ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ Δ Ε Κ Α Σ	Β΄ Δ Ε Κ Α Σ	Γ΄ Δ Ε Κ Α Σ
Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

Η πέμπτη μεσούντος Ελαφηβολιώνος

Η εορτή Πανδια είναι πανάρχαια, πριν την καθιέρωση των Παναθηναίων. Υπήρξε σημαντική και ετελείτο στην διχόμηνο.
Αργότερα, και λόγω της καθιέρωσης των Διονυσίων εν Άστει, η εορτή των Πανδείων έχασε την πανάρχαια προγονική σημασία της, ενσωματώθηκε στα εν Άστει Διονύσια και μεταφέρθηκε με την προσθήκη ημερών στα Διονύσια.

Τα Γαλάξια σηματοδοτούν την Γέννηση του Διός και τιμούν την γαλουχία του Διός από την Μητέρα των θεών. Τα Πάνδια σχετίζονται με τα Γαλάξια ως προς την δρόσο του Διός, στο εαρινό φως της Ηούς.

Τα Πάνδια ή η Πανδία

Ο Ζευς και η σελήνη (Πανδία)

Ο Δίας ζευγνύηται με τη Σελήνη, την ελληνική θεά της σελήνης, ως ο πατήρ της Νεμέας (σχόλ. Πίνδ. Νεμ. 425), ενώ ο Διόνυσος, σύμφωνα με ορισμένες πηγές, είναι ο  γόνος αυτής της  ένωσης (Διόδ. 3. 4).

Ήδη από τον -7ο αιώνα, ο  Αλκμάν περιέγραψε την δρόσο σε ορισμένα άνθη ή φυτά· η Δρόσος είναι η κόρη του Διός

Αλκ. θρ. 47 ― Ποια είναι η Δροσιά | η κόρη του Διός και θρέμμα της Σελήνης

― οία Διός θυγάτηρ | έρσα τρέφει και Σελάνας [Δίας] (Πλούτ. Συμποσ. 3. 10. 3).

Για τον Μακρόβιο (Κρ. 7. 16. 31, Νατάλις Μυθολ.) μερικοί συγγραφείς αναφέρουν ότι η Σελήνη  ήταν σύζυγος του Αέρος, από την οποία είχε συλλάβει και γέννησε τον γιο αυτής της δροσιάς, και έφερε, όπως φαίνεται ότι έγραψε, ο Αλκμάν σε ένα ποίημά του·  άγρωστιν δρόσος αύξει μεν μήνης τε και αέρος υιός.

Παρόλα αυτά το παρόν φαίνεται να το αναφέρει ο Νατάλις (+1567) ο λατίνος ποιητής του Μεσαίωνα και όχι ο Αλκμάν στο θραύσμα 48, το οποίο είναι ένα κατεστραμμένο εξάμετρο θραύσμα, το οποίο αποκαταθίσταται ως εξής· ― αύξει μεν Μήνης τε και Αέρος υιός (υπαινιγμός για δρόσος)

Ένας ύστερος ομηρικός Ύμνος για τη Σελένη 14 στ. αναφέρει πώς·

 ― από τον ουρανό σημάδι δίνει στους θνητούς και ένδειξη· με αυτήν κοιμήθηκε ο Κρονίδης κάποτε και έσμιξε ερωτικά. και αφού εκυοφόρησε, γέννησε κόρη την Πανδεία, εμφανής στην όψη μες στους αθάνατους θεούς.

Ο Ιούλιος Υγίνος (Μυθ. 12. 9) καταγράφει επίσης την ίδια γενεαλογία· και ο Φώτιος δηλώνει ότι η δημοτελής πανήγυρι  της Αττικής, η Πανδία, προήλθε από το όνομά του είτε από την Πανδία, την κόρη της Σελήνης, είτε από το Πανδίωνα, τον Επώνυμο της Πανδιονίδος φυλής, προσθέτοντας ότι πραγματοποιείται  προς τιμήν του Διός  Δία (Φωτ. Λεξ. Πάνδια).

