ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α’ ΔΕΚΑΣ	Β’ ΔΕΚΑΣ	Γ’ ΔΕΚΑΣ

---

---

Ἡ δεκάτη έκτη, έκτη μεσοῦντος μηνός, εκκκαιδεκάτη, έκτη ἐπὶ δέκα, έκτη ἐπὶ δεκάτη

Τη σημερινή ημέρα εορτάζονται τα Συνοίκια των Αθηνών. Ο Θουκυδίδης (2.15), επιβεβαιώνει τον εορτασμό της εορτής, ― και Ξυνοίκια εξ’ εκείνου Αθηναίοι έτι και νυν τη θεώ εορτήν δημοτελή ποιούσι, και ο Πλούταρχος (Θησ. 24.4), ο οποίος αποδίδει το όνομα της εορτής σε μια διαφορετική μορφή, μας δίνει την ημερομηνία, ―έθυσε (Θησεύς) καί Μετοίκια, τή έκτη έπί δέκα τού Εκατομβαιώνοs, ήν έτι νύν θύουσι.

Τα Συνοίκια, η Παλαιά Αγορά και οι Φρατρίες των Αθηναίων

Εισαγωγή

Κατά την διάρκεια της Σκοτεινής Περιόδου (-1200 έως το -700), η κοινωνία και η κυβέρνηση των πολιτειών άλλαξαν. Στην Αττική ένας αυξανόμενος πληθυσμός οργανώθηκε γύρω από την πόλη της Αθήνας σε ένα σύστημα φρατριών. Οι φρατρίες εγγράφουν τώρα ουσιαστικά στις τάξεις τους νέους άνδρες (έφηβους) ως οπλίτες για την υπεράσπιση της πόλεως και ως πολίτες. Αυτή η διαδικασία, που τελείται στις στοές των φρατριών  σε όλη την ύπαιθρο, ρίζωσε τόσο πολύ που συνεχίστηκε ακόμη και όταν ο Κλεισθένης μεταβίβασε την κύρια ευθύνη στους δήμους. Με την έλευση των φρατριών, η τελετή των Εκατομβαίων στη νοτιοανατολική Αθήνα έχασε κάθε σημασία. Οι φρατρίες δεν συνδέθηκαν στην πόλη, όσο μπορεί κανείς να δει, σε καμία αντίστοιχη τελετή.

 Αν κοιτάξουμε κατά την εποχή των τυράννων, διαπιστώνουμε ότι έχει επινοηθεί μια άλλη αστική τελετή· η  ορκωμοσία στο ιερό του Αγλαύρου, ακολουθούμενη από την παννυχίδα και την πομπή των Παναθηναίων. Η τελετή συνεχίστηκε και όταν οι πολίτες άρχισαν να εγγράφονται από τους δήμους. Αργότερα ακόμη, οι νέοι άνδρες περνούν μια περίοδο εκπαίδευσης για να χαρακτηριστούν οπλίτες· και οι πολίτες και οι δημότες έρχονταν νωρίτερα στην Αθήνα, τον μήνα Μεταγειτνιώνα, για να εκλέξουν τους επόπτες. Αυτές οι εξελίξεις πραγματοποιούνται στην παλαιά Αγορά ανατολικά της Ακρόπολης – μια πανάρχαια «παλαιά» Αγορά όπως φαίνεται αργότερα, αλλά μια νέα την εποχή των φρατριών.

Αν και οι πολίτες εγγράφονταν τοπικά, τα μέλη της φρατρίας έρχονται στην Αθήνα στην αρχή του πολιτικού έτους για έναν άλλο σκοπό· να εκλέξουν ή να αναγνωρίσουν τους αξιωματούχους της πολιτείας. Η διαδικασία, στην πανσέληνο του πρώτου μήνα (Εκατομβαιώνα), ονομάζεται Συνοίκια, δηλαδή τις «τελετουργίες των συν-οίκων», δηλαδή των οίκων στις στοές των φρατριών.  Η λατρεία απευθύνεται στον Δία και την Αθηνά, τις θεότητες της Ακροπόλεως που έχουν υιοθετηθεί από κάθε φρατρία.

 Το έδαφος που επιλέγεται για τη συγκέντρωση βρίσκεται κάτω από την ανατολική πρόσοψη της Ακροπόλεως, έτσι ώστε ο Δίας και η Αθηνά να κοιτάζουν από ψηλά τους λατρευτές τους.

Αυτή ήταν τώρα η Αγορά της Αθήνας, και είχε στηθεί ένας βωμός του Διός που έγινε ο πιο διάσημος βωμός της πόλης – «ο βωμός του ελέους»,  όπου

οι ικέτες ζητούν ακρόαση από την λαοσυνέλευση. Ένα Πρυτανείο και άλλες υπηρεσίες της πολιτείας χτίστηκαν δίπλα στον ανοιχτό χώρο.

Η Αττική υπηρετείται από την οργάνωση των φρατριών μέχρι τον (-)έκτο αιώνα, όταν ξέσπασαν συγκρούσεις μεταξύ διαφορετικών περιοχών. Τα μέλη της φρατρίας συγκεντρώνονται τότε πάντα οπλισμένοι στα Συνοίκια, αλλά η πρακτική ήταν πλέον πολλή επικίνδυνη. Ο τύραννος Πεισίστρατος ανέστειλε τις συγκεντρώσεις, και όχι φυσικά το τελετουργικό,  και επανατοποθέτησε το κατάλυμα  των αρχόντων στον βορειοδυτικό τομέα της πόλης. Από τότε, οι πολιτειακές υπηρεσίες διαχωρίστηκαν ανάμεσα στην παλαιά Αγορά και τη νέα, την Αγορά που γνωρίζουμε από την ανασκαφή. Ολόκληρο το σώμα των πολιτών δεν συγκεντρώνεται πλέον σε καμία από τις δύο Αγορές, αλλά στην Πνύκα ή στο θέατρο του Διονύσου.

Ωστόσο, η παλαιά αγορά εξακολουθούσε να φιλοξενεί ορισμένες παραδοσιακές συνελεύσεις, καθώς και έκτακτες συνελεύσεις. Τον (-)πέμπτο αιώνα μέρος του εδάφους  μετατράπηκε σε ένα ευρύχωρο ιερό του Θησέως, και κατά την ελληνιστική περίοδο ακόμη ένα μέρος αυτού σχεδιάστηκε ως γυμνάσιο·  τόσο το Θησείο όσο και το γυμνάσιο έχουν πολιτειακές αστικές χρήσεις που προέρχονται από την Αγορά. Η ίδια η Αγορά ποτέ δεν παρήκμασε· πράγματι, έγινε λογοτεχνική τάση η διατήρηση του όρου «Αγορά» για αυτήν την περιοχή, και ομιλούμε για τη νέα Αγορά ως  η Αγορά του «Κεραμεικού».

 Η εορτή Συνοικία, όπως και τα Εκατόμβαια, είναι αποτυπωμένη στο βίο του Θησέως. Αλλά το γεγονός είναι καθαρά δευτερεύον. Μετά τον κύκλο των άθλων που κορυφώνεται με τη σφαγή του Μινώταυρου, όταν ο Θησέας διαδέχθηκε τη βασιλεία και το παράδειγμα ενός νεαρού Αθηναίου  είχε πλέον ολοκληρωθεί, το επόμενο βήμα, πριν από τους μάλλον ανόμοιους άθλους της ωριμότητας του Θησέως, είναι ο θεσμός των  Συνοικίων.  Ο Θησεύς  καλεί όλον τον λαό της Αττικής στο κέντρο της Αθήνας για να μοιραστούν μια κυβέρνηση επί ίσοις όροις. Πιο συγκεκριμένα, τους δίνει ένα κοινό Πρυτανείον και το Σώμα της Βουλής, και κάνει τις υπηρεσίες  εκλέξιμες.

