ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α’ ΔΕΚΑΣ	Β’ ΔΕΚΑΣ	Γ’ ΔΕΚΑΣ
Α’ ΔΕΚΑΣ	Β’ ΔΕΚΑΣ	Γ’ ΔΕΚΑΣ

---

Στην παννυχίδα των Παναθηναίων

(H νύχτα της 28ης Εκατομβαιώνος -τα πραγματικά ιερά Αρρηφόρια και η κουροτροφία του Εριχθόνιου)

. . . . . .

Εδώ και αρκετή ώρα ο Αρίσταρχος έτρεχε να ετοιμαστεί όπως και όλοι οι Αθηναίοι, για να προσμένει με την λαμπάδα του από την Αγορά την ολοκλήρωση των μυστικών τελετών στην μεγάλη παννυχίδα των Παναθηναίων και αμέσως μετά τις χορείες των παρθένων και την πομπή της θεάς.

Φόρεσε το λευκό ιμάτιό του πήρε την λαμπάδα του και βγήκε έξω από την οικία του. Η πόλη μύρισε θυμιάτα της θεάς, παντού σε κάθε οικία ο κόσμος πρόσμενε και κοιτούσε προς την Ακρόπολη , κοίταξε και ο Αρίσταρχος προς την Ακρόπολη και την είδε σκοτεινή.

Οι μικρές ιέρειες της θεάς είχαν σβήσει ήδη τις πύρες πέριξ των ναών επάνω στην Ακρόπολη. Στην ανατολή του ηλίου θα άναβαν την νέα πυρά της θεάς προς τιμήν της.

Ο Αρίσταρχος έτρεξε αμέσως στην Αγορά που ήταν ήδη γεμάτη κόσμο και φασαρία . Οι ξένοι προσκυνητές από παντού με στέφανους ελαίας, είχαν έρθει από όλες τις γωνιές της Πατρίδος κρατώντας τις λαμπάδες τους και είχαν πάρει ήδη θέση μπροστά στον Παναθηναϊκό Δρόμο που οδηγεί από τον Κεραμεικό στην Ακρόπολη.

Ανακατεμένοι με τον λαό τριγύριζαν και κάτι ανατολίτες ιερείς που ψευδολύτρωναν με μάγια και πουλούσαν ψεύτικες ελπίδες για ζωή μετά θάνατον και σωτηρίες από αρρώστιες με φυλαχτά και ξόρκια, προξενώντας τον φόβο με τα άσαρκα πρόσωπά τους και τα μακριά βρώμικα γένια τους, λογής λογής σαλτιμπάγκοι, τσαρλατάνοι και αγύρτες που κατάπιναν σπαθιά και φλόγες , δεκαρολογώντας για «σωτηρίες» και «μετενσαρσώσεις».

Ο κόσμος τους περιγελούσε αναμένοντας την μεγάλη πομπή.

Ο Αρίσταρχος τους απέφυγε και πρόσεξε τους Σκύθες «αστυνόμους» που τους έδιωχναν από τον δρόμο της ιερής πομπής της θεάς, έτρεξε και βρήκε μια θέση, στριμώχτηκε μαζί με άλλους στην πρώτη σειρά του δρόμου.

Ο Νίκων ο δρομεύς έφερε από το ναό με λαμπάδα το ιερό πυρ της θεάς και το μοίραζε στο κόσμο και ο Αρίσταρχος φόρεσε τον στέφανό του από ελιά άναψε ευθύς την λαμπάδα του όπως όλοι.

Ολόκληρος ο ιερός δρόμος αμέσως φωτίστηκε σαν πύρινο ποτάμι για την ιερή πομπή που ερχόταν από την Ακρόπολη και πήγαινε πέρα από τον Κεραμεικό, όσο μπορούσε κανείς να δει.

Σάλπιγγες ήχησαν και ξαφνικά όλοι σταμάτησαν τις φωνές και την φασαρία..

Εκείνη την στιγμή που όλοι σταμάτησαν ακόμη και την ανάσα τους κοίταξαν προς την Ακρόπολη καθώς ακούστηκαν τα ολολύγματα των Παρθένων για την θεά από τον ναό (Ευρ. Ηρακλείδαι 782).