Ουλπ. σε Δημοσθ. Μειδ. 8 ·― Πάνδια δε οι μεν Διός εορτήν ενόμισαν· οι δε Πανδίαν την Σελήνην νομίζουσιν κτλ, [σχολ. Δημ. Μειδ. 8 Πάνδια και Πάντια, η Σελήνη] Μάξιμος περί καταρχών 22. 146, 208, 281 χρησιμοποιεί την έκφραση «πανδία Σελήνη ―πανδία Σεληναίη και πολλές φορές «πανδία» αναφέρεται μόνο η σελήνη.

Η εορτή πραγματοποιείται  στην πανσέληνο του Ελαφηβολιώνος (14η ή 15η μεσούντος)  και την ολοκλήρωση των Διονυσίων  εν άστει.

Η ονομασία του είναι μια ακόμη έννοια  της εορτής Δία  συγκρίσιμου με την ίδια έννοια στα Διάσια, η απλή μορφή  περιλαμβάνεται στην εορτή Δία στην Ιωνική Τέως ,   όπως παρατηρεί ο Πολυδεύκης για τα Παν αθήναι, τα Παν αιτώλια, και τα Παν βοιώτια (Πολ. 6. 163).

Τα Πάνδια επομένως  περικλείουν μια πρώιμη ενοποίηση πολλών λατρείων του Διός.

Αρκετοί ερευνητές  υπέθεσαν ότι τα Πάνδια εορτάζονται στην ώρα της εαρινής πανσελήνου .

Τώρα είναι η εποχή που, σύμφωνα με την ελληνική πεποίθηση και παράδοση, που η δρόσος (δροσιά) πέφτει πιο πυκνή · και η δροσιά, είναι  ένα μέσο με το οποίο ο Πατέρας του Ουρανού, Δίας  εμποτίζει  τη μητέρα Γαία.

Μια προσφορά γίνεται αυτή την ημέρα στον Αρτεμισιώνα μήνα  της Μιλήτου, την 14η ημέρα (Ελαφιβολιώνος 14η) ― Δί Νοσίω (δηλαδή Νότιε Ζευς Υέτιε) Επιγρ. Μιλ. ΙΙΙ³. 162.

Στην Αθήνα τα Πάνδια εορτάζουν  την ένωση του Διός με τη Σεμέλη, των οποίων η ονομασία προκάλεσε αρκετή σύγχυση στους λατίνους συγγραφείς με το όνομα της σελήνης.

(Κικ. περί φύσης θεών 3.58  (Διόνυσος) τέταρτος έρωτας της Σελήνης και τους ναούς της Σελήνης, όπου υπάρχει η Σεμέλη συγχέεται με την Σελήνη  ― Διόνυσος τέταρτος ο Διός υιός και Σεμέλης. 

Στον Ευσέβιο Προπερτ. 3. 13 διαβάζουμε · ― τις γαρ η τούτον (Διόνυσον) γεννήσασα είτε Σελήνη τις λέγοιτο είτε Περσεφόνη· 

Ο Αγλαόφαμος 2. 1133 υπερασπίζεται την Σελήνη ως μητέρα του Διονύσου ένοι δε παίδα Σελήνης τον Διόνυσον (Ουλπ. ).

Ο Πλούταρχος γράφει , περί Ίσιδος και Οσίριδος 37 ― εν η Διός ιστορείται και Ίσιδος υιός ων ο Διόνυσος.

Σε αυτό το λατρευτικό πλαίσιο φαίνεται ότι τα Διονύσια εν άστει αρχίζουν με τους Διθυράμβους  υμνώντας την ένωση του Διός με την Σεμέλη  και λήγουν με τα Πάνδια, τα  οποία φέρουν σε ισχύ  αυτήν την ένωση.