Τίποτα δεν αναφέρεται για τις φρατρίες σε αυτό το πλαίσιο. Το περήφιμο  αποτέλεσμα της δράσης του Θησέως είναι η ισότητα στην αθηναϊκή κοινωνία, η εισαγωγή της άμεσης δημοκρατίας, αλλά και η ενοποίηση της Αττικής, που επιφέρουν έναν άμεσο «συνοικισμό». Η πρώτη αντίληψη είναι αναχρονιστική και η δεύτερη είναι μη πραγματική. Οι φρατρίες εγκατέστησαν αξιωματούχους και βουλευτές της Αθήνας, με μια διαδικασία που δεν γνωρίζουμε· μια διαδικασία που αφομοιώθηκε με τις εκλογές ή τις κατανομές της μεταγενέστερης αθηναϊκής δημοκρατίας. Η επανένωση των φρατρικών στοών δίνει την ονομασία στην εορτή, τα Συνοίκια. Τα Συνοίκια  έχουν παρερμηνευθεί ως «συνοικισμός» του γνωστού είδους, του ερχομού στις συνοικίες, και μας λένε, εντελώς παράλογα, ότι δήθεν οι άνθρωποι από μακριά, από κάθε μήκος και πλάτος της Αττικής, εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα και ότι σε όλη την Αττική έκλεισαν αναρίθμητα Πρυτανεία και Βουλευτήρια.

Οι φρατρίες των Συνοικίων έχουν αφήσει το στίγμα τους αλλού, στους πανάρχαιους ανασχηματισμούς της πρώιμης Αττικής που αναφέρονται από τη χαμένη αρχή της Πολιτείας των Αθηναίων [του Αριστοτέλη] και από τον αττικό ετεογράφο Φιλόχορο. Οι ανασχηματισμοί τους προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από τις τελετές στην εορτή. Για αυτό έχουμε ανεξάρτητη μαρτυρία στο ιερό Έτος  των θυσιών της Αθήνας.

Οι ανασχηματισμοί του [Αριστοτέλη] και του Φιλοχόρου είναι υπερβολικά σχηματικές, αλλά συγκρίνοντάς τες με το ιερό Έτος των Αθηναίων, μπορούμε να δούμε πώς έκαναν λάθος. Το κατάλοιπο της  αλήθειας απαρτίζει τη γνώση μας για την πρώιμη Αττική.

Η μελέτη  ακολουθεί  ως εξής. Πρώτα οι πηγές, και το εύρος των αποδεικτικών στοιχείων που παρέχουν, άμεσα και έμμεσα. Στη συνέχεια τα άμεσα στοιχεία για το τελετουργικό, εκ πρώτης όψεως αντιφατικό· η θυσία στην Ακρόπολη·   οι θεότητες της εορτής, ο Δίας φράτριος και η Αθηνά φρατρία. Στη συνέχεια μερικά ερωτήματα τοπογραφίας·  η θέση της παλαιάς αγοράς. Η αντίληψη του Απολλόδωρου για την Αφροδίτη πάνδημο, που παρεξηγήθηκε από πάντες και τους μεταγενέστερους,  «ο βωμός του ελέους»· ο βωμός και άγαλμα της Ειρήνης, μιας μεταγενέστερα εισαγμένης θεότητος στην εορτή. Τέλος, η πρώιμη οργάνωση της Αττικής· Ο Αριστοτέλης περί φρατριών και τριττυών και ο Φιλόχορος για «τις δώδεκα πόλεις» και τις φυλές, και την πραγματικότητα που προϋποθέτουν και οι δύο. Ο Αριστοτέλης και άλλοι περί των τριών επαγγελματικών τάξεων, μια θεωρία τεκμηριώνεται από τους συντελεστές της εορτής·  η τελετουργική ταυτότητα των Ευπατρίδων, των Γεωμόρων και των Δημιουργών.  (Βλέπε χάρτες 3 και 4.)

Οι πηγές

Ο Θουκυδίδης και ο Πλούταρχος υποστηρίζουν τα Συνοίκια ως ανάμνηση του συνοικισμού του Θησέως· η διακήρυξη του κήρυκα που παραθέτει ο Πλούταρχος είναι ξεκάθαρο μέρος της τελετουργίας και μερικών άλλων τελετουργικών λεπτομερειών που συνάγονται από την ιστορία. Η εορτή εμφανίζεται στην στήλη των πρώιμων κανόνων του δήμου των Σκαμβωνιδών, και, ως τριετηρική εορτή (ανά δύο έτη), στο πολιτειακό Έτος των θυσιών που δημιουργήθηκε περίπου το -399 (Θουκ. 2.15.1-2,16.1,  Πλούτ. Θησ. 24.1-4, IG I³ 244.16-19,  Hesperia 4 (1935) 19-21 αρ. 2 γρ. 31-59. Μερικές σύγχρονες καταγραφές της εορτής, Mommsen, Feste 35-40, Μ.P. Nilsson, RE 4 A 2 (1932) 1435 λμ. Συνοίκια Deubner, Att. Feste 36-8, Parke, Εορτές 30-3, T.J. Figueira, Hesperia 53 (1984) 465-6.  Όλοι εκτός από τον καθ. Mommsen αγνοούν τα στοιχεία του αίτιου της εορτής.

Το πολιτειακό Έτος θυσιών έχει μεγάλη εξουσία. Ένα πιο εκλεκτικό και με εκτενές τελετουργικό συντάχθηκε στα τέλη του (-)πέμπτου αιώνος, αλλά ο συντάκτης, ο γραμματεύς Νικόμαχος, διώχθηκε γι’ αυτό και το έργο του διαγράφηκε από την πολιτεία. Το ιερό Έτος που το αντικαθιστά περιορίζεται σε αυθεντικές παλαιές εορτές, κυρίως εορτές του Σόλωνος, και είναι εγγεγραμμένο με πολύ κομψά γράμματα και μορφή (Phoenix 43 (1989) 372-3, JHS αρ. (1990) 65-75, ο καθ. P.J. Rhodes, JHS 111 (1991) 94-5, διαφωνεί).

Έτσι η εορτή διατηρήθηκε προσεκτικώς πολύ αφότου είχαν σταματήσει οι δημόσιες συγκεντρώσεις των Συνοικίων· και πράγματι συνεχίστηκε με κάποια μορφή μέχρι την εποχή του Πλούταρχου.

                Η θεά Ειρήνη συνδέθηκε αργότερα με τον ετήσιο εορτασμό της 16ης του Εκατομβαιώνος (έκτης μεσούντος). Η Λυκούργεια καταγραφή απόκρυψης χρημάτων  δίνει μια πρόχειρη επιβεβαίωση της ημερομηνίας και δείχνει ότι η θυσία στην θεά Ειρήνη ήταν τότε σε πολύ μεγάλη κλίμακα (IG II² 1496. 94-5, 127-8). Άλλες πηγές λένε περισσότερα για το βωμό, ή τους βωμούς, της Ειρήνης και του αγάλματος από τον Κηφισόδοτο και της χρονολογίας που φημολογείται ότι ιδρύθηκε η λατρεία, 375-374. Όπως θα δούμε παρακάτω, το άγαλμα και ο βωμός της Ειρήνης μοιράστηκαν τη μοίρα πολλών κλασικών μνημείων στους πρώιμους ρωμαϊκούς χρόνους, και μεταφέρθηκαν από την παλαιά αγορά στη νέα.

Ο συνοικισμός του Θησέως, όπως τον περιγράφουν ο Θουκυδίδης και ο Πλούταρχος, δεν είναι το μοναδικό αίτιον της εορτής μας. Μια αρχαία και σημαντική ιεροτελεστία αναπαράγει πάντα διάφορες ιστορίες. Τα Συνοικία τα διακρίνουμε πίσω από τις ιστορίες του Δημοφώντος, του υιού του Θησέως, του Σόλωνος και του Πεισίστρατου. Αυτές οι ιστορίες βασίζονται στη συγκέντρωση υπό των όπλων, η οποία ήταν ένα κορυφαίο χαρακτηριστικό της εορτής στις πρώϊμες ημέρες· οι φρατρίες ήταν πάνω απ’ όλα ένα μέσο οργάνωσης της κοινωνίας για πόλεμο. Το μόνο ίχνος αυτού που επέζησε στη συνέχεια στο τελετουργικό ήταν η διακήρυξη του κήρυκος, που απευθυνόταν στους ένοπλους. Είναι, εξάλλου, το μόνο ίχνος που βρίσκουμε στην ιστορία του συνοικισμού του Θησέως, που ενδέχεται επομένως να είναι μεταγενέστερη από οποιαδήποτε άλλη ιστορία. Ο Θουκυδίδης το αναφέρει σαν να ήταν καινοτομία.

