ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α’ ΔΕΚΑΣ	Β’ ΔΕΚΑΣ	Γ’ ΔΕΚΑΣ

---

---

Τα Κρόνια, είναι τα θυόμενα της Μητρός των θεών στην Αθήνα, της πρώϊμης θεότητος των βοσκοτόπων και της γαλουχίας των ζώων.  Η θεότητα που προωθεί τόσο την υγρασία της γης όσο και τη γαλουχία των ζώων και τη βλάστηση στη νεαρή Άνοιξη καθώς και την υγρασία στους βοσκότοπους κατά την περίοδο της ξηρασίας στο τέλος του θέρους και στο μέσον του  καλοκαιριού.

Η ανοιξιάτικη και η καλοκαιρινή εορτή μαζί αποτελούν το αίτιον την ιστορία της γέννησης και της ανατροφής του Διός, της μητρός αίγας και των φυλάκων Κουρητών.

Η Μήτηρ εν Άγρα είναι σχεδόν ανύπαρκτη από τις αναφορές στα σύγχρονα κείμενα, κάποιες φορές ταυτίζεται  με την θεά των Μικρών Μυστηρίων ή Μυστηρίων εν Άγρα,  η οποία είναι η Δήμητρα. Αλλά δεν υπάρχει μεγάλη σαφήνεια σε αυτή την ταύτιση. Η Μήτηρ και η Δήμητρα είναι πάντα διακριτές θεότητες,(Ευρ. Ελεν. 1301-68). Η κάθε μία έχει τον δικό της τομέα στη φύση και το δικό της ιερό τελετουργικό, και πάνω απ’ όλα τις εποχικές εορτές τους.  

Οι εορτές της Μητρός είναι τα Γαλάξια και τα Κρόνια, που πιστοποιούνται τόσο στην Αθήνα όσο και αλλού. Δεδομένου ότι αυτές οι εορτές είναι πολύ παλαιές, προϋποθέτουν ένα ιερό της Μητρός εκτός από εκείνο της Αγοράς, που θεωρείται ότι χρονολογείται από τις αρχές του -5ου αιώνος. Πρέπει πρώτα να εξετάσουμε το ιερό και μετά τις εορτές.

Η «Μήτηρ εν Άγρα» κατονομάζεται σε επιγραφές του πέμπτου αιώνα, και το «Μητρώον εν Άγρα» είναι γνωστό στα λεξικά, ένα από αυτά αναφέρεται στον Κλείδημο (IG l³ 234. 5, 369. 91, 383. 50, παρ. 138. 11-12,  Μπέκκερ, Ανέκδοτα. Ι. 273, 327 (Κλείδημος απόσπασμα FGrHist 323 F 9).

Σύμφωνα με τον Φιλόδημο, ο Κλείδημος είχε κάτι να πει για την «Μήτηρ των θεών», όπως είναι ο πληρέστερος τίτλο της. Ο Φιλόχορος προσδίδει την παλαιότητα του βωμού πίσω στην εποχή του Κέκροπος, έναν πρόγονο ενός πανάρχαιου γένους.

 Ο Μακρόβιος αναφέρει «έναν βωμό για τον Saturn και την Ops», δηλαδή, τους αντίστοιχους ρωμαίους Κρόνο και Ρέα, τα ονόματα που επικαλούνται την πραγματική λατρεία της Μητρός – Κρόνου στη ρωμαϊκή όμως λατρεία,  όπως θα δούμε παρακάτω, τα οποία δεν είναι παρά μια μυθική προβολή των Κρονίων στην Αθήνα ή Κερνέων, μιας εορτής της Μητρός των θεών. Ο Φιλόχορος γράφει ότι ο Κέκρωψ επέλεξε να τιμά τον Κρόνο και τη Ρέα «αντί του Διός και της Γαίας», δηλαδή του Διός και της Γης, και ότι ίδρυσε την εορτή Κρόνια, ένα εύθυμο, αγροτικό, ισότιμο έθιμο (μια εορτή εν Αγροίς,  εκλεκτή κυρίως αγροτική). Ο Κέκρωψ, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο ιδρυτή ήρωα, είναι πράος και αγαθός· επομένως, προτιμά τον Κρόνο από τον Δία, όμως διατηρούσε  και μια αναίμακτη μορφή θυσίας για τον Δία πάνω στην Ακρόπολη. Ο Κέκρωψ έδωσε το τίτλο του Υπάτου στον Δία  και θυσίαζε πόπανα στον βωμό του αντί για ζωικά θύματα (Παυσ. 8.2.3).

 Ήταν φυσικό για τον Φιλόχορο να διακρίνει την αντίθεση μεταξύ του Διός και του Κρόνου, αφού το ιερό του Διός Ολυμπίου στη νοτιοανατολική Αθήνα βρίσκεται κοντά  στο ιερό της Μητρός στην Άγρα.  Όπως γνωρίζουμε από τον Θουκυδίδη, η Γή είναι επίσης εμφανής θεότητα· ο Ζευς και η Γή είχαν τεθεί  συνεπώς εναντίον του Κρόνου και της Ρέας.  Άλλες πηγές λένε ότι το ιερό του Διός Ολυμπίου ιδρύθηκε από τον Δευκαλίωνα, έναν κοντινό και  σύγχρονο του Κέκροπος (Πάριο Μάρμαρο FGrHist 239 A 4, Παυσ. 1.18,8)

Κατά τον Φιλόχορο, ο Κέκρωψ αντέδρασε έντονα σε αυτό το ίδρυμα του Δευκαλίωνος.