Ρίγησε ο τόπος, πολλές γυναίκες μέσα στο κόσμο λιποθύμησαν και άλλοι δάκρυσαν.. ήξεραν όλοι τους ότι οι μικρές Αρρηφόρες έφεραν το θαυμάσιο παιδί της θεάς, τον Εριχθόνιο, μέσα στον άβατο θάλαμο του Παρθενώνος για τον πρώτο θηλασμό (κουροτροφία) από την θεά της Πόλεως , την Αθηνά Πολιάδα.

Άναψαν οι νέες πυρές πέριξ των ναών της Ακροπόλεως, η εώς άρχιζε να κάνει την εμφάνισή της πίσω από τον παλαιό ναό, κόντευε η ώρα όπου η θεά θα έκανε την εμφάνισή της.

Φως άρχισε να χαράζει και η μεγάλη πομπή θα άρχιζε από ώρα σε ώρα ακριβώς στην ανατολή του ήλιου…

«τὰ Παναθήναια τὰ κατ’ ἐνιαυτὸν ποεῖν τὴν παννυχίδα ὡς καλλίστην τῆι θεῶι καὶ τὴν πομπὴν πέμπειν ἅμα ἡλίωι ἀνιόντι» ΑΤΤΙΚΗ EΠΙΓΡΑΦΗ IG II² 334 ..

---

H λαμπαδηδρομία των Παναθηναίων

Η φωτιά μεταφέρεται με δαδουχία από το βωμό του Ηφαίστου δια μέσου της αγοράς στον βωμό της θεάς επάνω στην ακρόπολη. Η λαμπαδηδρομία είναι ομαδικό αγώνισμα, που μπορεί να ενταχθεί στα γυμνικά αγωνίσματα, αφού σε αυτό συμμετέχουν 40 γυμνοί δρομείς έφηβοι από κάθε φυλή. Όμως, έχει συγχρόνως και έντονο λατρευτικό και τελετουργικό χαρακτήρα. Γενικότερα η λαμπαδηδρομία είναι ένα είδος σκυταλοδρομίας με τη γρήγορη εναλλαγή της λαμπάδας από δρομέα σε δρομέα.

Η διαδρομή που καλύπτουν  είναι 2.500 μέτρα και μοιράζεται ανάμεσα στους δρομείς, δηλαδή κάθε δρομέας τρέχει 60 μέτρα. Η λαμπαδαρχία μάλιστα είναι μια ξεχωριστή χορηγία κατα την οποία ενας υπεύθυνος γυμνασίαρχος υπάρχει για την προετοιμασία τουαγωνίσματος,  στα ελληνιστικά χρόνια ονομάστηκε λαμπαδάρχης. Την επιμέλεια της λαμπαδηδρομίας την αναλαμβάνουν οι φυλές και είναι αγώνισμα μεταφοράς πυρσού, ο οποίος προέρχεται από το τελετουργικό άναμμα της πυρράς βωμού και από την πομπή μεταφοράς του φωτός για την τέλεση θυσιών. 

Στα Παναθήναια τρέχουν δέκα ομάδες λαμπαδηδρόμων, τοποθετημένοι, τοποθετημένοι κατά διαστήματα, μεταβιβάζοντας τη λαμπάδα ένας στον άλλον και επιδιώκουν να φέρουν πρώτοι τη φλόγα στο βωμό χωρίς να σβήσει η λαμπάδα. Οι λαμπαδηδρομίες μπορούσαν επίσης να γίνουν νύχτα, και οι λαμπαδηδρόμοι να ήταν έφιπποι. Η λαμπαδηδρομία των Παναθηναίων αρχίζει την εσπέρα στην δύση της 27ης Εκατομβαιώνος και οι αγωνιστές ξεκινούσαν από το βωμό του Ηφαίστου που βρίσκεται στην Ακαδημία και τερμάτιζαν στην πόλη των Αθηνών. 

Τα Παναθήναια

Τη σημερινή ημέρα εορτάζουμε τα (Μικρά) Παναθήναια. Ο Πρόκλος  στον Τίμαιο 9Β, και ο σχολιαστής στην Πολιτεία του Πλάτωνος 327Α,  εδραιώνουν την σημερινή ημέρα ως την κορυφαία για τα Παναθήναια.

― Τα γαρ μεγάλα [Παναθήναια] του Εκατομβαιώνος εγίνετο τρίτη απιόντος― και ταύτα [τα Μεγάλα Παναθήναια] μεν ήγον εις άστυ Εκατομβαιώνος μηνός τρίτη απιόντος.