Στην Ακρόπολη, ο Δίας και η Αθηνά ανάγονται στους μυκηναϊκούς χρόνους. Οι εορτές του Διός – τα Πάνδια και τα Διπόλια – σηματοδοτούν τις εποχικές μεταβάσεις για τα δύο βασικά βιοποριστικά είδη των Αθηναίων, τη βοσκή και τη γεωργία, που είναι εμφανή στις αντίστοιχες αιτιολογίες.

Ο μύθος της εορτής των Πανδίων αντικατοπτρίζει μια εκτεταμένη δράση, την ποιμαντική πρακτική της μετακίνησης των ζώων από έναν βοσκότοπο σε έναν άλλο σε εποχιακό κύκλο, (συνήθως σε πεδινά το χειμώνα και υψίπεδα το καλοκαίρι), όπως μεταξύ του βασιλιά της Αθήνας και ενός ποιμενάρχη της κεντρικής Ελλάδας, που δύσκολα μπορεί να υπήρχε μετά τη Μυκηναϊκή περίοδο.

Ο Δίας λατρεύεται κάτω από τον ανοιχτό ουρανό, αλλά η Αθηνά έχει ναό , στην Αθήνα όπως και παντού στην Ελλάδα· η κόρη του θεού του καιρού είναι η φωτιά από τον ουρανό που κάποτε φυλάσσονταν μέσα στο παλάτι ως ξύλινο ξόανο με φλόγα δίπλα της. Οι εορτές της Αθηνάς – τα Πλυντήρια, τα Αρρηφόρια και τα Παναθήναια – εορτάζουν την αλλαγή του έτους και την παροχή φρέσκων πόρων για την ανακτορική οικονομία. Οι υπηρέτες της στη λατρεία, οι εργαστίνες υφάντριες και οι μυλωνούδες, μοιάζουν με τα πολλά σώματα γυναικών τεχνιτών στις πινακίδες της Γραμμικής Β’, η ίδια η θεά αποκτά τα ίδια χαρακτηριστικά.

Κάθε χρόνο, την άνοιξη και το φθινόπωρο, χιλιάδες ζώα οδηγούνται από ομάδες βοσκών μαζί με τα σκυλιά και τα άλογά τους σε σταθερές διαδρομές μεταξύ δύο γεωγραφικών και κλιματικών περιοχών, από την αυγή μέχρι το σούρουπο. Σε πολλές περιπτώσεις με τα ζώα ταξιδεύουν και οι οικογένειες των βοσκών. Μπορούν να διακριθούν δύο γενικοί τύποι μετακίνησης· η οριζόντια μετακίνηση, σε πεδιάδες ή οροπέδια, και η κατακόρυφη μετακίνηση, συνήθως σε ορεινές περιοχές. Η ποιμαντική μετακίνηση των προγόνων διαμορφώνει τις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων, ζώων και οικοσυστημάτων. Η ποιμαντική μετακίνηση περιλαμβάνει κοινές τελετουργίες και κοινωνικές πρακτικές, φροντίδα και εκτροφή ζώων, διαχείριση γης, δασών και υδάτινων πόρων και αντιμετώπιση φυσικών κινδύνων.

Οι κτηνοτρόφοι έχουν εις βάθος γνώση του περιβάλλοντος, και της οικολογικής ισορροπίας, καθώς αυτή είναι μια από τις πιο βιώσιμες, αποτελεσματικές μεθόδους κτηνοτροφίας. Διαθέτουν επίσης ειδικές δεξιότητες που σχετίζονται με όλα τα είδη χειροτεχνίας και παραγωγής τροφίμων.

Οι εορτές κατά την άνοιξη και το φθινόπωρο σηματοδοτούν την αρχή και το τέλος της ποιμαντικής μετακίνησης, οι ποιμένες μοιράζονται φαγητό, τις τελετουργίες και τις ιστορίες παράδοσης και τεχνικής της μετακίνησης που τις εισάγουν τις νεότερες γενιές. Οι αρχιβοσκοί μεταβιβάζουν τη συγκεκριμένη τεχνογνωσία τους στις νεότερες γενιές μέσω καθημερινών δραστηριοτήτων, διασφαλίζοντας τη συνεχή βιωσιμότητα της πρακτικής.

