ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

---

― Εἰσιτηρία· ἀρχὴ τοῦ ἔτους ἱερὰ , ἐν ἧ οἱ ἐν τῆ ἀρχῆ πάντες προϊᾶσιν, οὕτος ἐκαλεῖτο. ταύτην δὲ τὴν ἡμέραν πρώτην τοῦ ἔτους Ἀθηναίοι νενομίκασιν.
ΣΟΥΪΔΑΣ ΛΕΞΙΚΟΝ

Τὸ ὄνομα «εἰσιτηρία» δίδεται ἐπίσης καὶ στὴ θυσία ποὺ προσφέρεται εἰς τὸ ὄνομα τῆς βουλῆς ἤ προσφέρεται σὲ κάποιο νέο μέλος πρὸς τιμὴν τῆς εἰσόδου του στὴ Βουλή.

Ὁ Ἑκατομβαιών είναι ὁ πρῶτος ἐπίσημος μὴν τοῦ Ἀρχοντικοῦ ἔτους τῶν Ἀθηναίων:

― Ἐπειδὴ γὰρ οὑτοςὶ ὁ βασιλεὺς εἰσῆλθεν, ἐξὸν αὐτοῖς ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας ἀρξαμένοις τοῦ Ἑκατομβαιῶνος μηνὸς κ΄τ.λ.
ΑΝΤΙΦΩΝ 6.44

― Ἑκατομβαιών: Οὗτος γὰρ ἧν ὁ α΄ μήν.
ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ, ΤΙΜΟΚΡΑΤΗΣ 707. 17

― Μήν τῶν Ἀθηναίων ὁ πρῶτος.
ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ 247.1

― Νέα Νουμηνία• ἡ πρώτη ἡμέρα τοῦ ἐνιαυτοῦ. ἥτις ἐτὶ νουμηνία Ἑκατομβαιῶνος μηνὸς.
ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟΝ σελ. 201

― Καὶ μετὰ ταῦτα διελθόντος τοῦ ἐνιαυτοῦ τούτου, Ἑκατομβαιών κ΄τ.λ.
ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ ΟΛΥΝΘ. 6

Η αρχή του νέου Έτους

Τρείς αθηναϊκές εορτές του μηνός Εκατομβαιώνος, οι πρώτες στο έτος των Αθηναίων, καλούν για την επανένωση ολόκληρης της κοινότητας· τα Εκατόμβαια στο πρώτο δεκαήμερο, τα Συνοίκια στο δεύτερο δεκαήμερο στην πανσέληνο, και τα Παναθήναια στο τρίτο δεκαήμερο, στο τέλος του μηνός.

Αυτές οι εορτές δεν άκμασαν στην ίδια περίοδο, ούτε αντικατοπτρίζουν το ίδιο είδος κοινωνίας. Κάθε μία με τη σειρά της είναι μια εορτή του νέου έτους των Αθηναίων. Η πρωϊμότερη είναι τα Εκατόμβαια, ένα απομεινάρι των ημερών που η Αθήνα ήταν μια αρκετά μικρή κοινότητα νοτιοανατολικά της Ακροπόλεως.

Η επόμενη είναι τα Συνοίκια, τα οποία δημιουργήθηκαν όταν η Αττική οργανώθηκε για πρώτη φορά σε Φρατρίες και μια νέα περιοχή ανατολικά της Ακρόπολης, στην παλαιά Αρχαϊκή Αγορά επισημάνθηκε για την ετήσια συνέλευση.

Η τελευταία που εξυπηρετεί το σκοπό αυτό  είναι τα Παναθήναια, αν και η ίδια η εορτή είναι πανάρχαια και αρκετά πιο πρώϊμη από τον σκοπό αυτό.

Τα Εκατόμβαια είναι γνωστά μόνο από την αιτιολογία τους, την ιστορία της άφιξης του Θησέως στην Αθήνα ως έφηβος από την Τροιζήνα και την υποδοχή του στο παλάτι του Αιγέα. Ωστόσο, ανήκει σε έναν γενικό τύπο εορτών· είναι μια εορτή του Απόλλωνος στην οποία οι νέοι μόλις ενηλικιώνονται εγγράφονται ως πολίτες και ως Έφηβοι πολεμιστές για την υπεράσπιση της πόλεως των Αθηναίων. Σε ορισμένες πόλεις τέτοια εορτές είναι ακόμη σημαντικές κατά την ιστορική περίοδο, όπως οι Γυμνοπαιδίες της Σπάρτης και μια  μικρότερη εορτή, μια ιεροτελεστία στη Μύκονο. Στην Αθήνα, ωστόσο, η κοινωνία άλλαξε και αυτή η τήρηση αντικαταστάθηκε από άλλους.