Σ΄αυτή την ημέρα πραγματοποιείται η νυχτερινή εορτή, η πομπή απο τον Κεραμεικό, η παρουσίαση του νέου πέπλου της Αθηνάς, και οι κύριες θυσίες. Η πιο λεπτομερής αναφορά δίδεται από τον Αρποκρατίων στο λήμμα Παναθήναια:

― . . . διττά Παναθήναια ήγετο Αθήνησι, τα μεν καθ΄έκαστον ενιαυτόν, τα δε διά πενταετηρίδος, άπερ και μεγάλα εάλουν· Ισοκράτης Παναθηναϊκώ 12.17, ήγαγε δε την εορτήν πρώτος Εριχθόνιος ο Ηφαίστου, καθά φησιν Ελλάνικος [F.gr.H.323aF2] τε και Ανδροτίων [324f2], ο εκάτερος εν α Ατθίδος. προ τούτου δε Αθηναία εκαλείτο , ως δεδήλωκεν Ίστρος εν γ΄των Αττικών [334F4].

Σύμφωνα με αυτή την αναφορά, το αρχικό όνομα της εορτής ήταν «Αθηναία», το οποίο μετονομάστηκε σε «Παναθήναια». Επειδή ο Αρποκρατίων δεν μπαίνει στον κόπο να εξηγήσει τη φύση η τον σκοπό των μεταρριθμύσεων που αποδίδει στον Εριχθόνιο, οι ερωτήσεις για το ποιος πραγματικά ίδρυσε τα Παναθήναια  και γιατί δεν απαντώνται από την αναφορά του.Το όνομα Παναθήναια σημαίνει ενα ή δύο πράγματα:α) Μια εορτή που εορτάζεται από όλους τους Αθηναίους πχ. (Πανιώνια) ή β) μια εορτή που εορτάζεται προς τιμήν της Παναθηνάς πχ. (Πάνδια). Το πιο σπουδαίο σημείο στην αναφορά του Αρποκρατίωνος, ωστόσο, είναι η προσοχή με την οποία διαχωρίζει  τους δύο τύπους της Παναθηναϊκής εορτής, αυτή των «καθ΄έκαστον ενιαυτόν» και αυτή των «διά πενταετηρίδος» που ονομάζονται και Μεγάλα. Η ακρίβεια της δήλωσης του Αρποκρατίωνος αποτυπώνεται στις διάφορες επιγραφές και την βιβλιογραφία.

Η καταγωγή της εορτής

Διαφαίνεται από την αναφορά του Αρποκρατίωνος, ότι τα Παναθήναια, και στις δύο μορφές τους , την ετήσια και την πεντετηρική , ιδρύθηκαν από τον Εριχθόνιο. Ο ρήτωρ Αίλιος Αριστείδης σε ένα απόσπασμα του Παναθηναϊκού [13.189.4-5], αναφέρεται στα Παναθήναια ως την δεύτερη αρχαιότερη εορτή με τα τα Ελευσίνια.Πάνω σε αυτό ο σχολιαστής (3.323) σχολιάζει α) ότι σύμφωνα με την [τάξις] του Αριστοτέλους των αρχαίων αγώνων των Παναθηναίων ήταν δεύτερα στην ίδρυση των Ελευσινίων (αργότερα μαθαίνουμε ότι «Αριστοτέλης» σημαίνει «ο τους Πέπλους συνθείς» και β):

―..ο των Παναθηναίων αγών των μικρών λέγει [Αριστείδης]· ταύτα γαρ αρχαιότερα, επί Εριχθονίου του Αμφικτύονος γενόμενα επί τω φόνω Αστερίου του Γίγαντος. τα δε μεγάλα Πεισίστρατος εποίησεν. . .