Δέκα σεληνιακούς μήνες αργότερα, στα Λήναια, πραγματοποιείται η Επιφάνια του Διονύσου στην αθηναϊκή λατρεία, ο παις Διόνυσος υιός του Διός από τη Σεμέλη   Ληναιώνος 11η θυσία στην Σεμέλη.

Μία προσφορά θυσία στον Κρόνο πραγματοποιείται την σημερινή ημέρα σε ιδιωτικό θυσιολόγιο τον 1ο αιώνα.
IG II2 1367, σειρές 23-26
Ελαφηβολιώνος ει Κρόνω πόπανον
Δωδεκόμφαλον καθήμενον επί…
…σεις βουν χοινικιαίον ανυπερθέ
τως

Η 15η είναι πάντα ιερή για την Αθηνά:
-. . . εἰ δὲ πεντεκαιδεκάτη εἴη, ὅτι καὶ αὕτη τῆς Ἀθηνᾶς, καὶ ὅτι τέλειος ἐν τούτῳ ὁ κύκλος, καὶ εἰκὸς ἀνευδεῆ τὴν τοιαύτην εἶναι γένεσιν τοῦ ἀνδρὸς.
(Διονύσιος ὁ Ἀλικαρνασσεύς, Ρητορικά 243.1)

Τὸ ἀπόγευμα τῆς 14ης (15η μετὰ τὴν Δύση), σηματοδοτοῦσε τὴν διχόμηνο και η πανσέληνος ἄρχιζε ἤδη νὰ διαφαίνεται στὸν αττικὸ οὐρανὸ καὶ σήμαινε τὴν ὥρα τῆς λήξεως τῶν Διονυσίων ἐν άστει και την έναρξη μιας άλλης πανάρχαιας εορτής προς τιμήν του Διός και των Γαλαξίων της Μητρός των θεών..

ΠΑΝΔΙΑ Πάνδια
Στὸ Λεξικὸ τοῦ Ἠσυχίου ἀναφέρονται τὰ πὰνδ[ε]ια:
― Ἑορτὴ Ἀθήνησι.

Στὸ Σουΐδα ἐπίσης ἀναφέρεται:
ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ ῬΑΨῼΔΙΑΣ Χ ΑΛΕΙΓΟΡΗΘΕΙΣΑ ΠΑΡΑ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΥ ΤΖΕΤΖΗ 55
― πανδεία: Ἑορτὴ τίς, Ἀθήνησι, μετὰ τὰ Διονύσια ἀγομένη.
― καὶ τὴν Σελήνην Ἀθηνᾶν ὠς πρὸς αὐτὸν (Πατέρα Ζεύς) κειμένην·
εἶς γὰρ αστὴρ ἡ Ἄρτεμις καὶ ἡ Ἀθηνά Σελήνη·
ὅθεν Διΐ τὴν Ἀθηνᾶν ἀντιουμένην λέγει.
(ΣΧΟΛΙΑ ΔΗΜΟΣΘΕΝΟΥΣ ΚΑΤΑ ΜΕΙΔΟΥ 517,9)

― Ὅτι Πάνδια ἡ Σηλήνη διὰ τὸ πάντοτε διεῖναι. Ὁ μὲν γὰρ Ἥλιος ἐν ἡμέρᾳ καὶ ἐν νυκτί.
― Πάνδειαν τὴν Σελήνην τινές. Καὶ ἴσως ἀπὸ τοοῦ πάντοτε διεῖναι. Τὸν μὲν γὰρ Ἥλιον ἐν ἡμέρᾳ μόνον θεωρεῖν ἔξεστι, τὴν δὲ Σελήνην καὶ ἐν ἡμέρα καὶ νύκτωρ.
(ΣΧΟΛΙΑ ΔΗΜΟΣΘΕΝΟΥΣ ΚΑΤΑ ΜΕΙΔΟΥ 517,9)