Στην τραγωδία Ηρακλείδαι του Ευριπίδου, καθώς διαγράφεται η απειλή πολέμου με το Άργος, ο Δημοφών, ο βασιλεύς της Αθήνας συγκεντρώνει τους ανθρώπους στην πόλη (στ. 335-8). Η δράση του αναφέρεται μόνο εν συντομία. Το υπόβαθρο του δράματος δεν είναι η Αθήνα αλλά ο Μαραθών, όπου οι Ηρακλείδες έχουν εκεί καταφύγει, μάλλον περίεργα, και ο Δημοφών τους άφησε, μάλλον κατά περίεργο τρόπο. Όμως η παράδοση εκτός από τον Ευριπίδη φέρνει τους Ηρακλείδες στην Αθήνα, όχι στον Μαραθώνα, και ο βωμός του Διός στον οποίο ζητούν έλεος και άσυλο ανήκει στην πόλη, στην παλαιά αγορά. Η ικεσία των Ηρακλειδών και η συγκέντρωση των Αθηναίων αποτελούν ένα άλλο αίτιον των Συνοικίων.

Τις πρώϊμες ημέρες οι οπλίτες φορούσαν δερμάτινο πέτασο. Ο Σόλων φόρεσε ένα δερμάτινο πέτασο όταν όρμησε στην αγορά και ανέβηκε στην πέτρινο βάθρο του κήρυκος για να προτρέψει τον πόλεμο στα Μέγαρα (Δημ. 19 περ Παρ. 255, Πλούτ. Σολ. 8.1, Ιουστ. 2.7.10). Η ιστορία εμπνεύστηκε αρχικά από τους πρώτους στίχους του ποιήματός του για τη Σαλαμίνα, αλλά οι λεπτομέρειες προέρχονται από το τελετουργικό των Συνοικίων. Η Σπάρτη έχει μια παρόμοια ιστορία για τους Παρθενίες (τους υιούς των παρθένων δηλαδή των ανύπαντρων κοριτσιών).

Ο Αριστοτέλης και ο Πολύαινος περιγράφουν ένα τέχνασμα του Πεισίστρατου με το οποίο αφαίρεσε από τους Αθηναίους όλα τους τα όπλα (Αριστ. Αθ. Πολ. 15.4, Πολυν. 1. 21. 2).  Τους κάλεσε πρώτα να συγκεντρωθούν υπό των όπλων τους, και μετά αφαίρεσε τα όπλα τους ενώ  απόσπασε την προσοχή τους. Οι δύο συγγραφείς δίνουν διαφορετικές αλλά παράλληλες ενδείξεις για το γενική τοποθεσία που είναι αναμφισβήτητα η παλαιά αγορά. Ο Πεισίστρατος ήταν αυτός, πέρα από κάθε αμφιβολία, που τερμάτισε το έθιμο της συγκέντρωσης των όπλων στα Συνοίκια – αλλά όχι με τον τρόπο που υποτίθεται.  Θα δούμε παρακάτω, εξετάζοντας τα Παναθήναια, γιατί η ιστορία λέει ότι τα όπλα είχαν συγκεντρωθεί σε ένα μέρος κοντά στην αγορά.

Η αφήγηση του Αριστοτέλους για την πρώιμη Αττική είναι γνωστή μόνο από τον Πλούταρχο και τα λεξικά, αλλά το πλαίσιο στον Πλούταρχο και η ορολογία του λεξικού παραπέμπουν άμεσα στη εορτή των Συνοικίων. Όσο για τον Φιλόχορο, τα απομεινάρια της αφήγησης του είναι πιο ουσιαστικά και συνεκτικά από ό,τι έχει αναγνωριστεί γενικά.

Οι άμεσες μαρτυρίες για το τελετουργικό

Ας εξετάσουμε τα στοιχεία για την τοποθεσία της εορτής και τις τιμώμενες θεότητες.  Τα δύο πρώτα στοιχεία είναι τα πιο ξεχωριστά, αλλά είναι επίσης αντιφατικά.

Η εορτή μας εμφανίζεται στους λατρευτικούς κανόνες του δήμου των Σκαμβωνιδών, είναι εγγεγραμμένοι στις τρεις όψεις μιας στήλης που χρονολογείται από το -460,  τα γράμματα της επίμαχης πλευράς λέγεται ότι είναι λίγο πιο πρώϊμα από αυτά των άλλων δύο πλευρών.

Ο δήμος θυσιάζει ένα ενήλικο ζώο στην Ακρόπολη και το κρέας πωλείται ωμό (IG I³ 244 C16-19 Χσυνοικίοις εμ πόλει τέλεον· τα δε κρέα αποδόσθαι ομά)  Πωλείται, μπορούμε να υποθέσουμε, είτε για λόγους οικονομίας είτε γιατί δεν υπήρχε χώρος στην Ακρόπολη για γενικό εορταστικό Τραπέζωμα. Το ζώο πρέπει να είναι μεγάλο, αναμφίβολα ένα βόδι. Η τοποθεσία της Ακρόπολης είναι που αντιτίθεται με το επόμενο στοιχείο.

Το σολώνειον ιερό Έτος εγγεγραμμένο το έτος -399, ή αμέσως μετά, ορίζει μια θυσία και τις δύο ημέρες του τριετηρικού εορτασμού. Την 15η (πέμπτη μεσούντος) του Εκατομβαιώνος, η φυλή των Γελεόντων και η τριττύς των  «Λευκοταινίων» τελετουργούν, και το θύμα είναι ένα νεαρό πρόβατο. Την 16η (έκτη μεσούντος) του Εκατομβαιώνος, η φυλή Γελέοντες βρίσκεται και πάλι σε ετοιμότητα, η θυσία απευθύνεται στον Δία Φράτριο και την Αθηνά φρατρία, και τα θύματα είναι δύο νεαρά βόδια, αναμφίβολα ένα για κάθε θεότητα (Hesperia 4, 1935, 19-21 αρ. 2, γρ. 35-8 ― Γλεόντων φυλήι, Λευκοταινίων τριττύι, οίν λειπογνώμονα. Γρ. 47-51 ― Γλεόντων φυλήι, Διϊ φρατρίωι και Αθηναίαι φρατρίαι, βόε δύο λειπογνώμονε).

Την πρώτη ημέρα δεν λέγεται σε ποιον προσφέρεται το νεαρό πρόβατο· είναι εξαιρετικά συνηθισμένο σε κανονισμούς λατρείας (π.χ., εκείνου των Σκαμβωνιδών) να καταγράφεται μόνο το όνομα της εορτής και μετά το θύμα. Ο καθ. Hansen, (GRBS 14 (1973) 325), συμπεραίνει εσφαλμένα ότι το ζώο «δεν προσφέρεται σε καμία ειδικότερη θεότητα και ότι η τριττύς απλώς το λαμβάνει». Και εδώ η θυσία απευθύνεται στον Δία φράτριο και στην Αθηνά φρατρία, ή πιθανώς μόνο στον Δία, τον ανώτερο θεό της εορτής. Η τριττύς «Λευκοταινίες» δεν εκπροσωπούν καμία άλλη πτυχή ενδιαφέροντος· θα δούμε ότι στην πραγματικότητα είναι ολόκληρη η ομάδα φρατριών που συνδέονται με τη φυλή.