Μέχρι στιγμής όλα είναι ξεκάθαρα. Τον -5ο και τον -4ο αιώνα, όπως φαίνεται από τις επιγραφές και τον Κλείδημο, η Μήτηρ και το Μητρώον βρίσκονται στην Άγρα. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι είναι ακόμα εκεί και τον τρίτο αιώνα, όταν ο Φιλόχορος δείχνει μια αντίθεση μεταξύ του Ολυμπίου και του Μητρώου. Ο ναός δεν αναφέρεται, αλλά μόνο ένας βωμός.  Ο Παυσανίας δεν αναφέρεται στη «Μήτηρ» στη σύντομη περιοδεία του στην Άγρα. Αντιθέτως, «στο τέμενος» του Ολυμπίου, αναφέρεται τόσο στο ιερό του Γης όσο και στο «ναό του Κρόνου και της Ρέας» (1.18.7).  Όπως φαίνεται στον καθένα, η φράση «στο τέμενος» προκαλεί δυσκολία, γιατί σε άλλες πηγές τόσο το ιερό της Γης όσο και κάτι που ονομάζεται «τέμενος του Κρόνου» είναι εκτός του Ολυμπίου, αν και είναι κοντά του και στην πραγματικότητα το μόνο πιθανό που παραμένει στο έδαφος είναι έξω από τον περίβολο, προς το νότο. Το κείμενο του Παυσανία μπορεί να είναι λανθασμένο. Το «τέμενος του Κρόνου», «Κρόνιον τέμενος», ορίζεται σε ένα λεξικό ως «εκείνο που βρίσκεται δίπλα στο «νυν Ολύμπιον», όσο το Μητρώον στην Άγρα» (Πλουτ. Θησ. 27.6), (το ιερό της Γης βοηθά στον εντοπισμό της στήλης των Αμαζόνων). Μπέκκερ, Ανέκδ. 1.273 (τέμενος του Κρόνου).

Το «Μητρώον εν Άγρας» είναι μόνο ένας παραδοσιακός χώρος. Σε όλες τις εκδηλώσεις, «το νυν Ολύμπιον», φαίνεται να αναφέρεται στην κατασκευή του Αδριανού. Αν ναι, η πηγή είναι τόσο μεταγενέστερη όσο ακριβώς και ο Παυσανίας. Νότια του Ολυμπίου είναι τα θεμέλια ενός ναού που συχνά χρεώνεται για τον Κρόνο και τη Ρέα·  μπροστά από τον ναό βρίσκονται τα θεμέλια ενός βωμού. Όλα τα θεμέλια είναι ρωμαϊκά, του +2ου αιώνος.

Ο «ναός του Κρόνου και της Ρέας» στον Παυσανία, το «τέμενος του Κρόνου» στο λεξικό, είναι ονόματα για το ιερό της Μητρός. Όπως και πολλά άλλα μνημεία που ανέφερε ο Παυσανίας – το αναβρυτήριο Εννεάκρουνος, ο ναός του Άρη και της Αθηνάς με τα αγάλματά τους, τα αγάλματα της Ειρήνης και του Καλλία – το Μητρώον είχε μετεδραιωθεί λίγο πριν το δει ο Παυσανίας. Το αρχικό Μητρώον βρισκόταν στην αριστερή όχθη του Ιλισού στο σημείο που βρίσκεται πιο κοντά στον ρωμαϊκό ναό. Αυτό ταιριάζει καλύτερα στον ορισμό του λεξικού. Επιπλέον,  εδώ ακριβώς είναι  που ένα ανάγλυφο του Πανός είναι σκαλισμένο και εντοιχισμένο στο φυσικό βράχο – ο Παν είναι ο αγαπημένος σύντροφος της Μητρός.

 Στο διπλανό πέδος του Ιλισού βρίσκονται οι δεξαμενές και οι κρήνες που έχουν συσχετιστεί εύλογα με την αρχική Εννεάκρουνο. Δεδομένου ότι σε αυτή τη περιοχή της αριστεράς όχθης συντελέσθηκε εκτεταμένη ανοικοδόμηση την εποχή του Αδριανού, ίσως για το Γυμνάσιο του Αδριανού στον Παυσανία κρίθηκε απαραίτητο να αφαιρεθεί τόσο το σιντριβάνι όσο και ο βωμός της Μητρός.

Η εορτή Γαλαξία εμφανίζεται σε διατάγματα για τους Έφηβους, στον Θεόφραστο και στα λεξικά· τα Κρόνια σε διατάγματα για τους βουλευτές, στη λογοτεχνία, στα σχόλια και στα λεξικά.