Η ιστορία της «Εγγραφής» του Θησέως μας πηγαίνει πολύ πίσω. Δεν υπάρχει τέτοια τελετή στην Κλασική Αθήνα, ούτε και για μεγάλο μέρος της αρχαϊκής περιόδου. Μετά τον Κλεισθένη, οι Έφηβοι εγγράφονται από τους δήμους πριν από αυτό, από τις Φρατρίες. Η εγγραφή στα τοπικά κέντρα Φρατριών αντικαθιστά την τελετή εγγραφής στην Αθήνα.

 Έτσι, η ιστορία προέκυψε σε μια εποχή που η Αττική γενικά δεν ήταν ακόμη οργανωμένη σε Φρατρίες. Είναι δύσκολο αυτή η εξέλιξη να είναι μεταγενέστερη από την πρώιμη αρχαϊκή περίοδο έτσι σίγουρα είναι πρωϊμότερη.  

Η περίοδος κατά την οποία άνθισε η τελετή της Εγγραφή των Εφήβων στα Εκατόμβαια  ήταν κυρίως ή εξ ολοκλήρου η Σκοτεινή Εποχή (-1100 ως -800).

Η εορτή πραγματοποιείται στη νοτιοανατολική Αθήνα, και έτσι συμφωνεί με την περιγραφή του Θουκυδίδη για την Αθήνα πριν ακόμη ο Θησέας την διευρύνει.

Ο νοτιοανατολικός τομέας έχει ένα σύμπλεγμα σημαντικών ιερών και εορτών·  ο Ολύμπιος Ζευς και τα Ολυμπίεια, ο Απόλλων Πύθιος και τα Θαργήλια, ο Απόλλων Δελφίνιος και τα Εκατόμβαια, ο Διόνυσος εν Λίμναις και τα Ανθεστήρια.

Όπως γνώριζε και ο Θουκυδίδης, αντικατοπτρίζουν το πρότυπο του πρώϊμου συνοικισμού.

Υπενθυμίζει επίσης ότι η πηγή Καλλιρόη είχε προμηθεύσει με νερό μια ολόκληρη κοινότητα.

Στα ρωμαϊκά χρόνια, η σωζόμενη κρήνη διαλύθηκε και μεταφέρθηκε στην Αγορά, όπως και άλλα αξιοσέβαστα μνημεία που είχε δει ο Παυσανίας.

Η έρευνα του Θουκυδίδη ωστόσο  δεν είναι διεξοδική· μπορεί να εξεταστούν και άλλα ιερά και πρώϊμες εορτές. Οι εορτές της Ακρόπολης είναι οι  παλαιότερες από όλες, και  χρονολογούνται από τους μυκηναϊκούς χρόνους·  μία από αυτές, ωστόσο, αργότερα ενισχύθηκε και τελούνταν στα νοτιοανατολικά.

Στα βορειοδυτικά, έξω από τον οικισμό, οι αγγειοπλάστες και οι σιδηρουργοί ήταν συγκεντρωμένοι γύρω από τον Κολωνό Αγοραίο.

Το έργο τους συνδέθηκε τελετουργικά με την Ακαδημία ως πηγή ξύλου και φωτιάς, και αυτό το πρότυπο συνεχίστηκε όταν η περιοχή της Αγοράς αναπτύχθηκε τον -6ο αιώνα.

Στα βορειοδυτικά και πάλι, τα ιερά της Δήμητρας εδραιώθηκαν κατά μήκος του κεντρικού δρόμου για να συναγωνιστούν την Ελευσίνα, έως ότου να πάψει η αντιπαλότητα από την πόλη της Ελευσίνας.

Ο οικισμός στα νοτιοανατολικά χαρακτηρίζεται επίσης από τα αγροτικά ιερά στην στην Άγρα. Εδώ βρίσκονται όλες οι βασικές θεότητες της γεωργίας, της βοσκής, μαζί με το Λύκειον, του πολέμου και της υπεράσπισης της πόλης.  Όταν οι εορτές προστίθενται στις περιγραφές του Θουκυδίδη, το ημερολόγιο των εορτών των πρώτων Αθηναίων είναι σχεδόν πλήρες.