Τη δεύτερη ημέρα η θυσία είναι πολύ μεγαλύτερη, κοστίζει πενήντα δραχμές αντί για τέσσερις, και η 16η Εκατομβαιώνος καταγράφεται αλλού ως η μοναδική ημέρα του ετήσιου εορτασμού. Υποθέτουμε  ότι στην πρώϊμη περίοδο οι κοινωνικές δραστηριότητες πραγματοποιούνταν στην 15η του Εκατομβαιώνος, στην πανσέληνο και ως εκ τούτου ένα καλό σημείο για μια γενική επανένωση, που συνεχιζόταν την επόμενη ημέρα με θυσίες και εορτασμό.  Αργότερα η κοινωνική δραστηριότητα εγκαταλείφθηκε, και μόνο η τριετηρική εορτή κράτησε μια μικρή ανάμνηση.  Το ιερό Έτος θυσιών είναι αγαπητό από μόνο του, αλλά οι θεοί των φρατριών δεν ανήκουν στην Ακρόπολη.

Ένα ιερατείο στη ρωμαϊκή Αθήνα επικαλείται στα Συνοικία χωρίς να τα κατονομάζει. Την εποχή του Τραϊανού, ο Τίτος Κοπόνιος Μάξιμος ο πρεσβύτερος ήταν ο «ιερέας του Άρεως Ενυαλίου, της Ενυούς και του Διός Γελέοντος», (IGII² 1072. 5-6 ―  ιερεύς Άρεως Ενυαλίου και Ενυούς και Διός Γελέοντος). Οι δύο πρώτες θεότητες, ο Άρης και η Ενυώ, ανήκουν μαζί. Αγάλματα και των δύο, από κλασικούς γλύπτες, ίσταντο στον ναό του Άρεως του (-)πέμπτου αιώνος που μεταφέρθηκαν στην Αγορά την εποχή του Αυγούστου, περίπου εκατό χρόνια πριν από την ιεροσύνη του Τίτου (Για την συγκεκριμένη λατρεία του Άρεως, Wycherley, Testimonia 54-5. Για τον ναό, Thompson and Wycherley, Αγορά Αθηνών 162-5). Κοντά στο ναό ο Παυσανίας είδε το άγαλμα της Ειρήνης, και πάλι από έναν κλασικό γλύπτη, και κοντά σε αυτό βρισκόταν ένας μετεδραιωμένος βωμός. Υποστηρίζεται παρακάτω ότι ο βωμός είναι της Ειρήνης και ότι ο βωμός της και το άγαλμά της προέρχονται από την παλαιά αγορά. Ο ναός του Άρεως εντοπίζεται συνήθως στις Αχαρνές, αλλά οι λόγοι δεν καθιστούν το τεκμήρια οριστικά· ίσως ο Άρης, όπως και η Ειρήνη, να μεταφέρθηκαν από την παλαιά αγορά.

Ο Ζευς και η Ειρήνη ανήκουν επίσης μαζί ως θεότητες των Συνοικίων. Πάνω σε αυτό το επιχείρημα, οι θεότητες που υπηρέτησε ο ιερεύς Τίτος έχουν κοινό υπόβαθρο στην παλιά αγορά. Αλλά ο Άρης και η Ενυώ δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη εδώ· το μονοπάτι της αναζήτησης θα μας πήγαινε πολύ μακριά. Για τον παρόντα σκοπό, ο Ζευς Γελέων πρέπει να σταθεί μόνος του στην εορτή.

Ο Ζευς Γελέων αντλεί το επίθετό του από την φυλή Γελέοντες. Στο ιερό Έτος του Σόλωνος, αυτή η φυλή λατρεύει τον Δία Φράτριο στα Συνοίκια. Είναι αληθές ότι, και πάλι σύμφωνα με τις μαρτυρίες του ιερού Έτους των θυσιών, οι ιωνικές φυλές έχουν τουλάχιστον έναν άλλο σχετιζόμενο τελετουργικό, την πέμπτη ενός άγνωστου μηνός·  αλλά αυτό ήταν μια πολύ μικρή περίσταση (θα έρθουμε σε αυτό παρακάτω, στην αναφορά μας για τους Ευπατρίδες, IG II² 1357a 6-8, Hesperia 4, 1935, 22-3, γρ. 6-8).

 Οι ιωνικές φυλές, με τους Γελεόντες στο υπόβαθρο, ασχολούνται κυρίως κυρίως με τα Συνοίκια. Περίπου την εποχή που ο Τίτος ήταν ιερέας, ο Πλούταρχος (Θησ. 24. 4) έγραφε για τη εορτή ως μια σύγχρονη εορτή – μπορεί να την είχε δει, ― έθυσε δε και Μετοίκια. . . ήν έτι νυν θύουσι. Η ονομασία της εορτής είναι παραμορφωμένη, αλλά αυτή είναι η τρέχουσα χρήση της εποχής παρά ένα ολίσθημα του Πλούταρχου· διότι η θρυλική δράση του Θησέως θα μπορούσε εξίσου να περιγραφεί ως μετοικίζειν, που τότε ήταν μια πιο οικεία λέξη και φαινόμενον. Οι λέξεις έτι νυν αντηχούν τον Θουκυδίδη· αλλά παρά τον καθ. Mommsen, Feste 39 σ. 3, και τον καθ. Deubner, Att. Feste 36 σ. 9, ο Πλούταρχος δεν θα έγραφε κάτι αν δεν ήταν κατάλληλο.

Ο Θουκυδίδης (2. 15. 2)  λέει για τα Συνοίκια ότι «οι Αθηναίοι μέχρι σήμερα διεξάγουν λαϊκή, δημοτελή εορτή για τη θεά» δηλαδή  την Αθηνά.  Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ο Ζευς αγνοείται υπέρ της κόρης του, της  επωνύμου και προστάτιδος της Αθήνας, ― Αθηναίοι έτι και νυν τήι θεώι εορτήν δημοτελή ποιούσιν. Η θεά Ειρήνη εισάγεται μεταγενέστερα στην εορτή, αλλά την τιμούν από καιρό στην ποίηση, κι εδώ είναι μια άλλη κόρη του Διός. Με αυτή την ιδιότητα, όπως θα δούμε, εισήχθη  στα Συνοίκια.

Η θυσία στην Ακρόπολη

Έτσι, οι αποδείξεις για τις θεότητες της Συνοικίας είναι αυτοσυνυφασμένες, εκτός από την αντίφαση μεταξύ του σολώνειου ιερού Έτους θυσιών και των κανόνων λατρείας των Σκαμβωνιδών. Ενώ ο Δίας και η Αθηνά λατρεύονται ως θεοί φρατρίας στο ιερό Έτος, η Ακρόπολη δεν έχει φρατρικούς θεούς για να λατρεύουν οι Σκαμβωνίδες. Καμία από τις λατρείες της Ακρόπολης του Διός και της Αθηνάς δεν σχετίζεται καθόλου με φρατρίες.