Στη Γαλαξία ή στα Γαλάξια,  γίνονται προσφορές στη «Μήτηρ» με τον πλήρη τίτλο της, η Μήτηρ των θεών, αλλά και ως  Μήτηρ μόνον. Τα Κρόνια περιγράφονται στα λεξικά ως εορτή για τον Κρόνο και την Μητέρα ξανά ως Μήτηρ των θεών, ή απλώς μόνο για τον Κρόνο. Το καθοριστικό  στοιχείο είναι μια επιγραφή, που χρονολογείται το -267 έτος, στην οποία οι βουλευτές είναι απασχολημένοι με τα Κρόνια· στο μόνο λογικό συμπλήρωμα του θραυσματικού αποσπάσματος, τιμούν  την Μήτηρ των θεών και μόνον αυτή·

― τοις θεοίς οις πάτριον ην· τώι δε Διί ευσεβώς συνετέλεσαν τα Κρόνια· έπεμψαν δε κτλ. (στον Δία ευσεβώς συνετέλεσαν τα Κρόνια) δεν είναι συνήθης έκφραση, και λίγο παρακάτω· ―τοις θεοίς οις πάτριον ην · έθυσαν δε και τει Μητρί των θεών τα Κρόνια· έπεμψαν δε κτλ.

Αθ. Πρυταν. 81

Ο θεός Κρόνος έχει αναγνωριστεί από καιρό ως ένα πλάσμα του μύθου και όχι της λατρείας στα πάτρια των Ελλήνων· οι περιπτώσεις λατρείας είναι λίγες και πολύ μεταγενέστερες (Wilamowitz 1929.35-53 και Glaube 1.332-5. Πρβλ. L Robert, REG 79 (1966) 746· Η λατρεία του Κρόνου δεν έχει αφήσει κανένα ίχνος στην Ελλάδα εκτός από το όνομα του Ιωνικού μηνός και τα προσωπικά ονόματα των Ιώνων.

 Η αλήθεια είναι ότι το ίδιο το όνομα  «Κρόνος»  συνήχθη από τα Κρόνια, την εορτή της Μητρός, και θεωρήθηκε ότι ήταν μια φανταστική μορφή του παρελθόντος. Η πραγματική έννοια των Κρονίων είναι διαφορετική. Τα περισσότερα ονόματα εορτών υποδηλώνουν τελετουργικές ενέργειες. Για παράδειγμα, τα Γαλάξια «τελετές γάλακτος» υποδηλώνει προσφορές όπως οι πανσπερμίες γάλακτος που καταγράφονται στην Αθήνα. Ο Ησύχιος καταχωρεί τα Κέρνεα, που περιγράφονται ως προσφορές στην Μήτηρ των θεών – προφανώς προσφερόμενες πάνω σε ένα σκεύος που ονομάζεται κέρνος, το οποίο είναι χαρακτηριστικό της λατρείας της.

Η μορφή της λέξης «κρόνια»  έχει διαφοροποιηθεί από το προφανές, δηλαδή τα κέρνεα, όπως πολλές λέξεις τελετουργικής  δύναμης (τα γαλάξια διαφοροποιούνται από τα γαλάκτια).

Οι εορτές είναι πρώϊμες, όπως βλέπουμε από τα ιωνικά ονόματα μηνών, Γαλαξιών και Κρονιών. Η θεά Μήτηρ είναι εγγενής στην Ελλάδα τουλάχιστον από τη μυκηναϊκή περίοδο, όταν λαμβάνει προσφορά στην Πύλο ως  μα τε ρε τει jα, ο ίδιος τίτλος  δηλαδή, ως Μητέρα των θεών (1202).

Οι λατρείες της βρίσκουν αντίκτυπο σε ευρύτερες περιοχές όπως, η Βοιωτία, η Αρκαδία και οι περιοχές των Ιώνων. Οι μύθοι της διατυπώνουν την περιγραφή του Ησίοδου για τη διαδοχή στα Ουράνια· για την ανατροφή του Διός ως αίτιον των Γαλαξίων, έτσι ο Κρόνος και η βασιλεία του ως αίτιον  για τα Κρόνια. Ο τίτλος «Μητέρα των Θεών» συμβάλλει επίσης στην ιστορία. Αλλά στη λατρεία, όπου προέρχεται ο τίτλος, αναφέρεται στους μικρότερους άρρενες θεούς που στέκονται δίπλα στην Μήτηρ, τον Παν και τον Ερμή και πολλές τοπικές παραλλαγές.

Η Μαία ως «Μήτηρ» του Ερμού είναι ένα αντίστοιχο όνομα. Οι «τελετές γάλακτος», τα Γαλάξια  της άνοιξης προωθούν τόσο την υγρασία της γης όσο και τη γαλουχία των ζώων καθώς τα κοπάδια βγαίνουν από τους κλειστούς χώρους που ήταν προφυλαγμένα τον χειμώνα στους βοσκότοπους.

Οι «τελετουργίες του Κέρνου», τα Κέρνεα ή Κρόνια στην Αθήνα,  του καλοκαιριού διατηρούν τη βλάστηση και την υγρασία στου βοσκότοπους κατά την περίοδο της ξηρασίας.  ― κέρνεα· τὰ τῇ μητρὶ τῶν θεῶν ἐπιθυόμενα

Η Μήτηρ είναι η θεά των υγρών νεαρών βοσκότοπων , πλούσιους σε τροφή στη νεαρή Άνοιξη, καθώς η Δήμητρα είναι η θεά της γεωργίας· η νεότερη θεά διακρίνεται από την παλαιότερη ως «Μήτηρ» της εγκατεστημένης κοινότητας,  Δημήτηρ<δημομήτηρ.

