ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ Δ Ε Κ Α Σ	Β΄ Δ Ε Κ Α Σ	Γ΄ Δ Ε Κ Α Σ
Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

Η δεκάτη ισταμένου

Η σημερινή ημέρα είναι η πρώτη των Διονυσίων εν άστει, η ημέρα της κύριας πομπής. (βλέπε 9η Ελαφηβολιώνος). Ο λατρευτικός θίασος των Ιοβακχών, τον +2ο αιώνα, τελεί θυσία και σπονδή για τον Διόνυσο την σημερινή ημέρα.

IG II² 1368, ΣΕΙΡΕΣ 117-121:
― ο δε αρχίβακχος
θύετω την θυσίαν τω
θεώ και την σπονδήν τιθέτω
κατά δεκάτην του
Ελαφηβολιώνος μηνός.

Μια τέτοια θυσία από αυτόν τον θρησκευτικό θίασο θα πραγματοποιόταν μόνον στην έναρξη της πρώτης ημέρας των Διονυσίων εν άστει.

Το ιερό θυσιολόγιο της Τετραπόλεως του Μαραθώνος περιγράφει τα θυόμενα για την Γαία την σημερινή ημέρα:

IG II² 1358, ΣΕΙΡΕΣ 17-18:
·Ἐλαφηβολιῶνος δεκάτηι ἱσταμένο· Γῆι ἐπὶ τῶι
μαντείωι τράγος παμμέλας ΔΠ. ἱερώσυνα Η .

Ὁ Διόνυσος Ἐλευθερεὺς ποὺ τιμᾶται σ’ αὐτὴ τὴν περίπτωση, είναι ὁ τοπικὸς προστάτης θεὸς τῶν Ἐλευθερῶν.
Δὲν πρέπει νὰ ξεχνᾶμε ὅτι τὸ Αθηναϊκόν Έτος είναι σεληνιακὸ καὶ ἡ ἀλλαγὴ τῆς ἡμέρας γίνεται στὴν δύση τοῦ ἡλίου, ἔτσι ἀφοῦ έχει περάσει ἡ 9η, (χθές) στην δύση, έναρξη τῆς 10ης, τὸ ξύλινο ἄγαλμα τοῦ Διονύσου ἀφοῦ εἶχε παραμείνει στὸ ἱερό της Ἀκαδημίας ὅλη τὴν νύχτα,(ἤ κάποιες νύχτες παραπάνω ἄν εἶχε μεταφερθεῖ νωρίτερα), καὶ ὅλο τὸ πρωϊνὸ τῆς 9ης, εἶχε ἕρθει ἡ ὧρα γιὰ τὴν πομπὴ ἐπιστροφῆς καὶ γιὰ τὴν ἐπίσημη ἕναρξη τῶν Διονυσίων ἐν άστει. Ἡ συνοδεία μὲ τὴν πομπὴ τῆς ἐπιστροφῆς τοῦ ἀγάλματος τοῦ Διονύσου Ἐλευθερέως ἀπὸ τὴν Ἀκαδημία είναι γνωστὴ ὠς ἡ εἰσαγωγὴ τοῦ Διονύσου ἀπὸ τὴν ἱερὴ ἐσχάρα. Ὅλοι περιμένουν τὴν μεγάλη πομπὴ ὅπου συμμετέχουν ὁμάδες που ἐκπροσωπούν παραγωγικὲς τάξεις.
Ἡ ἐπιστασία τῆς ἑορτῆς ἀλλὰ και τῆς πομπῆς είναι ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψη καὶ δικαιδοσία τοῦ Ἄρχοντος.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΑΘΗΝ. ΠΟΛΙΤΕΙΑ 56
― πομπών δ’ επιμελείται (ο άρχων). . . και των Διονυσίων των μεγάλων μετά των επιμελητών.
IG II² 668
αὶ εὐσεβῶς, ἐπιμεμέληται δὲ καὶ τῆς πομπῆς
τῶι Διονύσωι μετὰ τῶν παρέδρων καὶ τῶν ἐ-
πιμελητῶν.

Συγκεκριμένες ἱεροπραξίες που συνδέονται μὲ τὴν πομπὴ ἐκτελούνται ἀπὸ τὴν οἰκογένεια τῶν Βακχιαδῶν, που ἰσχυρίζονται ὅπως καὶ οἱ Ἰκαριεῖς, ὅτι έχουν δεσμοὺς αἵματος καὶ προγονικὴ σχέση μὲ τὸν θεό.
IG II² 2949
― Πιστοκράτης καὶ Ἀπολλόδωρος
Σατύρου Αὐρίδαι πομποστολήσαντες
καὶ ἄρχοντες γενόμενοι τοῦ γένους
τοῦ Βακχιαδῶν ἀνέθηκαν.