Η Νουμηνία

Σὲ ολόκληρο τὸν Ἑλληνικὸ κόσμο ἡ πρώτη ἡμέρα τοῦ κάθε μηνὸς ὁνομάζεται Νουμηνία, ἡ ημέρα τῆς Νέας Σελήνης.

― Τὴν νεομηνίαν πάντων τῶν θεῶν νομίζουσιν εἶναι. ταύτην γὰρ οἱ πρόγονοι τοῖς θεοῖς ἀνέθεσαν διὰ τὸ πρώτην αὺτὴν εἶναι τοῦ μηνός. πάσας τε τὰς ἀρχὰς προσήψαν αὐτοῖς ὀρθῶς ποιοῦντες…τοῦ δὲ (τὸ δὲ) Ἀπόλλωνος ταύτην εἶναι νομίζειν τὴν ἡμέραν ―εἰκότως τὸ πρῶτον φῶς τῷ αἰτιωτάτῳ τοῦ πυρὸς (ἀποδιδόασιν)• ἐκάλουν τε αὐτὸν καὶ Νεομήνιον. ἡ ἱστορία παρὰ Φιλοχόρῳ.
(Σχ. Ὀδ. Ῥαψ. Υ καὶ Φ)

―Ἐκαλεῖτο δὲ καὶ θυσία τις ἐπιμήνια, ἡ κατὰ μῆνα τῇ νουμηνίᾳ συντελουμένη.
(Ἠσύχιος στὸ Ἐπιμήνιοι)

Ὁ Πλούταρχος στὰ Ηθικὰ 827α τὴν χαρακτηρίζει ὡς τὴ ἱερωτάτη ἀπὸ ὅλες τίς ἡμέρες:

• οὐκ ὄζει τόκου βαρὺ καὶ δυσχερὲς ὥσπερ ἰοῦ καθ᾽ ἡμέραν ἐπιρρυπαίνοντος τὴν πολυτέλειαν, οὐδ᾽ ἀναμνήσει τῶν καλανδῶν καὶ τῆς νουμηνίας, ἣν ἱερωτάτην ἡμερῶν οὖσαν ἀποφράδα ποιοῦσιν οἱ δανεισταὶ καὶ στύγιον. τοὺς μὲν γὰρ ἀντὶ τοῦ πωλεῖν τιθέντας ἐνέχυρα τὰ αὑτῶν.

Τὸ χαρακτηριστικὸ τῆς ἑορτῆς ἦταν ἡ μεγάλη ἀγορὰ :

• οὗτος τῇ προτέρᾳ νουμηνίᾳ
  ἐπρίατο δοῦλον
  ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΙΠΠΗΣ 43-44
• Φιλοκλέων
  μὰ τὸν Δί᾽ οὐ δῆτ᾽, ἀλλ᾽ ἀποδόσθαι βούλομαι τὸν ὄνον ἄγων αὐτοῖσι τοῖς κανθηλίοις· νουμηνία γάρ ἐστιν.
  ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΣΦΗΚΕΣ 169-171

ἐπίσης οἱ ἀγῶνες στὴν Παλαίστρα:

• καὶ περὶ τὸ χωρίον ἐλᾷδας ἅπαν ἐν κύκλῳ, ὥστ᾽ ἀλείφεσθαί σ᾽ ἀπ᾽ αὐτῶν κἀμὲ ταῖς νουμηνίαις.
  ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΑΧΑΡΝΗΣ 999

καὶ τέλος τὸ Δεῖπνο :

• ‘ οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοιαῦτα περὶ θεοὺς ἐξαμαρτάνων ἃ τοῖς μὲν ἄλλοις αἰσχρόν ἐστι καὶ λέγειν, τῶν κωμῳδοδιδασκάλων δ᾽ ἀκούετε καθ᾽ ἕκαστον ἐνιαυτόν; οὐ μετὰ τούτου ποτὲ Ἀπολλοφάνης καὶ Μυσταλίδης καὶ Λυσίθεος συνειστιῶντο,3 μίαν ἡμέραν ταξάμενοι τῶν ἀποφράδων, ἀντὶ δὲ νουμηνιαστῶν κακοδαιμονιστὰς σφίσιν αὐτοῖς τοὔνομα θέμενοι, πρέπον μὲν ταῖς αὑτῶν τύχαις: οὐ μὴν ὡς τοῦτο διαπραττόμενοι τὴν διάνοιαν ἔσχον, ἀλλ᾽ ὡς καταγελῶντες τῶν θεῶν καὶ τῶν νόμων τῶν..
  ΑΘΗΝΑΙΟΣ 12.551φ