― [ Ἐν Διονύσου μετὰ τὰ Πάνδια]
Ἐν Διονύσου μὲν ἐν τῷ θεάτρῳ. Συνῆπτο γὰρ τῷ θεάτρῳ τὸ τέμενος.
Πάνδια δὲ οἱ μὲν Διὸς ἑορτὴν ἐνόμισαν, οἱ Πάνδιαν τὴν Σελήνη νομίζουσιν, ἴσως ἀπὸ τοῦ πάντοτε ἰέναι. Τὸν μὲν γὰρ Ἥλιον ἐν ἡμέρᾳ μόνῃ θεωρεῖν ἔξεστι, τὴν δὲ Σελήνην καὶ ἡμέρας καὶ νύκτωρ.
― Ἦγον οὖν καὶ τῆς Σελήνης ἑορτὴν μετὰ τὰ Διονύσια, ἐπειδὴ Διονύσου ἀδελφὴ ἡ Σελήνη, εἴπερ τὸν Διόνυσον καὶ Ἀπόλλωνα καὶ Ἥλιον καλοῦσιν, ἕνιοι δὲ παῖδα Σελήνης τὸν Διόνυσον.
― [Μετὰ τὰ Πάνδια] Πάνδια καὶ Πάντια ἡ Σελήνη, ὅτι πάντοτέ ἐστι καὶ λάμπει, ἔν τε νυκτὶ καὶ ἡμέρᾳ. Διόνυσον δὲ λέγει τὸν Ἥλιον ἦτοι τὸν Ἀπόλλωνα.

Ἡ ἑορτὴ αὐτὴ εἶναι πανάρχαια πρὶν τὴν καθιέρωση τῶν Παναθηναίων. Ὑπῆρξε σημαντικὴ καὶ ἐτελεῖτο κατὰ τὴν Πανσέληνο τῆς Ἐαρινῆς Ἰσημερίας.

Ἀργότερα, καὶ λόγω τῆς καθιέρωσης τῶν Διονυσίων ἐν άστει , ἡ ἑορτὴ τῶν Πανδίων ἔχασε τὴν πανάρχαια προγονικὴ σημασία της, ἐνσωματώθηκε στὰ εν άστει Διονύσια καὶ μεταφέρθηκε μὲ τὴν προσθήκη ἡμερῶν στὰ Διονύσια.Ὁ Mommsen στὴν σελίδα 448, σημείωση 3, ὑποστηρίζει ὅτι εἶναι ἀδύνατο νὰ διαχωρίσουμε τὴν Πανσέληνο ἀπὸ τὴν θεότητα Πανδία.

Ὁ MacDowwell τοποθετεῖ τὴν ἑορτὴ στὶς 16 Ἑλαφηβολιῶνος (1990 σελ.227-228) καὶ ὁ Μikalson στὶς 17 Ἐλαφηβολιῶνος (1975, 137) ἀλλὰ αὐτὲς οἱ τοποθετήσεις ἀφοροῦν ἡμερομηνίες ὕστερης ἀρχαιότητος.
Ἡ Πάνδια εἶναι ἑορτὴ ποὺ ἐνσωματώθηκε μέσα στοὺς ἑορτασμοὺς τῶν Διονυσίων ἐν άστει καὶ ἀποτελοῦσαν τὸ κομμάτι τῶν τελευταίων ἑορτασμῶν.