Ἡ πομπὴ είναι μεγαλειώδης καὶ πολιτισμένη, τὸ κλίμα εἶναι τὸ παραδοσιακὸ λατρευτικὸ. Τὸ μοναδικὸ ἀρχαῖο προγονικὸ στοιχεῖο τῆς πομπῆς είναι οι αναθέσεις φαλλών και θυσίες βοών από τις Θεωρίες των νησιών προς το θέατρο. Ἀπὸ τὰ σωζόμενα ἀποσπάσματα τῶν ἀρχαίων κειμένων παίρνουμε μόνο μιὰ μερικὴ εἰκόνα αὐτῆς τῆς μεγαλοπρέπειας. Οι Αθηναϊκές αποικίες του -5ου αιώνος έχουν την υποχρέωση να στέλνουν μια αγελάδα και έναν φαλλό στις Αθηναϊκές εορτές των Μεγάλων Διονυσίων, ενώ στα Παναθήναια, μια αγελάδα και μια πανοπλία.

ΑΤΤΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ C.I.A1 31, -444 Αποικοι Βρέας.
― Βουν δε και πρόβατα δύο απάγειν ες
Παναθήναια τα Μεγάλα και ες Διονύσια φαλλόν.

Χορὸς ἐφήβων μεταφέρει μὲ λαμπαδηδοφορία τὸν θεὸ Διόνυσο, τραγουδάει καὶ ὑμνεί τὸ ἄγαλμα τοῦ θεοῦ:
IG II² 1006
― συνεισήγαγον μετὰ φωτὸς μετὰ πάσης εὐκοσμίας, εἰσήγαγον δὲ καὶ τὸν Διόνυσον ἀπὸ τῆς ἐσχάρας εἰς τὸ θέατρον μετὰ φωτὸς καὶ ἔπεμψαν τοῖς Διονυσίοις ταῦρον ἄξιον τοῦ θεοῦ ὃν καὶ ἔθυσαν ἐν τῶι ἱερῶι τῆι πομπῆι· ἐφ’ ᾧ
ΑΠΟΔΟΣΗ
…ἐξοδήγησαν καὶ τὸ ἄγαλμα τοῦ Διονύσου ἀπὸ τὴν ἑστία τοῦ βωμοῦ στὸ θέατρο μὲ λαμπάδες καὶ ἔστειλαν στὰ Διονύσια ταῦρο ἄξιο τοῦ θεοῦ ποὺ θυσίασαν στὸ ναὸ γιὰ τὴν πομπή.
IG II² 1011
― εἰσήγαγον δὲ καὶ τὸν Διόνυσον ἀπὸ τῆς ἐσχάρας θύσαντες τῶι θεῶι
καὶ ἀνέθηκαν φιάλην κατασκευάσαντες τῶι θεῷ
IG II² 1032
― εἰσήγαγον δὲ καὶ τὸν Διόνυσον ἀπὸ τῆς ἐσχάρας καὶ ἔθυσαν τῶι θεῶι
Νεαρὰ κορίτσια ἀριστοκρατικῆς γενιᾶς μεταφέρουν χρυσὰ καλάθια στὸ κεφάλι τους (οι κανηφόροι).
ΣΧΟΛΙΑ ΑΧΑΡΝΗΣ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ 242
― κατά την πομπήν των Διονυσίων εορτήν παρά τοις Αθηναίοις αι ευγενείς παρθένοι εκανηφορούν· ην δε εκ χρυσού πεποιημένα τα κανά, εφ’ ων τας απαρχάς απάντων ετίθεσαν.
Τὰ θύματα, οἱ ταῦροι, τὸ παραδοσιακὸ ζῶο καὶ ποὺ προφανῶς ὁδηγοῦσαν τὴν πομπὴ, θυσιάζονταν στὸν βωμὸ τοῦ Διονύσου κοντὰ στὸ θέατρο.
Οἱ Μέτοικοι ἦταν ἐνδεδυμένοι μὲ ἐρυθροὺς χιτώνες καὶ φέρουν τὶς σκάφες μὲ τὶς προσφορὲς, οἱ σκαφηφόροι. Οἱ Πολίτες ἀσκοφόροι ἥταν φορτωμένοι μέ ἀσκούς γεμάτους κρασί καὶ ἦταν ἐνδεδυμένοι μὲ τὰ ἐνδύματα τῆς ἀρεσκείας τους κάποιοι ἄλλοι μετέφεραν ἄρτους, ἀπαραίτητους σὲ κάθε δημόσια προσφορά.