Την τελευταία πρόταση σε αυτό το απόσπασμα θα την εξετάσουμε πάρακάτω, προς το παρών υπάρχουν δύο πράγματα που πρέπει να σημειώσουμε από την αναφορά του σχολιαστή:α) Η περιγραφή ότι ο Εριχθόνιος είναι υιος του Αμφικτύονος καιβ) η σύνδεση της εορτής με τη φόνευση του Αστερίωνος του γίγαντος. Το ότι ο Ήφαιστος είναι ο πατέρας του Εριχθόνιου είναι η γνωστή εκδοχή, η σύνδεση μεταξύ Εριχθόνιου, υιού του Ηφαίστου, και Αμφικτύονος δίδεται στην εκδοχή του Απολλόδωρου [ 3.14.6], όπου σύμφωνα με αυτή ο Αμφικτύων ο βασιλεύς της Αθήνας εξορίστηκε από τον Εριχθόνιο, που στη συνέχεια βασίλεψε στη θέση του:

― και το εν ακροπόλει ξόανον της Αθηνάς ιδρύσατο, και των Παναθηναίων την εορτήν συνεστήσατο.

Έτσι η δήλωση του σχολιαστή ότι ο Εριχθόνιος ήταν υιος του Αμφικτύονος είναι ευημεριστική «διόρθωση» της παλαιάς εκδοχής, αν η παραδοσιακή εξήγηση της IG I² 84, είναι, όπως πιστεύουμε σωστή, υπήρχε τον πέμπτο αιώνα μια στενή σύνδεση μεταξύ των Παναθηναίων και της λατρείας του Ηφαίστου. Από την άλλη πλευρά η πληροφορία ότι η εορτή εδραιώθηκε  επί τω φόνω Αστερίου του Γίγαντος , δεν φαίνεται να υποστηρίζεται. Η άλλη εκδοχή βρίσκεται στον Πλούταρχο [θησέας 24.3] , ο Θησέας όταν ενοποίησε την Αθήνα σε μια κοινοπολιτεία  εδραίωσε τα Παναθήναια και την κοινή θυσία .

Διάταγμα Μικρών Παναθηναίων 4ος αιώνας,  Αττική Επιγραφή : IG ΙΙ² 334
«… ‘Ετσι ώστε με ευλάβεια [..] ετησίως, και έτσι ώστε η πομπή προς τιμήν της Αθηνάς στο όνομα του αθηναϊκού λαού να οργανωθεί κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο κάθε χρόνο, και όπως λαμβάνονται πάντα από τους ιεροποιούς όλα τα απαραίτητα διοικητικά μέτρα για τον εορτασμό της ημέρας προς τιμήν της θεάς. Ο λαός οφειλει να εφαρμόζει τις αποφάσεις της Βουλής. Οι ιεροποιοί θα προσφέρουν, όπως και στο παρελθόν, δύο θυσίες, τη μια στην Αθηνά Υγίεια και την άλλη μέσα στον αρχαίο ναό, και θα διανέμουν στους πρυτάνεις πέντε μέρη από το κρέας των σφαγίων, στους εννέα άρχοντες τρία μέρη, στούς Ταμίες της Θεάς ένα, στους ιεροποιούς ένα, στους στρατηγούς και στους ταξίαρχους τρία, στους Αθηναίους που συμμετέχουν στην πομπή και στις κανηφόρες ώς είθισται, και ό,τι περισσέψει στους υπόλοιπους Αθηναίους. Αφού βάλουν τους επιστάτες να αγοράσουν κατόπιν συμφωνίας τούς ταύρους, πληρώνοντας ως αντίτιμο σαράντα μία μνες που προέρχονται από τη νέα εκμίσθωση, οι ιεροποιοί, αφού ολοκληρωθεί η πομπή, θα θυσιάσουν αυτά τα ζώα κοντά στο μεγάλο βωμό της Αθηνάς, κρατώντας τα πιο ωραία για το βωμό της Αθηνάς Νίκης. Αφού γίνουν οι θυσίες στην Πολιάδα Αθηνά και στην Αθηνά Νίκη, Θα διανείμουν στον αθηναϊκό λαό στόν Κεραμεικό τα κρέατα των θυσιασθέντων ζώων πού αγοράστηκαν με τϊς σαράντα μία μνες, με τον ίδιο τρόπο που γίνονται και οι άλλες διανομές κρεάτων, μοιράζοντας τα κρέατα κατά δήμους, ανάλογα με τον αριθμό των πολιτών από κάθε δήμο που συμμετείχαν στην πομπή. Για τα έξοδα της πομπής, για το μαγείρεμα, για το στόλισμα του μεγάλου βωμού και για τις άλλες δαπάνες που σχετίζονται με τη γιορτή και τα ολονύκτια ξεφαντώματα, Θα δοθούν πενήντα δραχμές. Οι ιεροποιοί που θα είναι υπεύθυνοι για τα ετήσια Παναθήναια θα εοοτάσουν με τον πιο ωραίο τρόπο τις προς τιμήν της θεάς παννυχίδες, και θα ξεκινήσουν την πομπή με την ανατολή του ηλίου, τιμωρώντας σύμφωνα με το νόμο εκείνους που δε Θα υπακούουν στις εντολές τους».