Οἱ ἑορτασμοὶ τοῦ Διονύσου Ἐλευθερέως ἄρχιζαν ἐπίσημα τὴν 10η στὴ Παντέλειαν τοῦ Διὸς καὶ ἔληγαν μὲ τὴν 15η Ἐλαφηβολιῶνος.
Στὴν κλασικὴ ἐποχὴ ἡ ἑορτὴ ἐτελεῖτο σὲ μία περιοχή, στὴν Πλώθεια καὶ δὲν ὑπάρχουν ἐνδείξεις συμμετοχῆς τῶν ἄλλων κοινοτήτων τῆς Ἀττικῆς.
Ἄλλοι ὑποστηρίζουν ὅτι σχετίζεται μὲ τὸν μυθικὸ βασιλέα Πανδίων καὶ τὴν πανδιονίδα φυλὴ ποὺ ἀποδεικνύει τὶς πανάρχαιες ρίζες τῆς ἑορτῆς.

(ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΑΤΤΙΚΗ IG II² 1140)
― θεοί.ἐπὶ Μυστιχίδο ἄρχοντος· ἔδοξεν τῆι Πανδιονίδι φυλῆι· ἐν τῆι ἀγορᾶ[ι]τῆι μετὰ Πάνδια· Δημό[σ]τρατος εἶπε· ἐπαινέσ[α][ι] Δήμωνα Δημομέλος Π[α][ια]νιᾶ τὸν ἱερέα το̑ Παν[δί]ωνος καὶ στεφανῶσα[ι χρ]υσῶι στεφάνωι δικ[αιοσ]ύνης ἕνεκα τῆ̣ς̣ ἐς [τὴν φυ]λὴν καὶ δο̑ναι [αὐ][τῶι ἀτέ]λειαν τῶν ἐκ [τῶ][ν νόμων λ]ηιτοργιῶν [ἁπ][ασῶν ἐφ’ ὃ ἂ]ν ζῆι· ἐνγρά[ψ][αι δὲ τόδε τ]ὸ ψήφισμ[α τ][ὸς ἐπιμελητ]ὰς τὸς με̣[τὰ][․․․8․․․․ ἐς τ]ὸ ἱερὸ[ν τ][οῦ Πανδίονος].

(ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΑΤΤΙΚΗ IG II² 1172)
― [κεφά]λαια·
[δη]μάρχωι Χ (1000)
[τα]μίαιν ἐς τὰ δι’ ἔτος ἱερὰ (5000)
[ἐ]ς τὸ Ἡρακλεῖον ΧΧ (7000)
[ἐ]ς Ἀφροδίσια ΧΗΗ (1200)
[ἐ]ς Ἀνάκια ΧΗΗ (1200)
[ἐ]ς τὴν ἀτέλειαν (5000)
[ἐ]ς Ἀπολλώνια ΧΗ (1100)
[ἐ]ς Πάνδια Η (600)

Στα Διονύσια εν άστει που εορτάσαμε αυτό το μήνα, τελέσαμε και τιμήσαμε κατά τα πάτρια και την Επιστροφή του θεού Ηφαίστου στον Όλυμπο και την Εισαγωγή του στην Αθήνα στην πανηγυρική πομπή των Διονυσίων.

Η Επιστροφή του Ήφαιστου στη πόλη των Αθηναίων είναι το μυθικό γεγονός το οποίο είναι καλά κρυμμένο και μάλιστα χαμένο – μέσα στην μεγαλειώδη πομπή των Διονυσίων εν άστει.

Πρόκειται για ένα τελεστικό γεγονός της θυσιαστικής πομπής στην οποία η πραγματική μυθική αφήγηση πρέπει να αναζητηθεί ανάμεσα σε μια θάλασσα από πομπείς.

Το λατρευτικό γεγονός της πομπής συνδυάζει τους λατρευτές, τους σάτυρους, τα βοοειδή και αιγοειδή ιερεία του θεού και καταλήγει, όπως και η πομπή, σε μια τεράστια αθηναϊκή εορτή.

Ο θεός Διόνυσος μεταφέρει τον θεό Ήφαιστο επάνω σε έναν νεαρό γαϊδουράκο την περίοδο της ανοίξεως, τον πιο πιστό συνεργάτη του θεού Διονύσου για τις εργασίες στους αμπελώνες.