Δεδομένου ότι το ποιμαντικό καθεστώς των βοσκότοπων είναι σχεδόν το ίδιο τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ανατολία (όπως δεν συμβαίνει με την γεωργία), η προεδρεύουσα θεά είναι επίσης το ίδιο σε όλη αυτήν την περιοχή. Στην Αθήνα, ωστόσο, υπήρχε λόγος, λίγο μετά το -500 έτος να εγκατασταθεί μια νέα λατρεία της Μητρός στην Αγορά και να χρεωθεί με τα χαρακτηριστικά της ιωνικής εικονογραφίας που προέρχονται από την ιθαγενή Ανατολία.

Ο λόγος είναι ότι εδώ η θεά είχε την ειδική λειτουργία της φροντίδας των δημόσιων αρχείων, τα οποία φυλάσσονται σε δέρμα προβάτου ή κατσίκας, τα υλικά της και ότι αυτή η χρήση δορών αναπτύχθηκε ειδικά στην παράκτια Ιωνία (Ηροδ. 5.58.3). Αλλά οι παλαιές εορτές της Μητρός συνεχίστηκαν όπως και πριν. Αναμφίβολα στο ιερό στην Άγρα οι Βουλευτές και οι Έφηβοι έκαναν τις προσφορές τους στην ελληνιστική περίοδο.

ΣΟΥΔΑ ΛΕΞΙΚΟ
― Κρόνια· εορτή αγομένη Κρόνω και μητρί θεών 

Sokolowski 1969, αρ. 52 (+1ος αιώνας, λατρευτικό Αθηναϊκό ημερολόγιο), σειρές 17-18:

― Κρόνω πόπανον χοινικιαίον δωδεκόνφαλον καθήμενον

Στο αρχέγονο προγονικό ημερολόγιο, την εποχή του Θησέως, ο Πλούταρχος μας δίνει να καταλάβουμε ότι ο μήνας Εκατομβαιών στο ημερολόγιο του Σόλωνος, ονομαζόταν Κρονιών στην εποχή του Θησέως:

– λέγεται Κρονίου μηνός, ὃν νῦν Ἑκατομβαιῶνα καλοῦσι, κατελθεῖν. κατελθὼν δὲ εἰς τὴν πόλιν εὗρε τά τε κοινὰ ταραχῆς μεστὰ καὶ διχοφροσύνης, καὶ τὰ περὶ τὸν Αἰγέα καὶ τὸν οἶκον ἰδίᾳ νοσοῦντα. 
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΘΗΣΕΥΣ 12

Επιβεβαιώνεται από αυτή τη μαρτυρία ότι από την εποχή του Σόλωνος και παρακάτω, τα αττικά Κρόνια έπεφταν μέσα στο μήνα Εκατομβαιώνα:

– Κρόνια εορτή Εκατομβαιώνος μηνός Κρόνω.
ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ

– Κρονίων όζων, εστι δε Κρόνια παρά τοις Έλλησιν εορτή . ήγετο δε Εκατομβαιώνι μηνί.
ΣΧΟΛΙΑ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ ΝΕΦΕΛΕΣ 397
Στην Ηλεία και ειδικότερα στην Ολυμπία στη λατρεία των θεών προηγήθηκε, όπως συνήθως συμβαίνει, η προγονοηρωολατρεία.  Κατά τον Σχολιαστή Πινδάρου [0.11(10).62], οι αγώνες αποσκοπούσαν: «πανηγυρει ίνα εύδαίμων και μηδέποτε παυσαυτο». Ως ιδρυτής επιταφίων αγώνων φέρεται ο Πέλοπας που τελεί αγώνες προς τιμή του Οινόμαου, ο οποίος σκοτώνεταιστην αρματοδρομία και θάπτεται κοντά στον Κλάδεο ποταμό.

Απο τον ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ, στον ΚΑΤΑ ΤΙΜΟΚΡΑΤΟΥΣ ΛΟΓΟ, και τα σχόλια του, μαρτυρείται ότι η σημερινή ημέρα είναι η εορταστική ημέρα των Κρονίων στην Αθήνα:

– [ΤΙΜΟΚΡΑΤΗΣ] οὔτε γὰρ ἐξέθηκε τὸν νόμον, οὔτ᾽ ἔδωκεν εἴ τις ἐβούλετ᾽ ἀναγνοὺς ἀντειπεῖν, οὔτ᾽ ἀνέμεινεν οὐδένα τῶν τεταγμένων χρόνων ἐν τοῖς νόμοις, ἀλλὰ τῆς ἐκκλησίας, ἐν ᾗ τοὺς νόμους ἐπεχειροτονήσατε, οὔσης ἑνδεκάτῃ τοῦ ἑκατομβαιῶνος μηνός, δωδεκάτῃ τὸν νόμον εἰσήνεγκεν, εὐθὺς τῇ ὑστεραίᾳ, καὶ ταῦτ᾽ ὄντων Κρονίων καὶ διὰ ταῦτ᾽ ἀφειμένης τῆς βουλῆς, διαπραξάμενος μετὰ τῶν ὑμῖν ἐπιβουλευόντων καθέζεσθαι νομοθέτας διὰ ψηφίσματος ἐπὶ τῇ τῶν Παναθηναίων προφάσει. 
ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ ΚΑΤΑ ΤΙΜΟΚΡΑΤΟΥΣ 24.26