Οι Οβελιαφόροι του Διονύσου

Ο άρτος των Διονυσίων εν άστει – εικονολογία-λατρεία -αίτιον

Μια προσφάτως δημοσιευμένη αναπαράσταση, σε έναν Αθηναϊκό κρατήρα του -390,-380, [Μουσείο Νάπολης 2008] δείχνει τον Χορό στα Διονύσια εν άστει, και σίγουρα πρέπει να ερμηνευτεί ως μια ομάδα από τους ερμηνευτές της μεγάλης πομπής στα Διονύσια εν άστει (βλέπε εικόνα).

Ο κρατήρας δείχνει μια ομάδα τεσσάρων ανδρών σε πομπή και πίσω τους ως φόντο φαίνονται τα διακοσμητικά φύλλα κισσού. Ο πρώτος άνθρωπος στα δεξιά είναι φαλακρός, μπροστά πάνω και στο μέτωπο, και αναπηδά με θηλυπρεπή τρόπο, (οι μουσικοί που κρατούν τα κρόταλα υιοθετούν μερικές φορές αυτή τη στάση). Ο δεύτερος και ο τρίτος άνδρας έχουν αφήσει για αρκετές ημέρες μια γενειάδα στην πλευρά των προσώπων τους. Όλοι οι άνδρες φορούν γιρλάντες από κισσό (τα μούρα του κισσού υπογραμμίζονται με την προσθήκη λευκού χρώματος), αθλητικά σωμάτια και μεγάλους «κυρτούς» φαλλούς. Οι φαλλοί αυτοί είναι σίγουρα του ιδίου τύπου που φοριούνται από τους κωμικούς ηθοποιούς (πιθανώς αυτοί οι χορευτές είναι κωμικοί χορευτές). Έτσι και τα ολόσωμα σωμάτια, αλλά μόνο στη μορφή, τα κωμικά σωμάτια δεν είναι ποτέ διακοσμημένα αλλά έχουν σχεδιαστεί για να αναδεικνύουν το γυμνό δέρμα. Και εδώ δεν υπάρχει καμία προσθήκη κωμικού παραγεμίσματος στο σωμάτιο.

Οι τρείς από τους άνδρες φορούν τους γνωστούς Κοθόρνους (χοντρά συμπαγή υποδήματα) που επισημαίνονται με το προστιθέμενο λευκό χρώμα. Ετσι υπάρχει αρκετή ομοιότητα των ενδυμάτων με τους πρώϊμους κλασικούς φαλλικούς χορούς όπου οι κηλίδες στο σωμάτιο υποδηλώνουν ότι προορίζονται για να αναπαριστάνουν τον κισσό. Πιθανότατα οι άνδρες φέρουν προσωπείο στο πρόσωπο διότι η γραμμή του πηγουνιού συνεχίζεται μέχρι το αυτί, σε αντίθεση με τη συνήθη πρακτική άλλων ζωγράφων του τέταρτου αιώνος. Σε κάθε περίπτωση τα πρόσωπα τους είναι διαφορετικά και προτείνεται ότι είναι άνδρες διαφορετικών ηλικιών και σίγουρα δεν είναι καμία κωμική χορωδία. Η κίνηση του τρίτου ανδρός στα αριστερά δηλώνει Απειλή, και πιθανότατα είναι ο τρόπος που κρατά το ραβδί του ή την δάδα του. Οι άνδρες στο μέσον μεταφέρουν ιερές προσφορές στη εορτή που θα ακολουθήσουν την θυσία στο τέλος της πομπής των Διονυσίων εν Άστει. Δεν γνωρίζω την ταυτότητα του προβαλλόμενου αντικειμένου που διακρίνεται σε λευκό χρώμα στο χέρι του άνδρα που είναι ο δεύτερος στη πομπή.

Έχει προταθεί ότι υποδηλώνει ένα μεσογειακό λευκό ραπανάκι.[ Αριστοφάνης Νεφέλες 1083 μαζί με τα σχόλια, Αριστοφάνης Πλούτος 168 , αναφορά για λαχανικά στα Διονυσια από τον Ησύχιο και Σούδα «ραφανιδωθήναι» Είναι αδιαμφισβήτητο, ωστόσο, το μεγάλο αντικείμενο, που τονίζεται με την προσθήκη του λευκού στο χέρι του ανδρός με το ραπανάκι, να φέρει κάτι περασμένο σε έναν ξύλινο πόλο μαζί με τον άνθρωπο πίσω του. Δεν είναι πλακούς, αλλά είναι κάτι εξίσου κατάλληλο για την θυσιαστική πομπή στην Αθηναϊκή εορτή, μάλιστα ένα μοναδικό τεκμήριο για το Πομπή των Διονυσίων εν Άστει. Είναι ένα είδος άρτου που ψήνεται σε ένα ραβδί και ονομάζεται «Οβελίας» άρτος.