Η ιερή πομπή

Η διαδρομή της ξεκινάει από την πύλη της Αθήνας που ονομάζεται Δίπυλον, διασχίζει τον Κεραμεικό, την Αγορά, φθάνει στην Ακρόπολη διά των Προπυλαίων, προχωρεί κατά μήκος ,του Παρθενώνα για να καταλήξει στην ανατολική πλευρά του ναού. μπροστά\ στο μεγάλο- βωμό της Αθηνάς. Αυτή η διαδρομή επέτρεπε στην πομπή να διασχίσει,-τα πλέον σημαντικά σημεία της πόλης. το κέντρο της πολιτικής ζωής (αγορά) ή το νεκροταφείο (Κεραμεικός).H σύνθεσή της. H ανάγλυφη ζωφόρος του Παρθενώνα αναπαριστά μία ακολουθία ορισμένων στιγμιοτύπων αυτής της πομπής. Πρόκειται για ένα θαυμάσιο μνημείο τέχνης και πηγή ιστορικών πληροφοριών, που συμπληρώνεται από όσα μας παρέχουν οι λογοτεχνικές πηγές. H πομπή συγκέντρωνε όλους τους πολίτες: νεαρούς άνδρες με στολές οπλιτών και ιππέων, ηλικιωμένους πολίτες. Θυγατέρες των πολιτών (Εργαστίναι και Κανηφόροι), μέτοικους, τους γιους τους που μετέφεραν κάνιστρα με προσφορές και τις κόρες τους που κουβαλούσαν υδρίες με νερό και ίσως και άλλόυς κατοίκους της Αττικής οι οποίοι όμως δεν ήταν ελεύθεροι πολίτες. Αλλά την πομπή ακολουθούσαν και ξένοι. δηλαδή: ‘Ελληνες από τις συμμαχικές πόλεις.

Επίσης ακολουθούν και ζώα που προορίζονται για τη θυσία. 0 σκοπός αυτής της πομπής είναι να μεταφερθεί ο καινούριος πέπλος, τον οποίο έχουν ύφάνει οι Εργαστίνες, και να παραδοθεί στον άρχοντα-βασιλέα, ο οποίος, με τη σειρά του θα στόλιζε με αυτόν το ξόανο της Αθηνάς στο Ερέχθειο.

0 πέπλος, που είναι βαμμένος με κρόκο, είναι κεντημένος με αναπαραστάσεις των κατορθωμάτων της Αθηνάς στη μάχη των Θεών εναντίον των Γιγάντων. H πομπή λλαμβάνει χώρα κάθε τέσσερα χρόνια, στις 28 του μήνα Εκατομβαιώνα [Μεγάλα Παναθήναια]. Αυτή η πανηγυρική πομπή επιτρέπει στην πόλη της Αθήνας να επιδείξει τόσο την ιεραρχία της πολιτικής της οργάνωσης όσο και την ενότητα του πολυποίκιλου πληθυσμού της, μία επίδειξη που απευθυνόταν τόσο στον ίδιο τον αθηναϊκό λαό όσα και στις σύμμαχες ελληνικές πόλεις που παρίσταντο και σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο.

Τήν αύλαία ανοίγει μιά νυχτερινή έορτή, παννυχίς· μέ τήν ανατολή τού ήλίου φθάνει ή νέα φωτιά, που μεταφέρεται μέ λαμπαδηδρομία άπό τό άλσος τού Ακαδήμου έξω άπό τήν πόλη, όπου γίνεται θυσία άπό κοινού στόν Ερωτα καί στήν ‘Αθηνά, μέσω τής Αγοράς μέχρι τόν βωμό τής ‘Αθηνάς επάνω στήν ‘Ακρόπολη. Στήν πύλη τού Διπύλον, άπ’ όπου ό δρόμος άπό τήν Ελευσίνα οδηγεί στήν πόλη, σχηματίζεται ή μεγάλη πορεία, ή όποία αποτυπώθηκε μέ αιώνια ομορφιά στήν ζωφόρο τού Παρθενώνος.