Εδώ επίσης αυτός μαρτυρεί ότι το -352, μιά συνέλευση έλαβε χώρα τη σημερινή ημέρα, αλλά υποδηλώνει ότι αυτό ήταν ιδιαιτέρως αντικανονικό.
Η Βουλή απήχε των συνελεύσεων της λόγω της εορτής των Κρονίων, και όπως προτείνει ο Δημοσθένης, ο Τιμοκράτης με έναν φευγαλέο και ύπουλο τρόπο τοποθέτησε αυτή την συνέλευση της Εκκλησίας, και με την υποστήριξη των οπαδών του,συνεδρίασε την σημερινή ημέρα και πέρασε με νόμο την πρόταση του.
Ο Δημοσθένης δεν μας διευκρίζει το παραπονο του για την συνέλευση τη σημερινή ημέρα και δεν χρεώνει τον Τιμοκράτη για παρανομία ή ασέβεια. 
Αλλά η πρόταση του, ότι ήταν φευγαλέος και ύπουλος ο τρόπος του Τιμοκράτους είναι σωστή.

Το «Μητρώο» της Ολυμπίας και το αθηναϊκό «Κρόνιο», η εορτή «Τα Κρόνια» και «Τα Γαλάξια»

Στη συλλογή των ύμνων που επικράτησε να αποκαλούνται «ομηρικοί» παρουσιάζεται ως «Μήτηρ πάντων θεών και πάντων ανθρώπων» σε ειδικό ύμνο (αριθμού14) όχι η Ρέα, αλλά η φρυγική θεά με τα λεοντάρια, με τον ρυθμικό ήχο των τυμπάνων και των κυμβάλων και με την αρμονία των αυλών. Οι Έλληνες της Μικράς Ασίας, της Μιλήτου και των άλλων αποικιών, ιδρυμένων στα προϊστορικά χρόνια, είχαν γνωρίσει τη μικρασιατική Μητέρα των θεών και την είχαν εισαγάγει στη θρησκευτική τους ζωή ήδη στα προϊστορικά χρόνια, ώστε στα γεωμετρικά ή στα πολύ πρώϊμα αρχαϊκά να εξελιχθεί σε μια από τις κυριότερες λατρείες τους. Μέσα στα πρώϊμα αρχαϊκά χρόνια η ίδια θεά είχε ιερό και στην αγορά των Αθηνών, ενώ ο Πίνδαρος λίγο μετά την ήττα των Περσών στις Πλαταιές φρόντισε προσωπικά ο ίδιος για την εμπέδωση της ίδιας λατρείας και στην βοιωτική Θήβα. Η τόσο πρώϊμη εξάπλωση μιας ξένης λατρείας στάθηκε εμπόδιο στην ανάπτυξη μιας συγγενούς ελληνικής. Η Ρέα των Ελλήνων ποτέ δεν υπήρξε ανταγωνίστρια της μεγάλης φρυγικής θεάς. Αντίθετα ευνόησε την διάδοση της λατρείας της παραμένοντας η ίδια στην άνευ λατρείας σφαίρα της μυθολογίας και παρέχοντας το όνομα της Ρέα στην αρχικά ανώνυμη φρυγική θεά. Στη συλλογή των ίδιων «ομηρικών» ύμνων υπάρχει και ένας για τη θεά Γή (αρ. 30), στον οποίο η Γη χαρακτηρίζεται «παμμήτειρα» και «πρεσβίστη», η οποία τρέφει τους ανθρώπους και τα ζώα της ξηράς, καθώς και εκείνα που κατοικούν στα νερά (θάλασσα, τις λίμνες και τα ποτάμια) και τα άλλα που πετούν στον αέρα. Είναι «άλοχος ουρανού αστερόεντος», επομένως η μητέρα της Ρέας (όπως θέλει και η ησιόδεια Θεογονία). Για την ίδια τη Ρέα δεν υπάρχει κανένας ύμνος.

Στα ιστορικά χρόνια υπήρχαν στην Ελλάδα πολλά ιερά αποκαλούμενα «Μητρώα», τα οποία ανήκαν στη φρυγική θεά, συμπεριλαμβανομένου και του Μητρώου της αθηναϊκής αγοράς. Το Μητρώο της Ολυμπίας, στο βόρειο πέρας της Άλτης και μπροστά στη σειρά των θησαυρών, ήταν ο μικρότερος από τους τρεις ναούς της Άλτης και είχε χτιστεί στον -4ο αιώνα. Μεγαλύτερος και αρχαιότερος είναι εκεί ο ναός της Ήρας, της παλιάς χθόνιας θεάς, στην οποία ανήκε αρχικά ολόκληρο το ιερό. Στη βόρεια πλευρά της Άλτης, μεταξύ αυτής και του Κρόνιου λόφου, υπήρχε, πλήν του Ηραίου, και το πολύ παλιό ιερό της Γαίας (το Γαίον), γιατί χθόνια ήταν και του ιερού της Άλτης η καταγωγή, όπως και του δελφικού ιερού.