Το αίτιον

Την αποκλειστικά διονυσιακή ποιότητα του Οβελία άρτου ψωμιού φαίνεται να έχει προκαλέσει ένας αιτιολογικός μύθος που λέει ότι ο Διόνυσος εφεύρε αυτόν τον άρτο ενώ ήταν σε στρατιωτική εκστρατεία, [Αθηναιος 3b, Επικλησεις Σωκράτους] χωρίς αμφιβολία, έτσι ώστε να έχουν την ικανότητα να τον μεταφέρουν τα πλάσματά του ενώ ο ίδιος ο Δίονυσος να «συνεχίζει» την πορεία του. Οι μεταφορείς του οβελία άρτου, οι Οβελιαφόροι, ήταν εξίσου «πολύχρωμοι» με τους υπόλοιπους φαλλικούς διασκεδαστές. Οι Οβελιαφόροι ήταν αρκετά ενδιαφέροντες για τον Έφιππο, έτσι ώστε έδωσε το όνομά τους σε μια από τις κωμωδίες του (και προφανώς στον Χορό του έργου)[Έφιππος Θρύψαλο 15-16].

Οι απεικονίσεις του Οβελία άρτου εμφανίζονται σε δύο περιπτώσεις και αλλού, μία φορά σε αττικό πολυχρωματική Οινοχόη, και μία φορά σε Απουλιανό Κρατήρα.[Μουσειο Αρχαίας Αγορας Νο ρ23900].Στην περίπτωση του Κρατήρα της Απουλίας οι οβελιαφόροι φέρουν σαφώς παραγεμισμένο κωμικό σωμάτιο. Παρόλο που οι λεπτομέρειες του σωμάτιου δεν έχουν επιβιώσει καθόλου σε καθαρή μορφή, παραμένουν αρκετές για να δείξουν ότι και οι δύο ανδρες χαρακτήρες του Κρατήρα μοιράζονται χαρακτηριστικά στοιχεία φαλλικού χορού, έχουν μακριές γενειάδες και ο ενας απεικονίζεται με κοθόρνους (Professor Eric Csapo).

Ἡ ἱερὴ Πομπὴ θυμίζει τὴν Ἱερὴ Πομπὴ τῶν Παναθηναίων, αὐτὴ ὅμως είναι μικρότερης κλίμακος.
Ἡ διαδρομὴ τῆς πομπῆς περνάει ἀπὸ διάφορα ἱερὰ καὶ σταματοῦσε γιὰ λίγο ἔτσι ὥστε νὰ πραγματοποιοῦνται οἱ χοροὶ πρὸς τιμὴν τοῦ Διονύσου.
Ἡ ἀποκορύφωση έρχεται ὅταν ἡ πομπὴ καταλήγει στὸ βωμὸ κοντὰ στὸ θέατρο καὶ τελείται ἡ θυσία.
Ἐκεῖ θυσιάζουν τοὺς ταύρους καὶ προσφέρουν καρπούς. Γύρω ἀπ’ τὸ βωμὸ άδουν τὸν Διθύραμβο, χαρούμενο – δοξαστικὸ ὕμνο στὸν Διόνυσο.
IG II² 1368
― ξατο ἐκ φιλοτειμίας ποιεῖν ὁ ἱε-
ρασάμενος Νεικόμαχος. ὁ δὲ ἀρχί-
βακχος θυέτω τὴν θυσίαν τῷ
θεῷ καὶ τὴν σπονδὴν τιθέτω
νων αἰρέτω ἱερεύς, ἀνθιερεύς,
ἀρχίβακχος, ταμίας, βουκολικός,
Διόνυσος, Κόρη, Παλαίμων
Τὸ ἄγαλμα τοῦ Διονύσου τοποθετείται στην θυμέλη, στο κέντρο της Ὀρχήστρας τοῦ θεάτρου:
ΔΙΩΝ ΧΡΥΣ. ΛΑ’
― Αθηναίοι τον Διόνυσον επί την ορχήστραν τιθέασιν.
Μετὰ τὶς θυσίες, ἄρχιζε γλέντι προεξάρχοντος τοῦ Ἱερέως καὶ τοῦ Ἐπωνύμου Ἄρχοντος. Στοὺς δρόμους χορεύουν νέοι καὶ τραγουδούν μὲ συνοδεία αὐλῶν καὶ λύρας. Τὴν νύκτα παρατίθεται συμπόσιο μὲ οἰνοποσία.
Ἀργὰ τὸ βράδυ, οἱ ἄνδρες κρατῶντας πυρσοὺς καὶ ὑπὸ τὴν συνοδεία μουσικῆς, μὲ αὐλοὺς, χορεύουν καὶ ἐκωμάζουν (Κῶμος).

