ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α’ ΔΕΚΑΣ	Β’ ΔΕΚΑΣ	Γ’ ΔΕΚΑΣ

Η σημερινή ημέρα είναι η τελευταία του μηνός, και εορτάζουμε τα Χαλκεία που είναι επίσημη αττική εορτή.
Η ημερομηνία εδραιώνεται από τον Σουϊδα:
ΛΕΞΙΚΟ ΣΟΥΪΔΑ
― Χαλκεία ΙΙ· εορτή αρχαία και δημώδης πάλαι, ύστερον δε υπό μόνων ήγετο των τεχνιτών . . . έστι δε ένη και νέα του Πυανεψιώνος.
ΛΕΞΙΚΟ ΑΡΠΟΚΡΑΤΙΩΝΟΣ
― Χαλκεία· εορτή παρ΄Αθηναίοις αγομένη Πυανεψιώνος ένη και νέα, χειρώναξι κοινή, μάλιστα δε χαλκεύσιν, ώς φησιν Απολλώνιος ο Αχαρνεύς.
ΜΕΓΑ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ 805.43
― Χαλκεία·. . . έστι δε ένη και νέα του Πυανεψιώνος.
Η χρονολολογία της εορτής επιβεβαιώνεται και από τον Ευστάθιο στα σχόλια του στην Ιλιάδα Β.552.

ΤΑ ΧΑΛΚΕΙΑ
Χαλκεία
(Τὰ χαλκεῖα). Μια πανάρχαια εορτή που εορτάζεται στην Αθήνα, η οποία σε διαφορετικούς χρόνους φαίνεται να είχε και διαφορετικό χαρακτήρα, και από ολόκληρο το λαό της Αθήνας, απ ‘όπου ονομάζεται Ἀθήναια ή Πάνδημος. Εορτάζεται από τεχνίτες, ιδιαίτερα από τους μεταλλουργούς, προς τιμήν της Αθηνάς Εργάνης και ίσως και του Ηφαίστου, εξ ου και το όνομά της άλλαξε σε Χαλκεῖα. Πραγματοποιείται την τριακοστή ημέρα του μήνα Πυανεψιώνος. Ο Μένανδρος έγραψε μια κωμωδία που ονομάζεται Χαλκεῖα, ένα τμήμα της οποίας σώζεται από τον Αθήναιο.

Τα Χαλκεία, μια εορτή της Αθηνάς Εργάνης.

Η πανάρχαια θεά της ακροπόλεως και του ανακτόρου του βασιλέως της Αθήνας, η οποία χάρη στη γενική της λειτουργία είχε εξελιχθεί σε μητρική προστάτιδα της ανθρώπινης γονιμότητας και βλαστικής ευφορίας στην Αθήνα, (η συμβολική ένωση και των δύο λατρευτικών χαρακτηριστικών διαφαίνονται στο Ξόανον της Αθηνάς Νίκης, που κρατά ένα ρόδι στο δεξί της χέρι και ένα κράνος στο αριστερό) καθώς και σε πρόμαχο πολιούχο της πολιτείας κράτους των Αθηναίων, κατείχε επίσης την ιδιαίτερη ευθύνη και φροντίδα της για τις υποθέσεις των τεχνιτών χαλκουργών.

Στην τελευταία ημέρα του Πυανεψιώνος τελούνται τα Χαλκεία για την Αθηνά Εργάνη, στα οποία σε παλαιότερες εποχές συμμετείχε όλος ο λαός της Αθήνας. Αργότερα το ενδιαφέρον των λατρευτών και γενικά του πληθυσμού μειώθηκε καθώς η κυριότερη εορτή της Αθηνάς ήταν τα Παναθήναια, και έτσι τα Χαλκεία έγιναν ειδική εορτή των τεχνιτών της πόλεως.

Σουϊδ. Χαλκεία . . . εορτή παρ’ Αθηναίοις αγομένη Πυανεψιώνος ένη και νέα, χειρώναξι κοινή, μάλιστα δε χαλκεύσιν, ,ως φησιν Απολλώνιος ο Αχαρνεύς.