Θα πρέπει να σταματήσουμε για μια στιγμή πάνω από τον Δία ερκείο, τον θεό της αυλής και του περιβόλου, του οποίου ο βωμός βρίσκεται κοντά στο Πανδρόσειο, (6 Διόν. Αλικ. περ. Δείναρχ. 3, Φιλόχορος FGrHist 328 F 67). Πρβλ. G.P. Stevens and J.M. Paton, The Erechtheum (Cambridge, Mass. 1927) 474-5; K. Jeppesen, The Theory of the Alternative Erechtheion (Aarhus 1987) 69 εικ. 7).  Καθώς λατρεύεται από οικογένειες ή από μεγαλύτερες ομάδες συγγένειας, υπηρετείται επίσης για τη δημιουργία της γενεαλογίας κάποιου και μερικές φορές επικαλείται δίπλα στον Δία φράτριο, αλλά ως  ξεχωριστός από αυτόν, (Πλούτ. Ευθύδ. 302 D, Αθ. 11.3, 460 F (Cratin. Jun. θρ. 9 Kassel and Austin). Ο καθ. W.S. Ferguson, Hesperia 7 (1938) 32-3, δικαίως απέρριψε την ιδέα ότι ο Ζευς ερκείος και ο φράτριος είναι πανομοιότυποι. Ο Ζευς ερκείος έχει πολύ διαφορετικό εύρος λατρευτικής πτυχής, όπως φαίνεται από τον καθ. H. Sjovall, Zeus im altgriechischen Hauskult (Lund 1931) 7-48). Ο Ζευς ερκείος ανήκει σε μια παλαιότερη και απλούστερη κοινωνία, καθώς ενώνεται με τον Απόλλωνα πατρώϊο στο ερώτημα που τίθεται στους υποψήφιους άρχοντες, (Αριστ. Αθ. 55,3; Αρπ. λμ. ερκείος Ζευς (Δείναρχ θρ. 27). Ο όρος πατρώϊος, εφαρμόζεται σε διάφορες θεότητες από ομάδες συγγένειας διαφόρων ειδών.  Ο Απόλλων πατρώϊος, όπως και οι ιωνικές φυλές, συμβαδίζει με την παράδοση του Ίωνος, η οποία είναι λίγο πολύ κοινή σε όλους τους ιωνικούς λαούς. Η μυθική υποταγή της Ιωνίας στην Αθήνα φαίνεται τώρα να μας πηγαίνει πίσω στον Ησιόδειο Κατάλογο (θρ. 108 γρ. 20-4). Η ιστορία της γέννησης του Ίωνος από τον Απόλλωνα, που μέχρι τώρα θεωρούνταν μεταγενέστερη, μπορεί κάλλιστα να ειπώθηκε από τον Ησίοδο αργότερα, (βλ. M.L. West, The Hesiodic Catalog of Women, Οξφόρδη 1985, 106). Νωρίς ή μεταγενέστερα, η ιστορία όπως η δοκιμασία του άρχοντος υπονοεί ότι ο Απόλλωνας, καθώς και ο Δίας, λατρεύεται σε κάθε αθηναϊκό οίκο, ως αγυιεύς. Ο οικιακός θεός υιοθετήθηκε από τις φρατρίες και μετά από την πόλη στη νέα Αγορά. Ίσως ήταν αυτός για τον οποίο εορτάστηκε για πρώτη φορά η εορτή των Θαργελίων (βλ. Mommsen, Feste 485-6). Αυτή η οπτική του Απόλλωνος πατρώϊου είναι κοντά στου Nilsson’s, Gesch. der gr Rel². 1.556-7. Οι φρατρίες είναι μια μεταγενέστερη εξέλιξη, και όταν είναι παρασυρμένες σε θρυλική αιτιολογία, όπως στον Αριστοτέλη, είναι έργο του Θησέως.

Ο Ζευς ερκείος τότε δεν έχει αναπόσπαστη σχέση με τις φρατρίες. Ο βωμός του στην Ακρόπολη κατείχε κάποια αξιοσημείωτη πολιτειακή λειτουργία, γιατί στην πρώιμη Ελληνιστική περίοδο υπήρχε ένα προμήνυμα στο βωμό για να σηματοδοτήσει μια επικείμενη αλλαγή κυβέρνησης (Φιλόχορος). Μπορούμε να κατανοήσουμε ποια ήταν αυτή η λειτουργία. Οι βωμοί του ερκείου Διός ήταν ο τόπος για την ορκωμοσία των επίσημων όρκων αλλά και των ανεπίσημων, όπως βλέπουμε από την ιστορία του Δημάρατου και της μητέρας του (Ηρόδ. 6.67.3-68.1). Αναμφίβολα, λοιπόν, στο βωμό της Ακροπόλεως η Βουλή των αρχόντων ορκίζεται για δεύτερη φορά (Αριστ. Αθ. 55.5).

Έχοντας φανερώσει τη λειτουργία της θεότητος, είναι σωστό να συμπεράνουμε ότι ο δήμος των Σκαμβωνιδών θυσιάζει στον Δία ερκείο της Ακροπόλεως. Ο Ζευς πολιεύς  πρέπει να μπει μέσα στο πλαίσιο και φυσικά η Αθηνά πολιάς. Αλλά αυτοί οι δύο θεοί έχουν τις δικές τους σημαντικές εορτές. Δεδομένου ότι τα Παναθήναια, όπως και τα Συνοίκια, είναι μια επανένωση ολόκληρης της κοινότητας με οπλιτική χροιά, η θεά Αθηνά πολιάς ίσως να φαίνεται η φυσική υποψήφια· όμως στα Συνοικία, ο Ζευς προηγείται της θεάς Αθηνάς. Όπου κι αν στραφούμε πάνω στην Ακρόπολη, δεν θα βρούμε μια τοποθεσία που να ταιριάζει απόλυτα στην εορτή μας.

Οι λατρευτικοί κανόνες των Σκαμβωνιδών είναι αποκλίνοντες από άλλη άποψη. Έχουμε πολύ πληρέστερους κανόνες για άλλους δήμους, όλοι μεταγενέστεροι, και κυρίως του (-)τέταρτου αιώνος·  δύο ή τρεις ασχολούνται πλήρως με τον μήνα Εκατομβαιώνα, και όμως δεν υπάρχει κανένα ίχνος των Συνοικίων (Πρβλ. τα ιερά Έτη θυσιών της Τετραπόλεως, της Έρχιας και του Θορικού· το τελευταίο είναι αποσπασματικό για τον πρώτο μήνα, αλλά και πάλι δεν ενθαρρύνει καμία σκέψη για τα Συνοίκια. Ο καθ. J.D. Mikalson, AJP 98 -1977- 430, σημειώνει την παράλειψη και παραθέτει κάποιους λόγους. Τα γράμματα του ιερού Έτους του Θορικού παραπέμπουν στον (-)πέμπτο αιώνα και όχι στον (-)τέταρτο).

 Σε αυτήν την περίοδο η εορτή δεν ήταν γενικής σημασίας στους δήμους· μάλλον δεν ενδιέφερε καθόλου.

Το σολώνειο ιερό Έτος θυσιών προσδιορίζει τους θεούς της φρατρίας. Όταν δούμε το αίτιον της εορτής  της, θα διαπιστώσουμε ότι είναι πράγματι μια συγκέντρωση φρατριών, η βασική μονάδα κοινωνικής οργάνωσης πριν από τον Κλεισθένη. Αν και μπορεί να αναφερθεί για τον συνοικισμό του Θησέως ότι συγκέντρωσε τους Αθηναίους «από τους δήμους» (Παυσ. 1. 22. 3, 26. 6 ― από των δήμων), αλλά δεν πρέπει να βασιστεί κανείς πάνω σε αυτή την έκφραση. Ο Παυσανίας ακολουθεί τον Απολλόδωρο αντλώντας το επίθετο της Αφροδίτης πανδήμου από τον συνοικισμό· περισσότερα για αυτό παρακάτω. Αλλά δεν είναι ξεκάθαρο ότι ο Απολλόδωρος μίλησε για «δημούς» παρά για «δήμο»· η έκφραση «από τους δήμους» μπορεί να προέρχεται από τον Παυσανία. Ακόμα και ο Απολλόδωρος είναι μεταγενέστερη πηγή για να το επισημάνει.

 Ο δήμος των Σκαμβωνιδών δεν έχει καμία δουλειά με τους θεούς της φρατρίας. Ομολογουμένως, αυτοί οι θεοί δεν λατρεύονται μόνο από φρατρίες, αλλά μερικές φορές και από ιερατικά γένη.

Τα ιερατικά γένη, ωστόσο, έχουν στενή σχέση με τις φρατρίες, ως δήμοι δεν έχουν. Σε κάθε περίπτωση η εορτή μας είναι αρχαία· η συμμετοχή ενός δήμου μπορεί δεν είναι αναφέρεται νωρίτερα από τον Κλεισθένη.

Όλα δείχνουν ότι η θυσία στην Ακρόπολη είναι εξαιρετικού μέτρου.