Οἱ κώμοι καὶ οἱ κωμαστές
ΔΗΜΟΣΘΕΝΟΥΣ ΚΑΤΑ ΜΕΙΔΟΥ,10 ΝΟΜΟΣ
― Ευήγορος είπεν· όταν . . . ή . . . τοις εν Άστει Διονυσίοις η πομπή και οι παίδες και ο κώμος και οι κωμωδοί και οι τραγωδοί.
Στά μέσα τοῦ -6ου αἰῶνος μία ὁμάδα κωμαστῶν ἀπ’ τόν Δήμο Ἰκαρίας, ἔκανε κάτι πρωτότυπο: Ἀντί νά ψάλλουν ὅλα τά μέλη μαζί τόν Διθύραμβο, χωρίστηκαν σέ δύο ὁμάδες πού ἡ μία ἀπαντοῦσε (ἀποκρινόταν) στήν ἄλλη. Τό -536 ὁ ἐπί κεφαλῆς τῆς ὁμάδος, ὁ Θέσπις, ξεχώρισε ἀπ’ τούς ὑπόλοιπους καί ἄρχισε νά ἀποκρίνεται στόν χορό (ἄρχισε νά συζητᾶ σέ ἔμμετρο λόγο μέ τήν χορωδία). Γιά πρώτη φορά στήν ἱστορία τῆς ἀνθρωπότητος ἔχουμε πλήρη θεατρική παράσταση.
Ἡ πρωτοβουλία αὐτή ἄρεσε. Τήν ἴδια χρονιά ἤ τήν ἑπομένη, ἡ ὁμάδα τοῦ Θέσπιδος στό δρόμο ἀπ’ τά Μεσόγεια πρός τήν Ἀθήνα, σταματοῦσε σέ κάθε χωριό καί παρουσίαζε στούς δημῶτες τόν Διθύραμβο πού ἑτοίμασε γιά τά ἐν Ἀστει Διονύσια. Τό Ἅρμα τοῦ Θέσπιδος εἶναι ὁ πρῶτος περιοδεύων θίασος στόν κόσμο.
Οἱ τέσσαρες ἡμέρες (10-14 Ἐλαφηβολιῶνος) είναι ἀφιερωμένες στοὺς Διθυράμβους στὶς Τραγωδίες και τις Κωμωδίες, ἀργότερα, στὴν Ἐλληνιστικὴ περίοδο προστέθηκαν καὶ ἄλλες ἡμέρες.
Οἱ θεατρικὲς παραστάσεις διαρκοῦσαν ὁλόκληρη τὴν ἡμέρα καὶ κρατοῦσαν συνήθως τέσσαρες ἡμέρες τὴν 70η Ὀλυμπιάδα.

Η ιερή πομπή των Διονυσίων εν άστει

H π ο μ π ή είναι ουσιαστικά μια θρησκευτική πομπή που ηγείται των θυσιών στον ιερό περίβολο του Διονύσου (ε ν τ ω ι ε ρ ώ). Η θυσία ενός ταύρου, που ηγείται στην πομπή, από τους εφήβους (τον -2ο και τον -1ο αιώνα, αλλά ίσως και νωρίτερα) τεκμηριώνεται • και χωρίς αμφιβολία προσφέρονται και πολλά άλλα θύματα (η επιγραφή IG ΙΙ² 1496 καταγράφει 240 θύματα το -333 έτος, και το -250 έτος ένας αγωνοθέτης προσφέρει 5 βόδια). Πολλές αναίμακτες προσφορές γίνονται επίσης, και μεταφέρονται στην πομπή σε μια ποικιλία κανών που μεταφέρουν άνδρες και γυναίκες, τόσο πολίτες όσο και μέτοικοι.

Η κ α ν η φ ό ρ ο ς

Υπάρχει μία κ α ν η φ ό ρ ο ς (η κομίστρια χρυσών κανών -πλεκτών κλειστών καλαθιών- των προσφορών), μια παρθένος νύμφη ευγενούς αθηναϊκής καταγωγής• σχόλια σε Αριστ. Αχαρν. 241• ― κατά την Διονυσίων εορτήν παρά τοις Αθηναίοις αι ευγενείς παρθένοι εκανηφόρουν. ην δε εκ του χρυσού πεποιημένα τα κανά, εφ’ ων τας απαρχάς απάντων ετίθεσαν. Στην επιγραφή IG ΙΙ² 896 (-185 έτος), ο Ζώπυρος επαινείται για την αποστολή της κόρης του ― οίσουσαν ιερόν κανούν τω θεώ κατά τα πάτρια. Η απόδειξη ότι υπήρχε μόνο μία κανηφόφόρος εξάγεται από την αναφορά στον ―πατήρ της κανηφόρου• στο διάταγμα στην επιγραφή IG ΙΙ² 668, και IG ΙΙ² 3489.
Η κ α ν η φ ό ρ ο ς κατά πάσα πιθανότητα ηγείται της πομπής, όπως στα Διονύσια εν αγροίς, στους Αχαρνείς του Αριστοφάνους.