Ολα τά μέλη τής κοινότητας είχαν τήν θέση τους, οί νεαροί Ιππείς καί οί επιφανείς ηλικιωμένοι, τά κορίτσια μέ τά απαιτούμενα γιά τήν θυσία, κάνιστρα καί υδρίες κατόπιν τά θύματα. ‘Ακόμη καί στά Μικρά Παναθήναια εγίνονταν θυσίες γιά τήν ‘Αθηνά °Υγίεια, καθώς καί άλλες θυσίες, κατά τις όποίες σ’ όλους γενικώς τούς άξιωματούχους, Πρυτάνεις, Αρχοντες, Στρατηγούς, δινόταν μερίδιο, κατόπιν θυσιάζονταν πάνω άπό εκατό πρόβατα και αγελάδες στόν μεγάλο βωμό καί τό κρέας στήν ‘Αγορά μοιραζόταν σ’ όλους τούς πολίτες.

Επίκεντρο τής καθαυτό εορταστικής πράξεως ήταν προηγουμένως ή προσφορά τού νέου πέπλου στό παλαιό ξόανο τής Πολιάδος ‘Αθηνάς οί γυναίκες τής ‘Αθήνας εργάζονταν άπό κοινού γι’ αυτό επί μήνες τό παραδοσιακό θέμα πάνω στό υφαντό πέπλο ήταν ή Γιγαντομαχία, πού απεικονιζόταν επίσης στό αέτωμα τού παλαιού ναού τής ‘Αθηνάς τής εποχής του Πεισιστράτου.

Ενώ ή παράδοση του πέπλού άπεικονίζετάι στό κεντρικό τμήμα τής εσωτερικής ζωφόρου του Παρθενώνός, τό άνατολικό αέτωμα, πού υψώνεται άπό πάνω, δείχνει τήν γέννηση ‘Αθηνάς ανάμεσα στούς θεούς· ή κενταυρομαχία στις Εξωτερικές μετόπες παραλλάσσει τό θέμα τής νίκης επί τών δυνάμεων πού βρίσκονται έξω άπό τόν πολιτισμό: μέ τήν ήττα τών κατωτέρων καί τον θρίαμιβο τών ανωτέρων φαίνεται ότι όλα τοποθετούνται στήν σωστή τους θέση .

Ο αγών τών Παναθηναίων περιελαμβάνει μιά περίεργη, αρχαϊκή μορφή αρματοδρομίας, πού αποτελει γενικώς συνέχεια τών άρματομαχιών τής Εποχής τού Χαλκού: πρόκειται γιά τόν άποβάτην, τό άλμα τού οπλισμένου πολεμιστή άπό τό κινούμενο σίρμα μέ συνεχόμενο αγώνα δρόμου μέ τά πόδια.

Σύμφωνα μέ τήν παράδοση εύρετής τής άρματοδρομίας μέ πολεμική ένδυμασία ήταν ό ‘Εριχθόνιος, ό ιδρυτής τών Παναθηναίων. Πώς τό παιδί μέσα στήν κίστη μεγάλωσε κι έγινε άνδρας, ό μύθος γενικώς τό παραλείπει αρκεί οτι κατά τήν έορτή τών Παναθηναίων ό βασιλιάς είναι παρών μ’ όλη τον τήν ισχύ· μέ τό πολεμικό άλμα του γίνεται κύριος τής χώρας του. ‘Από τά μυστικά τής νύχτας τών ‘Αρρηφόρων προήλθε ή κυριαρχία τής ημέρας.