Στο -5ο αιώνα όμως έγινε εδώ μια αλλαγή, ολόκληρο το ιερό της Ολυμπίας αφιερώθηκε στον Ολύμπιο Δία, και χτίστηκε στη μέση της Άλτης ο μεγάλος μαρμάρινος ναός του, στο σηκό του οποίου στήθηκε το χρυσελεφάντινο φειδιακό άγαλμά του. Η μεγαλοπρέπεια του ναού αυτού επισκίασε όλα τα άλλα κτίσματα της Ολυμπίας. Όταν ο Παυσανίας βρέθηκε στην Άλτη, έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον μικρό ναό που επί των ημερών του ονομαζόταν Μητρώο. Είχε την περιέργεια να εξακριβώσει, αν και αυτό ανήκε (όπως τα άλλα της σύγχρονής του Ελλάδας) στη φρυγική Μητέρα των θεών ή μήπως αυτό, ως ευρισκόμενο μέσα σε αρχαιότατο ιερό, ανήκε στην ελληνική Μητέρα των θεών. Απογοητεύθηκε όμως, γιατί μέσα στο Μητρώο της Άλτης δεν βρήκε άγαλμα ούτε της μιας ούτε της άλλης θεάς, αλλά μόνο ανδριάντες ρωμαίων αυτοκρατόρων, οι οποίοι απλώς στεγάζονταν στον χώρο (5, 20, 9). Επειδή το Μητρώο χτίστηκε όχι πολύ μετά το -400 έτος, είναι πιθανό πως οι Ηλείοι, μετά τη συμπλήρωση του λαμπρού ναού του Διός και την αφιέρωση του ιερού σε αυτόν, παραμέρισαν άλλες θεές που λατρεύονταν στην Άλτη, όπως τη Θέμιδα (Παυσανίας 5, 14, 10), την Ολύμπια Ειλείθυια (6, 20, 2), και την Γαία (5, 14, 10) και προσπάθησαν να εγκαθιδρύσουν μια συμβατική λατρεία ως απλή τιμή για τη μητέρα του Διός, Ρέα. Επειδή τιμές του είδους αυτού δεν ήταν συνηθισμένες για την Ρέα, ο ναός του μητρώου, αντί να διατεθεί για τη λατρεία της φρυγικής μεγάλης Μητέρας, προτιμήθηκε να παραχωρηθεί σε παρόμοια συμβατική λατρεία, με την οποία θα τιμώνταν ο αυτοκράτορας Αύγουστος. Είχε προβλεφτεί και ιερέας για τις τιμές προς τον Αύγουστο, αλλά κατά κανόνα οι ιεροπραξίες για ανθρώπους δεν ήταν αρεστές στους ευλαβείς πιστούς, γιατί υπονόμευαν την γνήσια θρησκευτικότητα (Πλούταρχος Λύσανδρος 18, Παυσανίας 8, 2, 5). Εγκαταλείφτηκαν κι αυτές και το Μητρώο άρχισε να χρησιμοποιείται ως απλή γλυπτοθήκη, όπως το βρήκε ο Παυσανίας.

Στην Ολυμπία ο Παυσανίας αναφέρει μια μακρά σειρά υποτυπωδών «θυσιών» που γίνονταν στην αρχή της εορτής (πριν τους αγώνες), έπρεπε όμως να επαναλαμβάνονται στην Άλτη κάθε μήνα, αφού δεν ήταν ούτε δαπανηρές ούτε χρονοβόρες. Αναφέρει 70 περίπου βωμούς, μόνιμους ή πρόχειρα κατασκευασμένους που ανήκαν είτε σε ολυμπιακούς θεούς είτε σε ήρωες ή και σε αφηρημένες έννοιες. Ανάμεσα σ’ αυτούς υπήρχε βωμός του ποταμού Αλφειού, του ποταμού Κλάδεου, της Ομόνοιας, της Νίκης, του Καιρού (της Ευκαιρίας), της Αγαθής Τύχης, του Ηρακλέους Παραστάτη και καθενός από τους τέσσερεις αδελφούς του. Ύστερα και βωμός «αγνώστων θεών». Στη σειρά των 70 αυτών βωμών αναφέρει αόριστα και έναν της «Μητρός των θεών», ο οποίος πρέπει να ήταν της συνηθισμένης φρυγικής θεάς (διότι ένα βωμό της Ρέας θα τον ξεχώριζε ως ασυνήθιστο, Η διαδικασία της «θυσίας» σε αυτούς τους βωμούς ήταν σύντομη : έκαιγαν πάνω σε καθέναν λίγο λιβάνι και λίγο σιτάλευρο ζυμωμένο με μέλι. Από μια οινοχόη γινόταν στο τέλος μια μικρή χοή κρασιού, μόνο σε ορισμένους όμως βωμούς.

Εκτός από τους Ηλείους είχαν φιλοτιμηθεί και άλλοι Έλληνες να τιμούν τον Δία ως αρχηγό του ολυμπιακού πανθέου. Το Ολυμπιείο των Μεγαρέων αποτελούνταν από επιβλητικό ναό του θεού, μέσα στον οποίο είχε στηθεί άγαλμα που παρίστανε τον Δία καθιστόν σε θρόνο, όπως το φειδιακό της Ολυμπίας. Ο Παυσανίας σημειώνει πως το άγαλμα ήταν των κλασικών χρόνων, αλλά είχε μείνει ημιτελές (1, 40, 4).
Οι Αθηναίοι κατόρθωσαν κι αυτοί να τιμήσουν αργά, αλλά αντάξια της πόλης τους τον Ολύμπιο Δία· ο αυτοκράτορας Αδριανός χρηματοδότησε την αποπεράτωση των εργασιών στο επί αιώνες ημιτελές αθηναϊκό Ολυμπιείο, και στο +131 έτος, έγιναν επίσημα τα εγκαίνια του μεγάλου ναού ενώπιον του ευεργέτη Αδριανού.