Οι ο β ε λ ι α φ ό ρ ο ι (οι λατρευτές που μεταφέρουν τους γνωστούς τεράστιους άρτους ο β ε λ ί α ι στις σούβλες) και οι σ κ α φ η φ ό ρ ο ι οι υ δ ρ ι α φ ό ρ ο ι και οι α σ κ ο φ ό ρ ο ι που αναφέρονται ως συμμετέχοντες στα δρώμενα των Διονυσίων και πιθανώς πραγματοποιούνται σε αυτήν τη μεγαλύτερη από όλες τις διονυσιακές πομπές· Πολυδ. 6. 75· ― οβελίαι δ’ άρτοι ους εις Διονύσου έφερον οι καλούμενοι οβελιαφόροι· Αθην. 3. 111b · ― εκαλούντο δε και οβελιαφόροι οι εν ταις πομπαίς παραφέροντες αυτούς (του οβελίας) επί των ώμων (ο Έφιππος στον -4ο αιώνα έγραψε μια κωμωδία με την ονομασία Οβελιαφόροι)· Σούδα ·ασκοφορείν·― εν ταις Διονυσιακοίς πομπαίς, τα μεν υπό των αστών επράττετο, τα δε τοις μετοίκοις ποιείν υπό των νομοθετησάντων προσετέτακτο. οι μεν οιν μέτοικοι χιτώνας ενεδύοντο χρώμα έχοντας φοινικούν και σκάφας έφερον· όθεν σκαφηφόροι προσηγορεύοντο. οι δε αστοί εσθήτα είχον ην εβούλοντο και ασκούς επ’ ώμων έφερον· όθεν ασκοφόροι εκαλούντο· Σούδα · σκαφηφόροι (χωρίς αναφορά στα Διονύσια)· ― . . .Δημήτριος γουν εν γ’ Νομοθεσίας φησίν, ότι προσέταττεν ο νόμος τοις μετοίκοις εν ταις πομπαίς αυτούς μεν σκάφας φέρειν, τας δε θυγατέρας αυτών υδρεία και σκιάδεια· Ζηνοβ. 5 95· ― συντομώτερος σκάφης· παροιμία επί των τας σκάφας φερόντων ματοίκων. . . επειδή οι μέτοικοι σκάφας έφερον εν ταις πομπαίς· Πολυδ. 3 55· ― μέτοικος ο το μετοίκιον συντελών. . . σκαφηφόρος· ούτω δε τους μετοίκους ωνόμαζον, και τας γυναίκας αυτών υδριαφόρους, από του έργου εκατέρους (ξένοι πολίτες χωρίς κρατικές λειτουργίες. Αισχ. 1. 43).

Το χρώμα που φέρουν στην πομπή είναι το πορφυρό-μωβ οι μ έ τ ο ι κ ο ι και υπάρχουν οι εντυπωσιακοί και μεγαλοπρεπείς μανδύες που φέρουν οι χορηγοί των λυρικών και δραματικών παραστάσεων που έπρεπε να ακολουθήσουν.

Ο Αλκιβιάδης φέρει μανδύα χρώματος βαθύ πορφυρό· Αθην. 12. 534c ― ότε δε χορηγοίη πομπεύων εν πορφυρίδι, είσιών εις το θέατρον εθαυμάζετο ου μόνον υπό των ανδρών αλλά και από των γυναικών. Ο λόγος του Δημοσθένους κατά του Μειδίου γίνεται επειδή ο Μειδίας είχε διαρρήξει ένα εργαστήριο χρυσοχόου και κατέστρεψε εν μέρει τον χρυσό στέφανον και το εργόχειρο χρυσό-κεντημένο ιμάτιο με τον οποίο ο Δημοσθένης σκόπευε να πομπεύσει ως χορηγός· Δημ κατ. Μειδ. 22 ― εκδόντος δε μοι Δημοσθένους ω μαρτυρώ, στέφανον χρυσούν ώστε κατασκευάσαι και ιμάτιον διάχρυσον ποιήσαι, όπως πομπεύσαι εν αυτοίς την του Διονύσου πομπήν.

Όταν ο Πλούταρχος μίλησε για την πλούσια εμφάνιση των Διονυσιακών πομπών στην εποχή του σε σύγκριση με την αρχική απλότητα των αγροτικών εορτών, πρέπει να έχει παραβλέψει τη μεγαλοπρέπεια των αθηναϊκών πομπών του -5ου αιώνος και του -4ου αιώνος (περίπου 500 έως 600 χρόνια νωρίτερα) • αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι ξεκάθαρο για ποια μέρη ή για ποιες περιόδους ομιλεί· Πλούτ. Ηθικ. 527 ― η πάτριος των Διονυσίων εορτή το παλαιόν επέμπετο δημοτικώς και ιλαρώς, αμφορεύς οίνου και κληματίς, είτα τράγον τις είλκεν, άλλος ισχάδων άρριχον ηκολούθει κομίζων, επί πάσι δ’ ο φαλλός· αλλά νυν ταύτα παρεώραται και ηφάνισται, χρυσωμάτων περιφερομένων και ιματίων πολυτελών και ζευγών ελευνομένων και προσωπείων, ούτω ταναγκαία του πλούτου και τα χρήσιμα τοις αχρήστοις κατακέχωνται και τοις περίττοις.