Ήταν φυσικό ο Ήφαιστος, ως θεός των χαλκουργών και των σιδηρουργών και σύντροφος της Αθηνάς, να παρασυρθεί στον κύκλο αυτής της εορτής, και μάλιστα ως αποτέλεσμα να ισχυριστεί λανθασμένα ο Φανόδημος ότι η εορτή ήταν αφιερωμένη σε αυτόν και όχι στην Αθηνά.

Αρποκρ. Χαλκεία, Φανόδημος δε ουκ Αθηνά φησιν άγεσθαι την εορτήν, αλλ’ Ηφαίστω. (πρβλ.) Πολ. 7, 105, Χαλκεία εορτή εν τη Αττική Ηφαίστου ιερά.

Ωστόσο, ο θεός αυτός κατείχε πάντα μόνο έναν ανεπίσημο ρόλο στα Χαλκεία. Αυτό φαίνεται πιο καθαρά από ένα λαϊκό διάταγμα του έτους 277/6 πκχ, σύμφωνα με το οποίο οι Πρυτάνεις έπρεπε να πληρωθούν ένα ποσό για να θυσιάσουν στην Αθηνά στα Χαλκεία.

IG II² 674, 16, όπως αν δε και τα Χαλκεία θύσωσιν τη Αθηνά τη αρχηγέτιδι της πόλεως.

Σε αυτό το διάταγμα δεν γίνεται καμία αναφορά στον Ήφαιστο. Ο βαθμός στον οποίο η θεά γίνεται αντιληπτή και ως θεά του πολιτείας κράτους σε αυτή την εορτή αποκαλύπτεται από τον χαρακτηρισμό της ως «αρχηγέτις της πόλεως». Περαιτέρω στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι η εορτή είναιαφιερωμένη στην Αθηνά και μόνον. Σε ένα θραύσμα ενός ψηφίσματος από τις αρχές του δεύτερου αιώνα πκχ, αναφέρονται τα Χαλκεία, αμέσως μετά ακολουθεί η Αθηνά Πολιάς και, μετά από ένα κενό, οι «άλλοι θεοί».

IG II² 930, 3, τοις Χαλκείοις και καλλιερήσας| τη τε Αθηνά τη Πολιάδι και . . . . τοις άλλοις θεοίς οις πάτιον ην.

Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει το όνομα του Ηφαίστου στο κενό εδώ, αλλά με βάση το μικρό κενό και ακόλουθο υλικό αυτό δεν έχει καμία πιθανότητα.

Σε μια αρκετά κατεστραμμένη απόφαση της Βουλής από τα μέσα του δεύτερου αιώνα πκχ. αναφέρεται μια θυσία στα Χαλκεία.

IG II² 990, 2, [περί θυσίας] ήν έθυον τοις Χαλκείοις| της θεού.

Συνεχίζεται να αναφέρεται «η θεά», και πάλι η οποία δεν μπορεί παρά να είναι η θεά Αθηνά.

Σε ένα απόσπασμα του Σοφοκλή εμφανίζεται ένας χορός τεχνιτών να λατρεύει την Αθηνά Εργάνη με θυσιαστικά καλάθια:

Σοφ. Θρ. 760Ν. Βατ εις οδόν δη πας ο χειρώναξ λεώς| οι την Διός γοργώπιν Εργάνην στατοίς | λίκνοισι προτρέπεσθε.

Δεδομένου ότι το λίκνισμα των σιτηρών είναι εκτός τόπου και εποχής μεταξύ των τεχνιτών, το λίκνον εδώ σημαίνει μόνο το κανούν με τις γονιμικές ιδιότητες και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα Χαλκεία εννοούνται και εδώ.

Το γεγονός ότι η έναρξη του έργου του ιερού Πέπλου τοποθετείται σε αυτή τη εορτή προϋποθέτει επίσης ότι ανήκει στην Αθηνά, δηλαδή στην Εργάνη, η οποία αναφέρεται ρητά στον Σοφοκλή.