Πρέπει να θυμόμαστε πόσο αρχαίοι είναι αυτοί οι κανόνες.  Θεσπίζονται μέσα σε πενήντα χρόνια από τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη. Όταν ο Κλεισθένης αντικατέστησε τους δήμους με τις φρατρίες ως βασική μονάδα, η αλλαγή σηματοδοτήθηκε δεόντως με την ένταξη δήμων στην εορτή των Συνοικίων. Αφού δεν ήταν κατάλληλο για αυτούς να προσκυνήσουν στο ιερό της φρατρίας, κατευθύνθηκαν αντ’ αυτού σε έναν εξέχων πολιτειακό βωμό του Διός ή της Αθηνάς, ίσως τον βωμό του Διός ερκείου. Η Ακρόπολη δεν είναι πολύ μακριά από το ιερό των φρατριών, όπως θα δούμε· συνδέονταν άμεσα με τη βορειοανατολική κλιτύ. Εν ολίγοις, κανόνες  μας δίνουν μια μάλλον αυθαίρετη καινοτομία, η οποία δεν συνεχίστηκε για πολύ καιρό.

Ο Δίας φράτριος και η Αθηνά φρατρία

Πρέπει να κοιτάξουμε αλλού για τον Δία φράτριο και την Αθηνά φρατρία. Στην Αθήνα μαρτυρούνται σαφέστατα ως θεότητες κοινές σε κάθε φρατρία, ανεξάρτητα από τις άλλες λατρείες που μπορεί να κατέχει μια δεδομένη φρατρία. Όπως έχουν παρατηρήσει και άλλοι, αυτή η ενιαία λατρεία υποδηλώνει έντονα ότι οι ίδιες οι φρατρίες δημιουργήθηκαν μονομιάς. Ο Δίας και η Αθηνά επίσης, ως πολύ αρχαία κληρονομιά, λατρεύονται στην ακρόπολη σχεδόν κάθε ελληνικής πόλης·  καμία από τις άλλες σημαντικές θεότητες δεν είναι τόσο σταθερές ως εταίροι στη λατρεία. Από αυτό προκύπτει ότι τοποθετήθηκαν ανάμεσα στις φρατρίες ως μέσο εδραίωσής  τους στο κέντρο της κοινότητας.

Ενώ η εορτή των Απατουρίων εορτάζεται  σε κάθε ιερό φρατρίας  του Διός και της Αθηνάς, τα Συνοίκια συγκεντρώνουν τις φρατρίες σε ένα κοινό ιερό στην Αθήνα. Πρέπει να προσπαθήσουμε να εντοπίσουμε αυτό το ιερό. Δύο ιερά του Διός φρατρίου και της Αθηνάς φρατρίας έχουν ανασκαφεί στην πόλη, και τα δύο κομψά, αν όχι επιβλητικά, αλλά πολύ μεταγενέστερα για την αναδημοσίευση του σολώνειου ιερού Έτους θυσιών, που δεν επιτρέπουν να πούμε κάτι για παλαιότερη εποχή. Στην πραγματικότητα και τα είναι αρκετά μεταγενέστερα για την ιστορία των φρατριών. Πρέπει ωστόσο να παραδεχτούμε ότι ένα ιερό του Δία φρατρίου και της Αθηνάς φρατρίας κατασκευάστηκε ή ανακαινίστηκε στην Παιανία στα τέλη του τέταρτου αιώνος. Το εν λόγω τεκμήριο χρονολογείται για προσωπογραφικούς λόγους το -320 (Davies, Aθ. Pr. Fam. 68).

Στη δυτική πλευρά της νέας Αγοράς, ένας πολύ μικρός ναός χτίστηκε στα μέσα του (-)τέταρτου αιώνος ακριβώς δίπλα στη νότια πτέρυγα της Στοάς του Διός· ο βωμός μπροστά ήταν εγγεγραμμένος για τις δύο θεότητές μας, και ένα βάθρο στο πίσω μέρος του ναού πιθανότατα στήριζε αγάλματα και των δύο. Αμέσως μετά, ένας πολύ μεγαλύτερος ναός του Πατρώϊου Απόλλωνος χτίστηκε στα νότια, προφανώς ως μέρος του ίδιου σχεδίου, καθώς είναι σχεδόν συμμετρικός με τις πτέρυγες της Στοάς του Διός και μεταξύ τους είναι εδραιωμένος ο ναός του Διός και της Αθηνάς. Τώρα, ο ναός του Απόλλωνος καταλαμβάνει ακριβώς τη θέση ενός αρχαϊκού αψιδωτού κτηρίου, έτσι ώστε αυτή η λατρεία να μας πηγαίνει πολύ πίσω στην αρχαϊκή περίοδο. Ο Ζευς σωτήρ, του οποίου το άγαλμα και ο βωμός ίσταντο μπροστά στη μεγάλη στοά, λατρεύονταν επίσης από παλαιά· γιατί κάτω από τη στοά βρέθηκαν λείψανα άλλου αρχαϊκού ιερού. Αλλά σε αντίθεση με αυτά, ο ναός του Διός φρατρίου και της Αθηνάς φρατρίας είναι μια νέα παρέκκλιση. Αν και συμπληρώνει τις άλλες λατρείες, προέρχεται από διαφορετικό υπόβαθρο. Όπως εξηγήθηκε παραπάνω, ο Απόλλων πατρώϊος εκπροσωπεί ένα άλλο είδος συγγένειας, προγενέστερο και γενικότερο από τις φρατρίες.

Το άλλο ιερό ήρθε στο φως πιο βόρεια, ακριβώς δίπλα στον κύριο δρόμο που οδηγεί από τη βορειοανατολική γωνία της Αγοράς στις πύλες του βορειοανατολικού τομέα του τείχους της πόλης και περίπου στα μισά του δρόμου. Και εδώ επίσης ενεγράφη ένας βωμός για τον Δία φράτριο και την Αθηνά φρατρία· τι άλλο μπορεί να υπήρχε δεν ξέρουμε, αφού η ανασκαφή ήταν αρκετά περιορισμένη. Αυτό το ιερό χρονολογείται λίγο αργότερα από το άλλο, στα τέλη του (-)τέταρτου αιώνος ή ακόμη και στις αρχές του τρίτου.

Και τα δύο ιερά προϋποθέτουν κάποιο είδος φρατρικής λατρείας που ήταν ακόμη επίκαιρη σε αρκετά μεταγενέστερο στάδιο, αλλά τι ήταν; Καθώς το ιερό στα βορειοανατολικά βρίσκεται κοντά στην περιφέρεια της αρχαίας πόλης, δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί ως το κέντρο μιας συγκεκριμένης φρατρίας, εκτός κι αν πιστεύουμε ότι οι φρατρίες ήταν μάλλον πολυάριθμες. Και ακόμη και τότε είναι περίεργο που η φρατρία δεν ενεπλάκη για να βάλει το όνομά της στο βωμό, και η κατασκευή είναι αρκετά μεταγενέστερη. Το ιερό της Αγοράς πρέπει να προοριζόταν κατά κάποιο τρόπο για γενική χρήση. Αλλά δεν είναι καθόλου ικανοποιητικό να υποθέσουμε ότι χτίστηκε μόνο για την εορτή των Συνοικίων, που τώρα μεταφέρθηκε από κάποια άλλη τοποθεσία. Ο βωμός είναι πολύ μικρός για θυσία βοδιών, ακόμη και νεαρών. Επιπλέον, η θεά Ειρήνη χρειάζεται έναν ουσιαστικό δικό της βωμό.

Η εορτή των Απατουρίων μας δίδει μια εξήγηση (Ισαίος 7, Απολλόδ. 15, δεν επιτρέπουν το συμπέρασμα ότι οι τελετές των φρατριών διεξάγονταν στα Θαργηλία, μια πολιτειακή εορτή).

Η εορτή των Απατουρίων καλούσε όλα τα μέλη κάθε φρατρίας να συγκεντρωθούν για τρεις ημέρες στο κέντρο της φρατρίας, όπου κι αν ήταν στην αττική ύπαιθρο. Ωστόσο, ακόμη και στην εποχή του Κλεισθένη, η ιδιότητα του μέλους μιας δεδομένης φρατρίας ήταν συχνά ευρέως διάσπαρτη, όπως βλέπουμε από την κοινότητα των μελών της φρατρίας. Το -396/-395 έτος η φρατρία των Δημοτιονιδών, της οποίας το κέντρο είναι η Δεκέλεια, αποφάσισε να αναρτήσει ανακοινώσεις (IG II² 1237, 61-4, 121-3) στην Αθήνα για τις διεργασίες και τις τελετές στα Απατούρια. Το -406 πολλά μέλη φρατριών, προφανώς από διαφορετικές φρατρίες, βρίσκονταν στην Αθήνα ακόμη και κατά τη διάρκεια της εορτής· επειδή φορούσαν πένθιμα ενδύματα στη Συνέλευση, πρέπει να είχαν εγκαταλείψει τον εορτασμό στα κέντρα φρατρίας.