[Οι Αθηναίοι της ύστερης αρχαιότητος ήταν περήφανοι για το δικό τους Ολυμπιείο που με το μεγαλείο του ανταγωνίζονταν το ιερό της Ολυμπίας, αφιερωμένα και τα δύο στον Δία, τον ηγέτη του ολυμπιακού πανθέου. Ο αθηναϊκός ναός περιβάλλεται από 104 μαρμάρινους κορινθιακούς κίονες και είναι οχτάστυλος τρίπτερος (στον πρόναο και τον οπισθόδομο) και εικοσάστυλος δίπτερος (στη βόρεια και τη νότια πλευρά). Μέσα στο σηκό ήταν στημένο το κολοσσιαίο άγαλμα χρυσελεφάντινο του Διός, εφάμιλλο του φειδιακού της Ολυμπίας. Ο ναός περιβάλλεται με χτιστό τοίχο που περικλείει ορθογώνιο χώρο μήκους περίπου 206 μέτρων και πλάτους 129 μέτρων].

Οι Αθηναίοι ακολουθώντας το παράδειγμα των Ηλείων, αποφάσισαν να αποτίσουν και αυτοί μια συμβατική τιμή προς τους γονείς του Διός και έχτισαν, μετά τη συμπλήρωση όλων των εργασιών του Ολυμπιείου, έναν ευπαρουσίαστο μαρμάρινο ναϊσκο, με ιδιαίτερο χτιστό περίβολο και βωμό. Το μικρό συγκρότημα που ήταν αντίστοιχο στο Μητρώο της Ολυμπίας, βρίσκεται σε μικρή απόσταση έξω από το νότι βραχίονα του μεγάλου περιβόλου του Ολυμπιείου. Αποκαλούνταν κάποτε «Κρόνιον» από τη θέση του όμως κοντά στη ρεματιά του Ιλισού και στην σκιά του επιβλητικού Ολυμπιείου δεν μπορούσε να εξελιχθεί ποτέ σε κέντρο αυθύπαρκτης ή θερμής και πηγαίας λατρείας. Ήταν απλώς το κέντρο, από όπου δινόταν το σύνθημα της έναρξης της ετήσιας εορτής των Κρονίων, μιας καλοκαιρινής περιόδου αναψυχής και διασκέδασης.

Το σύνθημα δινόταν με την υποτυπώδη θυσία που έκανε ο περιστασιακός «ιερέας του Κρόνου». Ο ιερέας αυτός έμοιαζε με εκείνους που η πόλη εξέλεγε για «ιεροπραξίες σκοπιμότητας», όπως ήταν οι θυσίες υπέρ της «ευημερίας της Ρώμης» ή του αυτοκράτορα Αυγούστου ή των άλλων τιμωμένων ηγεμόνων, για τους οποίους η πόλη ίδρυε ναούς και βωμούς και όριζε ιερείς με περιορισμένη δραστηριότητα.

Ο Λουκιανός διασύρει ειδικά το «ιερέα του Κρόνου» σε συσχετισμό με την εορτή των Κρονίων με τρία ευθυμογραφήματα του που αποτελούν και τον διεξοδικότερο αρχαίο λόγο για την εορτή. Στο πρώτο που έχει τίτλο «Τα προς Κρόνον» δίνει την ευκαιρία να επικοινωνεί με τον θεό του. Ο πονηρός θεράπων του Κρόνου ευθύς μόλις παρουσιάστηκε η ευκαιρία αυτή, έσπευσε πρώτα να ζητήσει για τον εαυτό του πλούτο, χωράφια, ζώα, δούλους και ευπρεπή ενδύματα.

Ο Κρόνος με επιδεξιότητα απέφυγε υποσχέσεις και υπενθύμισε στον ιερέα πως όσα ζητάει μπορεί να του τα δώσει μόνο ο νέος δυνάστης του ουρανού, ο Ζεύς, γιατί ο ίδιος, αφότου παραμερίστηκε από την διοίκηση του κόσμου, έχει αρμοδιότητα μόνο για το επταήμερο της εορτής των Κρονίων, για το οποίο θέλει όλους τους πανηγυριστές «πίνειν και μεθύειν και βοάν και παίζειν και κυβεύειν και τους οικέτας ευωχείν».

Ο ιερέας, βλέποντας πως απέτυχε η πρώτη επιδίωξή του, προσπάθησε να αποσπάσει μια αυθεντική ομολογία του Κρόνου για την κατηγορία των ποιητών πως έτρωγε τα παιδιά του «ως κατήσθιε τα γεννώμενα υπό της Ρέας». Η ερώτηση εξόργισε τον Κρόνο, ο οποίος έβλεπε πως από τον ιερέα του έμμεσα κατηγορούνταν ως θεός-καννίβαλος.