Αύτή είναι ή έορτή τού νέου έτους τής πόλεως τών ‘Αθηνών καί τής θεάς της.Αύτή ή έορτή άποτελεί ενα μεγάλο τόξο, τό όποιο πάλλεται άπό πλούσιο καί πόλυσήμαντο ρυθμό. Βεβαίως μερικά στοιχεία έχουν εισέλθει τυχαία στήν έορταστική ακολουθία -Σκίρα καί Κρόνια άφ’ ένός, ‘Εκατόμβαια, Συνοικία, Παναθήναια άφ’ έτέρον φαίνονται σχεδόν νά αντιγράφουν τό ένα τό άλλο τά Βουφόνια μπορούν νά λείπουν ή νά αντιπροσωπεύουν μόνα τους τήν έορτή τού νέου έτους, όπως άλλού υπαινίσσεται ένας μήνας Βουφονιών. ‘Η ακολουθία όμως αυτών τών εορτών δέν είναι μεταβλητή. ‘Η ‘Αθήνα είναι ή πόλη τής ‘Αθηνάς, άλλά αύτός ο έορταστικός κύκλος δέν περιορίζεται άπ’ αυτό τό γεγονός. .Σχεδόν ολόκληρο Πάνθεον μαζί μέ τους ήρωες έμπλέκεται: ‘Αθηνά, Αγλαυρος, Πάνδροσος, Κουροτρόφος, ‘Ερεχθεύς, ‘Αφροδίτη καί ‘Ερως κατ’ αρχήν ‘Αθηνά, Ποσειδών-‘Ερεχθεύς, ‘Απόλλων-Ηλιος, Δήμητρα καί Κόρη, ό ήρως Σκίρος κατά τά τά Σκίρα· ό Ζεύς Πολιεύς· κατόπιν ‘Απόλλων, Κρόνος, Θησεύς, Είρήνη, καί τελικώς δίπλα στόν Ακάδημο καί τήν Πάνδροσο ό ‘Ερεχθεύς καί προ πάντων ή ‘Αθηνά, ή όποία βρίσκεται στό τέλος όπως καί στήν αρχή.

Η ένταση τής έορτής έκφράζεται καί στά θυσιαζόμενα ζώα, αίγες, κριάρια, ταύροι, ένω τά συνήθως θυσιαζόμενα ζώα πρόβατα καί βόδια αφήνονται τελευταία. Διάφορες αριστοκρατικές οικογένειες συμμετέχούν μέ κάποια σειρά, Πραξιεργίδες, Ετεοβουτάδες, Κήρυκες, καί τέλος τό σύνολο τών δημοκρατικά έκλεγμένων αξιωματούχων.

Υπάρχει ή διάσταση τού κέντρου καί τής περιφέρειας, τού έκτός καί του έκτός: άπό τήν ‘Ακρόπολη στό Σκίρον, άπό τόν’Ακάδημο στήν ‘Ακρόπολη- οί οριοθετήσεις τής κοινωνίας, οί γυναίκες, οί δούλοι, όπως καί τά σύνορα τής ζωής γενικώς έφάπτονται μέ τόν θάνατο τού βασιλιά, τήν γέννηση, τήν παρθένο, τό παιδί, τόν έρωτα. Στήν κοσμική διάσταση, τήν κοσμογονία και δρακοντομαχία. στήν ‘Αθήνα, όπου ακόμη καί οί Γίγαντες, πού γεννήΘηκαν άπό τήν γη, είναι οπλίτες, αναπτύχθηκε ένας οργανισμός τρόπον τινά ανθρωπομορφικός, προσαρμοσμένος στά ανθρώπινα μεγέθη και στήν ανθρώπινη ύπαρξη. Σαφώς ή κεντρική διαπλοκή, πού διαπερνά τον έορτασμό άπό τά ‘Αρρηφόρια καί τά Σκίρα μέχρι τά Παναθήναια, συνδέεται μέ τήν μορφή του πρώτου βασιλιά ‘Ερεχθέως ή τελετουργία τής πόλεως, που έγινε τό υπόδειγμα τής Δημοκρατίας, διαιωνίζει ένα βασιλικό θεσμό, ό όποΐος στήν πραγματικότητα δέν εϊχε έπιζήσει κατά ουσιαστικό τρόπο μετά τήν μυκηναΐκή έποχή. Αυτό δέν σημαίνει ότι ό έορταστικός κύκλος μ’ αυτόν τον χαρακτήρα ανήκει στήν έποχή του Χαλκού.

Η κατά τον 11ο αί. αποκατάσταση τής σκάλας πού χρησιμοποιουσαν ο[ άρρηφόροι, όπως έξακρίδώσαν οί άρχαιολόγοι, παρέχει ίσως μιά χρονολογία καθιερώσεως τής τελετής· στήν θέση τής πραγματικής πηγής υπάρχει ή νυχτερινή κάθοδος στά βάθη. Ισως ή θρησκευτική δύναμη νά προέρχεται άπό τήν συμβολική, όχι πιά πραγματική βασιλεία.