Τα Χαλκεία και το πρέπον τελετουργικό στο τόπο της Ακαδημείας

Οι τεχνίτες της Αθήνας κατέχουν μια αρχαία εορτή, τα Χαλκεία, που συμπίπτει με την τελευταία ημέρα του Πυανεψιώνος.

Η τελετουργία στα Χαλκεία περιλαμβάνει τη λήψη της νέας φωτιάς πριν από τη χειμερινή περίοδο, όταν οι αγγειοπλάστες και οι σιδηρουργοί έχουν τη μεγαλύτερη απασχόληση με τις ανάγκες της κοινότητος.

Ο Όμηρος, φτάνοντας στη Σάμο το φθινόπωρο, βρίσκει τους αγγειοπλάστες να καίνε τα καμίνια τους- λίγο νωρίτερα, μια φωτιά είχε ανάψει σε ένα Φρατρείο για τη εορτή των Απατουρίων (Βίος Ομήρ. Ηρώδ. 29-32.

Η φωτιά στην εστία των Απατουρίων που θα εορταστεί πριν από τα Χαλκεία μνημονεύει την πρώτη χρήση της φωτιάς (Αρπ. Λαμπάς (FGrHist 334 F 2).

Η φωτιά μεταφέρεται από ένα ιερό άλσος στην Ακαδημία, γιατί είναι παλιά η πεποίθηση ότι η φωτιά κατοικεί στο ξύλο των ζωντανών δέντρων (Τα δέντρα κρύπτουν τη φωτιά- Ησιόδ. Θεογ. 563) – όπως φαίνεται από τον Κεραμεικό, το ιερό άλσος είναι η «μακρινή γη», δηλαδή η hεκαδήμεια.

Ο προορισμός, είναι ο Κολωνός-προς-την-Αγόρα, η τοποθεσία του μεταγενέστερου ναού του Ηφαίστου και της Αθηνάς. Στην αφήγηση του Πλάτωνος (Κριτ. 112 B) για την Αθήνα πριν από τον κατακλυσμό, αυτό το ιερό στην κορυφή του λόφου ξεχωρίζει ως κατοικία των πολεμιστών, ενώ κάτω από αυτό έχουν εγκατασταθεί τόσο τεχνίτες όσο και αγρότες. Ο Πλάτων κάνει την Αθήνα μεγαλύτερη τότε παρά αργότερα – η αρχαιότητα του ιερού στον Κολωνό είναι η αυθεντική λεπτομέρεια που δίνει χρώμα στα υπόλοιπα.

Να υπενθυμίσουμε ότι η τιμώμενη θεότητα στα Χαλκεία είναι η Αθηνά εργάνη, ο Ήφαιστος περιελήφθη λόγω του πυρός.

Όλοι τους (αγγειοπλάστες και σιδηρουργοί) συνέβαλαν στην επιβίωση μετά την καταστροφική επομβρία και συνδέονται με μια τελετουργική μεταφορά φωτιάς, και πρέπει να ήταν από παλιά το έθιμο να φέρνουν κάθε χρόνο νέα φωτιά από την Ακαδημία στη συνοικία των τεχνιτών, πιθανώς στο ιερό στην κορυφή του λόφου.

Η αρχική μεταφορά της φωτιάς δεν ήταν η λαμπαδηδρομία- μάλιστα υπάρχει λόγος να πιστεύουμε ότι η λαμπαδηδρομία ήρθε στην Αθήνα από τη Λήμνο, μαζί με τον θεό της φωτιάς Ήφαιστο.

Το τελετουργικό των τεχνιτών αποτελεί την αφετηρία για αρκετές τελετές που επινοήθηκαν τον έκτο ή και τον πέμπτο αιώνα, κατά την ανάπτυξη του βορειοδυτικού τομέα της πόλεως των Αθηναίων.