Τελικά συγκρατήθηκε και περιορίστηκε να απαντήσει πως η εύθυμη φύση της εορτής τον εμποδίζει να τιμωρίσει τον ασεβή ιερέα. Τα άλλα δύο ευθυμογραφήματα, με τους τίτλους «Κρονοσόλων» και «Επιστολαί Κρονικαί» συνδέονται αποκλειστικά με την εορτή: Κρονοσόλων είναι ’ενας «ιερεύς και προφήτης και νομοθέτης των αμφί την εορτή» (επομένως ορθότερα ονομαζόμενος Κρονοσόλων), ο οποίος θέτει τα θεμέλια μιας νομοθεσίας κατά των πλουσίων για να τους αναγκάσει να διαθέτουν ένα μέρος του πλούτου τους τους για τους ακτήμονες και πένητες, ώστε να μπορούν και αυτοί να εορτάζουν τα Κρόνια με ευπρεπή ενδύματα και με άφθονα φαγητά και ποτά. Επικρεμάμενη απειλή κατά των πλουσίων είναι η επιφύλαξη του Κρόνου να χρησιμοποιήσει εναντίον τους την κοφτερή άρπη, με την οποία ο ίδιος είχε ακρωτηριαστεί από τον Ουρανό. Οι πόρτες των αρχοντόσπιτων έπρεπε να μένουν ανοιχτές στην εορτή για να παίρνουν μέρος στις διασκεδάσεις και οι πένητες.

Κατά την ανταλλαγή όμως «επιστολών» μεταξύ του Κρόνου και των πλουσίων οι πλούσιοι έδειξαν απροθυμία να συμμορφωθούν με την επιθυμία του Κρόνου βεβαιώνοντας πως όταν στο παρελθόν είχαν ανοίξει δοκιμαστικά τις θύρες των οικιών τους, οι πένητες υπήρξαν αχόρταγοι απαιτώντας για τον εαυτό τους το ένα μετά το άλλο και τελικά αποχώρησαν βλασφημώντας.

Η εορτή των Κρονίων αναγνωρίζεται ως μια ευκαιρία για διασκέδαση μετά την συγκομιδή της χρονιάς. Μετείχαν οι καλλιεργητές της γης μετά τον θερισμό και τον αλωνισμό μαζί με τους ακτήμονες, οι οποίοι με αμοιβή είχαν συμπαρασταθεί στις αγροτικές εργασίες. Από τις λουκιανές Κρονικές επιστολές είναι φανερό πως ο μη αγροτικός πληθυσμός περιοριζόταν να εορτάσει όσο πιο πλούσια επέτρεπαν τα έσοδα του, εκτός των εξαιρετικά απόρων, που είχαν παράπονα κατά των πλουσίων, γιατί δεν προθυμοποιούνταν «μετακοσμήσαι την εορτήν προς το ισόμοιρον».

Αν και αυτές οι χιουμοριστικές πραγματείες του Λουκιανού δεν προσφέρονται για την μελέτη της θρησκείας, μπορεί και σε αυτές να διακρίνει κανείς την έλλειψη πηγαίας λατρευτικής διάθεσης απέναντι του Κρόνου. Ο Κρόνος δεν λατρευόταν, σύγχυση όμως δημιούργησε ο αναφερόμενος στα «Εργα και Ημέραι» του Ησίοδου μύθος για το «χρυσούν γένος» των ανθρώπων που είχε ζήσει σε «πολύ παλαιά» εποχή, ταυτιζόμενη από μερικούς με την εποχή της βασιλείας του Κρόνου, οπότε η γή «αυτόματη καρπόν έφερε», οι άνθρωποι ζούσαν χωρίς κόπους και βάσανα και χωρίς να χάνουν ούτε στα γεράματά τους το νεανικό σφρίγος. Όταν ερχόταν ο καιρός του θανάτου, απλώς έπεφταν σε έναν γλυκό και παρατεινόμενο ύπνο (στ. 109). Και οι σύγχρονοι του Παυσανία Ηλείοι, που επίσης δεν λάτρευαν τον Κρόνο, του είχαν πεί πως οι πρόγονοί τους που ζούσαν μακάριοι, όταν δυνάστης του ουρανού ήταν ο Κρόνος, είχαν τιμήσει από ευγνωμοσύνη τον Κρόνο με ναό στην Άλτη (5, 7, 6). Η αλήθεια είναι πως ο παμπάλαιος «κατά Κρόνο» βίος ανήκει στους λαϊκούς θρύλους και βασίζεται στην απλοϊκή δοξασία πως όσο παλαιότερη είναι μια εποχή, τόσο ευδαιμονέστεροι είναι οι άνθρωποί της.

Με την Ρέα νομίζουν μερικοί πως συνδεόταν στην Αθήνα αρχικά μια εορτή «Γαλάξια» που αργότερα συνδέθηκε με την Μήτηρ. Πρόκειται για μια εορτή που είχε σημασία περισσότερο για την λαογραφία παρά για την θρησκεία: η λεγόμενη «γαλαξία» που ετοίμαζαν (αντί των πλούσιων εδεσμάτων των Κρονίων) προσφερόταν για την «καλοχρονιά» και ήταν αλεσμένο κριθάρι που πολτοποιούνταν όχι με νερό, αλλά με γάλα.