του Διονύσου στον νυχτερινό Τρυγητό στην Αθήνα. Επωπετής είναι ο Ζευς που παρατηρεί προμηνύει την περίοδο των βροντών. Ο βροντερός υγρός, σκοτεινός ουρανός που βροντά, πολλές φορές χωρίς βροχή, και άλλες με βροχή, που θα ρίξει την θερμότητα, ιδανικός καιρός για τον επερχόμενο νυχτερινό τρυγητό σε λίγες ημέρες.

Μέχρι τὸ 1963 ὁ Ζεὺς Ἐπωπετὴς είναι γνωστὸς μόνο ἀπὸ λῆμμα τοῦ Ἡσυχίου (Ἐπωπετής· Ζεὺς παρὰ Ἀθηναίοις). Τὴ χρονιὰ ἐκείνη ὁ G. Daux [G. Daux, La grande Démarchie: un nouveau calendrier sacrificiel d’ Attique (Erchia), BCH 87(1963)622] δημοσίευσε τὸ περίφημο ιερό έτος θυσιῶν τῆς ̓Ερχιᾶς παρέχοντας μεταξὺ ἄλλων τὴν πρώτη ἐπιγραφικὴ μαρτυρία περὶ Ἐπωπετοῦ καὶ ἐπαληθεύοντας τὴν ὀρθότητα τοῦ λήμματος τοῦ Ἡσυχίου ποὺ εἶχε ἀμφισβητηθεῖ.  Ἀξιοσημείωτα είναι καὶ τὰ ἑξῆς: ἐνῶ ἡ παλιὰ ἔκδοση τοῦ Ἡσυχίου ἀπὸ τὸν Schmidt (1867) παρέχει τὸ ὄνομα Ἐπωπετὴς ὡς ὀξύτονο, ἡ νεώτερη τοῦ Latte (1966) τὸ δίνει ὡς παροξύτονο (Ἐπωπέτης). Γιὰ τὶς ἀνάγκες τοῦ παρόντος ἄρθρου συντάσσομαι μὲ τὴν opinio communis (τονισμὸς στὴ λήγουσα), ἂν καὶ θεωρῶ ὅτι τὸ θέμα χρήζει περαιτέρω διερευνήσεως. Τὸ κρίσιμο ἐρώτημα ὡστόσο παραμένει ἡ κλίση τοῦ ὀνόματος. Στὸ LSJ τὸ λῆμμα δίνεται ὡς Ἐπωπετής -οῦ, ἤτοι ὡς πρωτόκλιτο. Ὁ L. Threatte, The Grammar of Attic Inscriptions. Volume II. Morphology, Berlin 1996, 301, θεωρεῖ τη λέξη Ἐπωπετὴς τριτόκλιτο σιγμόληκτο ἐπίθετο. Ὁ Threatte στηρίζεται μᾶλλον στὴ δοτικὴ Ἐπωπετεῖ, ὅπως μαρτυρεῖται στὴν ἐπιγραφὴ τῆς ̓Ερχιᾶς ( παραπάνω).

Ἀντιθέτως ὁ Daux, ὅπ. π., 614, κατατάσσει τὸ Ἐπωπετὴς στὰ πρωτόκλιτα, στηριζόμενος στὴν κατάληξη τῆς δοτικῆς ἑνικοῦ σὲ -ει ποὺ ἀποτελεῖ χαρακτηριστικὴ ὀρθογραφικὴ ἰδιαιτερότητα τῆς περιόδου παρέχοντας μάλιστα 15 σχετικὰ παραδείγματα ἀπὸ τὸ ἴδιο τὸ ἡμερολόγιο θυσιῶν (ὑπάρχουν βεβαίως στὴν ἐπιγραφὴ καὶ ἀρκετὰ παραδείγματα καταλήξεως σὲ -ηι). Ἡ ΕΜ 1826 φαίνεται νὰ συνιστᾶ ἕνα ἐπιπλέον σχετικὸ ἐπιγραφικὸ τεκμήριο. ̓Απὸ τὴν ἄλλη, τὸ ἐπίθετο νηφάλιος ὡς συνοδευτικὸ τοῦ Διὸς ἢ οἱασδήποτε ἄλλης θεότητας εἶναι, καθόσον γνωρίζω, ἀμάρτυρο (. Πρβλ. A. Henrichs, The ‘sobriety’ of Oedipus: Sophocles OC 100 misunterstood, HSCP 87(1983)89 n. 7: “No extant text from antiquity calls any deity νηφάλιος or νήφων’’)., ἂν καὶ ἡ ἐπίκληση νηφαλιεὺς ἀποδίδεται στὸν ̓Απόλλωνα σὲ ἐπίγραμμα τῆς Παλατινῆς ̓Ανθολογίας (Παλ. ̓Ανθολ. IX 525.5–6: Νεβροχαρῆ, νοερόν, νηπενθέα, νηφαλιῆα).

Εἶναι ὡστόσο ἀξιοσημείωτο ὅτι ἡ προσφερόμενη ἀπὸ τοὺς ̓Ερχιεῖς στὸ Δία Ἐπωπετὴν θυσία εἶναι νηφάλιος χοῖρος. Ὁλόκαυτοι νηφάλιοι χοῖροι ― δύο τὸν ἀριθμό ― θυσιάζονταν ἀπὸ τοὺς δημότες τῆς Ἐρχίας καὶ γιὰ τὸν ἥρωα ῎Εποπα (SEG XXI Δ 18–23 καὶ E 9–15) ποὺ συνδέεται τόσο ἐτυμολογικῶς ὅσο καὶ θρησκευτικῶς μὲ τὸν Δία Ἐπωπετὴν, πρβλ. S. Scullion, Olympian and Chthonian, ClAnt 13 (1994) 110–111· W. Burkert, Homo Necans. Interpretationen altgriechischen Opferriten und Mythen, Berlin 1997², 205· S. D. Lambert, Parerga III: The Genesia, Basile and Epops Again, ZPE 139(2002)75.

Αλλωστε, ὅπως σὲ ἀνύποπτο χρόνο παρατήρησε ὁ Henrichs, [Henrichs, ὅπ. π., 88–93, κυρίως 91 n. 16.] τέτοιες μετατροπὲς τελετουργικῶν στοιχείων σὲ ἐπικλήσεις θεοτήτων εἶναι ἀπολύτως φυσιολογικές.

Έποψ- Ζευς Επό(ω)πετής
Τόπος λατρείας. Έρχια (ημερολόγιο).
Λατρευτικές λεπτομέρειες. Την 5η Βοηδρομιώνος, λαμβάνει έναν χοίρο ολόκαυτο, την ίδια θυσία
λαμβάνει σήμερα και ο Ζευς Επο(ω)πετής.)
Μυθολογία. Η αναφορά δεν είναι σαφής. Ο Έποψ σκότωσε τον Νάρκισσοτης Ερέτριας, επώνυμο του άνθους, ίσως αφορά τον μύθο του έποπος Τηρέως βλ. Παυσ. 1,41.9 (Μέγαρα).

Τη σημερινή ημέρα, το -406, επίσης, καταγράφονται Δαπάνες από τους Ταμίες της Αθηνάς IG I² 306 στήλη Β, σειρές 43-47.