Η λατρεία του θεού της φωτιάς Ηφαίστου εισήχθη από τη Λήμνο και μαζί της το έθιμο των αγώνων με λαμπάδες. Αρκετοί αγώνες με λαμπάδες διεξάγονταν πλέον στον δρόμο της Ακαδημίας. Τουλάχιστον δύο πομπές, στα Ολύμπια και στα Παναθήναια, ξεκινούν τώρα από τον Κεραμεικό. Οι πεσόντες οπλίτες ενταφιάζονταν τώρα στην οδό Ακαδημίας, και αυτό έγινε ο τόπος των νεκρικών αγώνων που διεξήγαγε ο Πολέμαρχος των Αθηναίων.

Τα Χαλκεία συνέβαλαν επίσης στην έμπνευση των μεταρρυθμίσεων της εορτής των Παναθηναίων.

---

Τα Απατούρια στην πραγματικότητα εορτάζονται επί τρείς ημέρες, αλλά μία τέταρτη είχε προστεθεί και είχε κρατηθεί στο τέλος της τελετής που ονομαζόταν Επίβδα.
Το νόημα αυτού του όρου από γενικής άποψης είναι αυτό της μεθεόρτιου ημέρας.
Ὁ Ἀπολλόδωρος, ὅπως περιγράφεται στὸν Ἀθηναίο 7.325Α, ἀναφέρει ὅτι σήμερα δίδονται:
— δεῖπνα
πρὸς τιμήν τῆς θεᾶς Ἑκάτης τὴν τριακοστὴ ἡμέρα τοῦ κάθε μηνός:
— τῆ δὲ Ἑκάτη ἀποδίδοται ἡ τρίγλη διὰ τῆς ὁνομασίας κοινότητα• τριοδίτις γὰρ καὶ τρίγληνος , καὶ ταῖς τριακάσι δ’ αὐτῆ τὰ δεῖπνα φέρουσι.
Αὐτὸ τὸ ἔθιμο περιγράφεται μὲ περισσότερη ἀκρίβεια ἀπὸ τὸν σχολιαστὴ τοῦ Ἀριστοφάνους , Πλοῦτος στ. 594:
— κατὰ δὲ νουμηνίαν οἱ πλούσιοι ἕπεμπον δεῖπνον ἐσπέρας, ὥσπερ θυσίαν τῆ Ἑκάτη ἐν ταῖς τριόδοις• οἱ δὲ πένητες ἤρχοντο πεινῶντες καὶ ἥσθιον αὐτὰ καὶ ἔλεγον ὅτι ἡ Ἑκάτη ἔφαγεν αὐτά.
Ὁ σχολιαστὴς προφανώς ἀκολουθοῦσε τὴν πρακτικὴ τῆς αὐστηρῆς καταμέτρησης τοῦ χρόνου, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ ημέρα ἄρχιζε κατά τὸ ἡλιοβασίλεμα, καὶ ὡς ἑκ τούτου ἡ προσφορά ποὺ γίνονταν σε γενικές γραμμές το βράδυ τῆς τριακοστῆς ἡμέρας θὰ μποροῦσε νὰ ὁριστεῖ καὶ κατὰ τὴν νουμηνίαν.
Παρόλα αὐτὰ δὲν ὑπάρχει ἱσχυρὴ ἀπόδειξη ὅτι αὐτὲς οἱ ἱδιωτικὲς βραδυνές προσφορὲς ἀποτελοῦσαν ἐπίσημη ἀττικὴ ἑορτή.
― Καὶ ταῖς τριακάσι δὲ αὐτῇ τὰ δεῖπνα φέρουσι.
(Ἀθηναῖος 7.126,127,139)
― Τὰς ἐν Ἅιδου τριακάδας: τιμᾶται ἡ τριακὰς ἐν Ἅιδου διὰ τὴν Ἑκάτην μυστικώτερον. . . ὅθεν καὶ ἀφιδρυμένη Ἑκάτη πρὸς ταῖς τριόδοις ἐστὶ, καὶ τὰ νεκύσια τῇ τριακάδι ἄγεται.
ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ ΣΥΛΛ.