Ο φ α λ λ ό ς

Τουλάχιστον ένα από τα αρχέγονα στοιχεία της διονυσιακής λατρείας που αναφέρει ο Πλούταρχος και είναι εμφανές στη διονυσιακή πομπή, είναι η μεταφορά των φ α λ λ ώ ν προς τιμήν του θεού.
Οι άμεσες αποδείξεις για αυτήν την πρακτική είναι πράγματι ισχνές και εξαρτώνται από την υποθετική συμπλήρωση των επιγραφών, αλλά προς το παρόν είναι μάλλον επαρκείς.
Περίπου το έτος -446/-445, διατάσσεται ότι η νέα αποικία της Βρέας πρέπει να στέλνει ετησίως ένα φαλλό στα Διονύσια εν άστει· αυτό δεν είναι ένα απομονωμένο περιστατικό και η μεταφορά των φαλλών θυμίζει την εδραίωση του θεού μετά την αρχική του άφιξη στην πόλη των Αθηναίων· IG Ι² 46 ― βουν δε και π[ανοπλίαν απά]γειν ες Παναθήναια τα μεγάλ[α και ες Διονύσι]α φαλλόν. Διάταγμα έτους -372, διατάσσει τους Πάριους ― [εις Διονύ]σια βον και φαλλό[ν] α[π]ά[γεν]· όντας αποικία Αθηναίων· IG ΙΙ² 673· Φαλλοί μεταφέρονται στα Διονύσια της Δήλου.

Η διαδρομή που ακολουθείται από την πομπή περιλαμβάνει αρκετές στάσεις και χορούς Χορών (χορωδιών) σε διάφορους βωμούς, ειδικά σε εκείνον των Δώδεκα Θεών στην Αγορά, και αυτών που συνδέονται από τους μελετητές είτε με την ε ι σ α γ ω γ ή α π ό τ η ς ε σ χ ά ρ α ς είτε με την π ο μ π ή.
Δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν ποιο είναι το σωστό, αλλά ο Ξενοφών αναφέρει τους χορούς σε ένα απόσπασμα που αφορά κυρίως ταις π ο μ π α ί· Ξεν. Ιππ. 3. 2 ― τας μεν ουν πομπάς εν και τοις θεοίς κεχαρισμενωτάτας και τοις θεαταις είναι ει όσων ιερά και αγάλματα εν τη αγορά εστι, τεύτα αρξάμενοι από των Ερμών κυκλώ περί την αγοράν και τα ιερά περιλαύνοιεν τιμώντες τους θεούς, και εν τοις Διονυσίοις δε οι χοροί προσεπιχαρίζονται άλλοις τε θεοίς και τοις δώδεκα χορεύοντες. Η τοποθεσία του Βωμού των Δώδεκα Θεών βρίσκεται στο βόρειο τμήμα της Αγοράς.

Πρέπει να πούμε ότι η πομπή ζωντανεύει από σατιρικές ωδές, που άδονται σε όλες αυτές τις περιπτώσεις στην Αθήνα, και δεν πραγματοποιούνται εξ ολοκλήρου υπό την επιθυμία των αποτροπαϊκών ιδιωτήτων (Αρπ. · πομπείας).
Ένα περιστατικό σχετίζεται με την παράδοση των Διονυσίων, ότι ο Δημήτριος ο Φαληρεύς, υποδέχθηκε με ένα υμνητικό ποίημα, ως άρχων επιμελών την πομπή· Αθην. 12. 542e ―εν δε τη πομπή των Διονυσίων, ην έπεμψεν άρχων γενόμενος, ήδεν ο χορός εις αυτόν ποιήματα Σείρωνος του Σολέως, εν οις ηλιόμορφος προσηγορεύετο, «εξόχως δ’ ευγενέτας ηλιόμορφος ζαθέοις άρχων σε τιμαίσι γεραίρει».
Η πομπή είναι η ευκαιρία συναντήσεων και ερωτικών σχέσεων, όπως ο Μένανδρος αρκετά συχνά λαμβάνει ως σημείο εκκίνησης των θεμάτων του· Μέν. θρ. 382 ― Διονυσίων μεν η πομπή. . . ο δε μ’ ηκολούθησεν μέχρι του προς την θύραν· έπειτα φοιτών και κολακεύων εμέ τε και την μήτερ’ έγνω μ’.