 Δεδομένου ότι στη εορτή συνέπιπτε την ώρα για το καλωσόρισμα ή την απόρριψη νέων μελών, διεξαγόταν κατ’ ανάγκην όσο διαρκούσαν οι φρατρίες. Αλλά το να συγκεντρώνεσαι σε κάποιο μακρινό κατάλυμα γινόταν όλο και πιο δύσκολο και ενοχλητικό. Έτσι, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι κάποιες συναθροίσεις έγιναν στην πόλη αντ ‘αυτού· η κύρια ανάγκη τότε για έναν αξιοπρεπή βωμό ήταν για να φιλοξενήσει την προσφορά μικρών ζώων, και αυτό προβλεπόταν στην Αγορά. Ο λόγος για την κατασκευή του άλλου ιερού στη βορειοανατολική οδό ήταν ίσως ότι οι συνενώσεις της πόλης είχαν γίνει ακόμη πιο συνηθισμένες και απαιτούσαν άλλες εγκαταστάσεις. Το ιερό Έτος θυσιών του γένους των Σαλαμινίων που επιγράφεται το -363/-362 περιλαμβάνει προσφορά, αξίας σαράντα δραχμών, στον Δία φράτριο στα Απατούρια (καθ. Ferguson, Hesperia 7 (1938) 1-9 αρ. l γρ. 92-3 (LSCG Suppl. 19). Ο καθ. Ferguson 28-9 συμπεραίνει ότι η εορτή εορτάζονταν από κοινού από πολλές φρατρίες, και αναμφίβολα στην πόλη. Είναι εξίσου πιθανό, ωστόσο, ότι το γένος συνδέθηκε με μια συγκεκριμένη φρατρία· (καθ. A. Andrewes, JHS 81 -1961- 9). Το αν τα μέλη του γένους ανήκαν σε περισσότερες από μία φρατρίες παραμένει ασαφές· (Ferguson 28 σ. 7, Andrewes 10, S.C. Humphreys, ΖΡΕ 83 -1990- 247-8).

Δεν έχουμε αναγνωρίσει ακόμη τον τόπο των Συνοικίων. Οι άμεσες αποδείξεις για το τελετουργικό, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, δεν αρκούν. Μπορούμε όμως να δούμε από τις διάφορες αιτιολογίες ότι την εορτή τελείται στο κέντρο της Αθήνας. Το τι και πού ήταν αυτό το κέντρο θα φανεί σύντομα. Εν συντομία, ο Θουκυδίδης και ο Πλούταρχος υποδεικνύουν το Πρυτάνειο και μια υποθετική Βουλή. Ο καθ. Mommsen (Feste 38-9) υποστηρίζει ότι η εορτή πραγματοποιείται στο Πρυτανείον και ότι και η θεά Εστία επίσης τιμάται. Η υποθετική Βουλή , ταυτίζεται στον Θουκιδύδη με το πραγματικό Πρυτανείον. Ο Αριστοτέλης και ο Πολύαινος, δείχνουν ότι η εορτή τελείται στο Θησείο και στο Ανάκειο. Ο Απολλόδωρος, στην «παλαιά αγορά». Θα βρούμε επίσης ότι η παλαιά αγορά είχε έναν αξιόλογο βωμό του Διός, που ονομαζόταν ποικιλοτρόπως ο βωμός του Διός αγοραίου ή ο βωμός του ελέους· αλλά αυτοί είναι μόνο περιγραφικοί όροι. Ο βωμός της Ειρήνης βρίσκεται κοντά. Είναι λοιπόν το ιερό των Συνοικίων και το περαιτέρω επιχείρημα στρέφεται στην τοπογραφία.

Η θεά Ειρήνη, άρχισε να λατρεύεται στα Συνοίκια την 16η Εκατομβαιώνος ως η κόρη του Διός (σχολ. Αρ. Ειρ. 1019).

Το έτος -375/-374, όταν κηρύχθηκε στην Αθήνα η Κοινή Ειρήνη μετά από χρόνια μαχόμενοι, οι Αθηναίοι εόρτασαν αυτόν τον στρατιωτικό και διπλωματικό θρίαμβο τιμώντας την Ειρήνη.

Οι τιμές περιγράφονται ποικιλοτρόπως, από την ίδρυση ενός βωμού ή βωμών, ως το ίδρυμα μιας θυσίας και του εθίμου του απλώματος της κλίνης (Ισοκρ. Αντίδ. 15. 109-110).

Για την θεά Ειρήνη οι λατρευτές πρέπει να στρώσουν λατρευτική τράπεζα με κλίνη , στην θυσία η θεά επικαλείται να έρθει και να συμμετάσχει στο γεύμα. Το φαγητό στο τραπέζι είναι του είδους που μπορεί να φάει ο άνθρωπος, αποτελούμενο κυρίως από φρεσκοψημένους άρτους κριθής από σιπύες, καρποί φρούτα και λαχανικά, αλλά και μαγειρεμένες μερίδες του κρέατος του θυσιασμένου ζώου.

Ο γέροντας γλύπτης Κηφισόδοτος δημιούργησε το περίφημο άγαλμά του της μητρός Ε ι ρ ή ν η ς κρατώντας το παιδί Π λ ο ύ τ ο με ένα κ έ ρ α ς αφθονίας (Παυσ. 1.8.2, 9.16.2)

Συνέχεια: Τα Συνοίκια, η Παλαιά Αγορά και οι Φρατρίες των Αθηναίων

---

Το ιερό αθηναϊκό Έτος θυσιών καταγράφει τριετηρική πολιτειακή θυσία την σημερινή ημέρα:

ΣΕΙΡΕΣ 44-58 ― τάδε το έτερον έτος θύεται Α…..Εκατομβαιώνος έκτηι επί δέκα εκ των φυλοβασιλικών Γλεόντων φυλήι Διί Φρατρίωι και Αθηναίαι Φρατρίαι βόε δύο λειπογνώμονε ΔΠΗ ιερώσυνα φυλοβασιλεί σκέλος κήρυκι χέλυος ποδών κεφαλής τ. . . ει κριθών μέδιμνοι

Η θυσία πολύ σωστά ταυτίζεται με τον εορτασμό των Συνοικίων (Ολιβερ 26). Ο Θουκυδίδης και ο Πλούταρχος μας δίνουν την εντύπωση ότι πρόκειται για ετήσιο εορτασμό, και εκπλήσσει το γεγονός ότι καταγράφεται τριετηρική θυσία. Σε πρόσφατες ανέκδοτες μελέτες του καθ. Dow, διευκρινίζεται ότι οι τριετηρικές θυσίες των Συνοικίων σχημάτιζαν μονάχα ένα μέρος από τον εορτασμό της Πολιτείας. Τα Συνοίκια,  σίγουρα, εορτάζονταν κάθε χρόνο, επειδή οι άλλες εορτές που συσχετίζονται με τον θρύλο του Θησέως (Δελφίνια, Οσχοφόρια, Παναθήναια, και Πυανόψια) είναι όλες ετήσιες.

Αυτές οι θυσίες, εκ των οποίων μόνον οι Γλέοντες  τελούν συμπόσιο, είναι ίσως τριετηρικές από τη μεταρρύθμιση του Νικόμαχου. Η απουσία οποιασδήποτε δημόσιας συνέλευσης τη σημερινή ημέρα επιβεβαιώνει ότι τα Συνοίκια ήταν ετήσια.