Ἕνα ἱδιαίτερο χαρακτηριστικὸ ἱδιωτικῶν λατρευτικῶν πράξεων γιὰ αὐτὴ τὴν ἡμέρα ἦταν ἐπίσης ἡ τοποθέτηση Λιβανιοῦ στὰ ἀγάλματα τῶν θεῶν ὡς θυμίαμα καὶ κλάδους Δάφνης καὶ στέφανους :

• ὑπὸ τοῦ δὲ τὴν ψῆφόν γ᾽ ἔχειν εἰωθέναι
  τοὺς τρεῖς ξυνέχων τῶν δακτύλων ἀνίσταται, ὥσπερ λιβανωτὸν ἐπιτιθεὶς νουμηνίᾳ.
  ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΣΦΗΚΕΣ 94-96,
  ΣΧΟΛΙΑ ΑΡΙΣΤ. )

Ὁ Δημοσθένης μαρτυρεῖ ὅτι οἱ Ἀθηναῖοι ἀνέβαιναν στὴν Ἀκρόπολη αὐτὴ τὴν ἡμέρα ὅπου ἐκεῖ γίνονταν ἡ ἐπίσημη παρουσίαση τῶν Ἐπιμηνίων .

• πῶς δ᾽ εἰς τὸ μητρῷον βαδιεῖσθε, ἄν τι βούλησθε; οὐ γὰρ δήπου καθ᾽ ἕν᾽ ὑμῶν ἕκαστος ὡς ἐπὶ κυρίους τοὺς νόμους πορεύσεται, εἰ νῦν μὴ βεβαιώσαντες αὐτοὺς ἔξιθ᾽ ἅπαντες κοινῇ. πῶς δὲ ταῖς νουμηνίαις εἰς ἀκρόπολιν ἀναβαίνοντες τἀγαθὰ τῇ πόλει διδόναι καὶ ἕκαστος ἑαυτῷ τοῖς θεοῖς εὔξεσθε, ὅταν ὄντος τούτου ἐκεῖ καὶ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ τοῦ χρηστοῦ τἀναντία τοῖς ὅρκοις καὶ τοῖς ἐκεῖ γράμμασιν ἐγνωκότες ἦτε;
  ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ 25.99

Τὰ Ἐπιμήνια περιγράφονται καὶ ἀπὸ τὸν Ἡρόδοτο:

• λέγουσι Ἀθηναῖοι ὄφιν μέγαν φύλακα τῆς ἀκροπόλιος ἐνδιαιτᾶσθαι ἐν τῷ ἱρῷ• λέγουσί τε ταῦτα καὶ δὴ ὡς ἐόντι ἐπιμήνια ἐπιτελέουσι προτιθέντες• τὰ δ’ ἐπιμήνια μελιτόεσσά ἐστι. αὕτη δὴ ἡ μελιτόεσσα ἐν τῷ πρόσθε αἰεὶ χρόνῳ ἀναισιμουμένη τότε ἦν ἄψαυστος. σημηνάσης δὲ ταῦτα τῆς ἱρείης, μᾶλλόν τι οἱ Ἀθηναῖοι καὶ προθυμότερον ἐξέλιπον τὴν πόλιν, ὡς καὶ τῆς θεοῦ ἀπολελοιπυίης τὴν ἀκρόπολιν. ὡς δέ σφι πάντα ὑπεξέκειτο
  ΗΡΟΔΟΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑΙ 8.41

Γιὰ τοὺς Ἀθηναίους ἡ Νουμηνία είναι ιερότερη ὅλων τῶν ἡμερῶν καὶ αὐτὸ φαίνεται στὸ ὄτι δὲν ἐπέτρεψαν ποτὲ τὴν προσθήκη ἄλλων ἑορτῶν γιὰ τὴν ἡμέρα αὐτή.

Καλόν Ενιαυτόν γεμάτον Ευδαιμονία και Υγία σε όλους τους Έλληνες κατά τα πάτρια!