Περί της δεκάτης για όλους τους μήνες

ΣΤΟΒΑΙΟΥ, ΠΕΡΙ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ, ΕΚΛΟΓΑΙ ΦΥΣΙΚΑΙ ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ 1.20 2.10
― τὴν δεκάδα Παντέλειαν. Αὐτοῦ δὲ πάλιν τοῦ ἀρι–
θμοῦ τὸν μὲν ἄρτιον ἀτελῆ, πλήρη δὲ καὶ τέλειον ἀπε–
φήνατο τὸν περιττόν, ὅτι μιγνύμενός τε πρὸς τὸν
ἄρτιον ἀεὶ ποιεῖ περικρατεῖν τὸν ἐξ ἀμφοῖν περισσόν,
αὑτῷ τε πάλιν συντιθέμενος γεννᾷ τὸν ἄρτιον, ὁ δ´
ἄρτιος οὐδέποτε τὸν περισσόν, ὡς οὐ γόνιμος ὢν οὐδὲ
ἔχων δύναμιν ἀρχῆς.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ ΗΘΙΚΑ 4
― καὶ τὰ μὲν πολλὰ των εις τουτο τεκμηρίων μόνοις εστὶ ρητὰ καὶ διδακτὰ τοις μυουμένοις παρ’ ημιν εις τὴν τριετηρικὴν παντέλειαν: ὰ δὲ λόγω διελθειν ου κεκώλυται πρὸς φίλους ανδρας, άλλως τε καὶ παρ’ οινον επὶ τοις του θεου δώροις, ὰν ουτοι κελεύωσι, λέγειν έτοιμος.

Ο Ισοκράτης (7.29) αναφέρει ότι η πόλη θυσιάζει 300 αγελάδες στην εορτή. Οι πηγές αναφέρουν και έναν ξεχωριστό άρτο, μοναδικό στην πομπή των Διονυσίων εν άστει, τον Οβελία, μάζα από ζύμαρι περασμένη στη σούβλα και δεμένο με έντερα. Η πόμπευση αυτών των άρτων είναι μοναδική.
Σε τρεις αναπαραστάσεις που έχουμε από τον -5ο αιώνα, , οι Οβελίες αναπαριστώνται λευκοί, που σημαίνει ότι είναι ακόμη άψητο το ζυμάρι και ότι θα ψηθούν στην θυσία μαζί με το κρέας. Ο άρτος είναι τεράστιος, και πιθανών μεγαλύτερος από ότι εμφανίζεται στις αναπαραστάσεις. Ο Πολυδεύκης (6.25) μας λέει ότι ένας Οβελίας περιέχει 157 λίτρα ζύμης. Αυτό αναλογεί σε 200 περίπου κανονικά ψωμιά από τον τοπικό σας φούρνο.
Ο Οβελίας θα φαγωθεί , χωρίς αμφιβολία, στην θυσιαστική πομπή, είναι φαγητό για «τα μάτια» των εορταστών. Οι Οβελιοφόροι είναι μέρος αυτού του ξεφαντώματος. Ο Φώτιος μας λέει ότι ο όρος «Οβελιοφόροι» χρησιμεύσει ως σκωπτικός όρος για τους εργαζόμενους και τους χωριάτες που μετέφεραν τον άρτο, αυτό συνεπάγεται κάτι σαν τους σημερινούς «κλόουν» που ξεφαντώνουν με χονδροειδή αστεία κατά την διάρκεια της πομπής με τον κόσμο που παρακολουθεί την Πομπή του θεού. Ο Έφιππος τους βρίσκει αρκετά διασκεδαστικούς και τους τοποθετεί στον Χορό μιας κωμωδίας του.

Όλοι παίρνουν κρέας που σημαίνει ότι παίρνουν και 250 γραμμάρια Οβελία άρτου, έτσι τροφοδοτούμε περίπου 70.000 κόσμο, στην κλασσική Αθήνα ίσως χρειαζόμαστε περίπου 125 Οβελίες ,από τους μεγαλύτερος και 250 οβελιοφόρους.
Στα Διονύσια εν άστει το φαγητό είναι άφθονο. Άλλες πηγές μας δείχνουν ότι οι τεχνίτες του Διονύσου έφεραν δίσκους με άρτους μελιού και τεράστιες υδρίες νερού . Οι πολίτες μετέφεραν μεγάλους ασκούς από τον νέο οίνο που κατασκεύαζαν από ολόκληρες κατσίκες, περιείχαν 45 έως 70 λίτρα οίνο, που σημαίνει ότι στην πομπή απαιτούνταν περίπου 500 ασκοφόροι αν ο καθένας έπινε μισό λίτρο στο τραπέζωμα του θεού.