Ο σχολιαστής στην Ειρήνη του Αριστοφάνους (στ. 1019),― φασί γαρ τη των Συνοικεσίων εορτή θυσία τελείσθαι Ειρήνη, τον δε βωμόν μη αιματούσθαι Εκατομβαιώνος μηνός έκτη επί δέκα· ταυτίζει μια θυσία στην θεά Ειρήνη με τα Συνοίκια για σήμερα. Το σχόλιο είναι προβληματικό αλλά ως αποτέλεσμα αναφέρεται σε μια θυσία που καθιερώθηκε το έτος -334. Διαφαίνεται ότι αυτή η θυσία, που σχετίζεται με τα Συνοίκια, δεν ήταν τριετηρική. Σύμφωνα με τις καταγραφές των Ταμίων της Αθηνάς, (IG² 1496) , υπήρχε ένα αξιοσημείωτο εισόδημα από αυτή τη θυσία σε δύο διαδοχικά , -333/2  γρ. 93-95, και -332/1 γρ. 126-128.

Οι μαρτυρίες του συνοικισμού που τον αποδίδουν ως έργο του Θησέως είναι οι ακόλουθες:

Πλούταρχος Θησεύς 24― Μετά δέ τήν Αίγέως τελευτήν μέγα καί θαυμαστόν εργόν είς νούν βαλόμενος συνώκισε τούς τήν Αττικήν κατοικούντας είς έν άστυ, καί μιάς πόλεωs ένα δήμον απέφηνε τούς τέως σποράδας όντας κ, τ. λ. την τε πόλιν Αθήνας προσηγόρευσε, καί Παναθήναια θυσίαν έποίησε κοινήν. έθυσε δέ καί Μετοίκια, τή έκτη έπί δέκα τού Εκατομβαιώνοs, ήν έτι νύν θύουσι.

Θουκυδίδης 2. 15 παρ. Θεοφρ. Χαρακτ. 28. 869.4 Περί Ολιγαρχίας ― Ξυνεβεβήκει δε από του πάνυ αρχαίου ετέρων μάλλον Αθηναίοις τούτο. επί γαρ Κέκροπος και των πρώτων βασιλέων η Αττική ες Θησέα αεί κατά πόλεις ωκείτο, πρυτανεία τε έχουσα και άρχοντας, και οπότε μη τι δείσειαν ου ξυνήεσαν βουλευσόμενοι ως τον βασιλέα, αλλ’ αυτοί έκαστοι επολιτεύοντο και εβουλεύοντο· και τινες και επολέμησάν ποτε αυτών, ώσπερ καιι Ελευσίνιοι μετ΄Ευμολπου προς Ερεχθέα. επειδή δε Θησεύς εβασίλευσε, γενόμενος μετά του ξυνετού και δυνατός, τά τε άλλα διεκόσμησε την χώραν, και καταλύσας των  άλλων πολέων τά τε βουλευτήρια και τας αρχάς, ες την νυν πόλιν ούσαν, εν βουλευτήριον αποδείξας και πρυτανείον, ξυνώκισε πάντας κ’τ.λ.

― Και Ξυνοίκια εξ’ εκείνου Αθηναίοι έτι και νυν τη θεώ εορτήν δημοτελή ποιούσι (ΣΧΟΛΙΑ): Ο δε μήν εκείνος ωνομάσθη Μεταγειτνιών.) το δε προ τούτου η ακρόπολις, η νυν ούσα, πόλις ην, και το υπ΄αυτήν πρός νότον μάλιστα τετραμμένου. τεκμήριον δέ· τα γαρ ιερά εν αυτή τη ακροπόλει και άλλων θεών εστι, και τα έξω προς τούτο το μέρος της πόλεως μάλλον ίδρυται, το τε, του Διός του Ολυμπίου και το Πύθιον και το της Γης και το εν Λίμναις Διονύσου. . . . ίδρυται δε και άλλα ιερά ταύτη αρχαία. . . καλείται δε διά την παλαιάν ταύτη κατοίκησιν και η ακρόπολις μέχρι τούδε έτι υπ΄Αθηναίων πόλις.

Πάριο Χρονικό, Εποχή 21―

Στέφαν. Βυζ.― Αθήναι . . . η εν Αττική· περί ης φησι Χάραξ ότι ο Θησεύς τας ένδεκα πόλεις τας εν τη Αττική συνοικίσας εις Αθήνας Συνοίκια εορτήν κατεστήσαντο.

Ισοκράτης 10 Ελένης Εγκώμιον, 38― Και πρωτον μεν την πόλιν, σποράδην και κατά κώμας οικούσαν, εις ταύτό συναγαγών τηλικαύτην εποίησεν ώστ’ έτι και νυν απ’ εκείνου του χρόνου μεγίστην των Ελληνίδων είναι κ’τ.λ.

Ισοκράτης 12 Παναθ. 138― Και ταυτ’ έπραξεν ουκ επειδή πρεσβύτερος γενόμενος απολελαυκώς ην των αγαθών των παρόντων, αλλ’ ακμάζων ως λέγεται την μεν πόλιν διοικείν τω πλήθει παρέδωκεν, αυτός δ΄υπέρ ταύτης τε και των άλλων Ελλήνων διετέλει κινδυνεύων.

Παυσανίας 8.2.1― Ουχί έτι δε τα παρ’ Αθηναίοις Παναθήναια όνομα ην, Παναθήναια δε κληθήναι φασιν επί Θησέως, ότι υπό Αθηναίων ετέθη συνειλεγμένων εις μίαν απάντων πόλιν.

Παυσανίας 1.3.2― Επί δε τω τοίχω τω πέραν (της Βασίλειος Στοάς) Θησεύς έστι γεγραμμένος, και Δημοκρατία τε και Δήμος, δηλοί δε η γραφή Θησέα είναι τον καταστήσαντα Αθηναίοις εξίσου πολιτεύσθαι. κεχώρισε δε φήμη και άλλως ες τους πολλούς ως Θησεύς παραδοίη τα πράγματα τω δήμω, και ως εξ’ εκείνου δημοκρατούμενοι διαμείναιεν, πριν ή Πεισίστρατος ετυράννησεν επαναστάς. λέγεται μεν δη και άλλα ουκ αληθή παρά τοις πολλοίς κ’τ.λ. λέγεται δε και ες Θησέα ως αυτός τε εβασίλευε, και ύστερον Μενεσθέως τελευτήσαντος και ες τετάρτην οι Θησείδαι γενεάν διέμεναν άρχοντες.

Κενσορίνος, περί της Γενεθλίου ημέρας 2― Ταύτα προς το έθος· φασί γαρ τη των Συνοικεσίων εορτή θυσία τελείσθαι Ειρήνη, τον δε βωμόν μη αιματούσθαι. . 

Σχόλια Ειρήνη Αριστοφάνους 1019, Ουχ ήδεται― Εκατομβαιώνος μηνός έκτη επί δέκα.

Σχόλια Ειρήνη Αριστοφάνους 1020, Ουδ’ αιματούνται παρ. Αριστ.Πλούτος 627― Εν γαρ τη των Συνοικεσίων εορτή οι μεν φασιν Ειρήνη θυσίαν τελείσθαι, ης ο βωμός ουχ αιματούται.

Σχόλια Πλάτωνος 2.329, Παρμενίδης 4.15 παρ. Λεξικό Σούϊδα, Παναθήναια ― Η εκ των Παναθηναίων εορτή και ο αγών ετέθη μεν πρώτον υπό Εριχθονίου του Ηφαίστου και της Αθηνάς, ύστερον δε υπό Θησέως, συναγαγόντος τους δήμους εις άστυ.

Από αυτές τις αναφορές δηλώνεται, ότι ο σχηματισμός των δήμων της Αττικής σε μια κοινοπολιτεία και ο συνοικισμός της Αττικής , όπως πιο σωστά αποκαλείται, και η ίδρυση της Αθήνας, όπως αντιδιακρίνεται πέραν της Ακροπόλεως, της αρχικής ιδρύσεως της πόλης από τον Ερεχθέα, θεωρούνταν ότι ήταν έργο του Θησέως.