ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

---

Η σημερινή ημέρα είναι η ημέρα εορτής των Μουνιχίων στον Πειραιά προς τιμήν της Αρτέμιδος.
Τρείς αρχαίες πηγές εδραιώνουν την ημέρα:
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΗΘΙΚΑ 379f
― τὴν δ’ἕκτην ἐπὶ δέκα τοῦ Μουνιχιῶνος Ἀρτεμίδι καθιέρωσαν, ἐν ᾗ τοῖς Ἕλλησι περὶ Σαλαμῖνα νικῶσιν ἐπέλαμψεν ἡ θεὸς πανσέληνος.

ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟΝ
― ἀμφιφόων• Φιλὀχορος ἐν τῇ περὶ ἡμερῶν• ἕκτῃ ἐπὶ δέκα• καὶ τοὺς καλούμενους δὲ νῦν ἀμφιφῶντας ταύτῃ τῇ ἡμέρᾳ πρῶτον ἐνόμισαν οἱ ἀρχαῖοι φέρειν εἰς τὰ ἱερὰ τῇ Ἀρτεμίδι.

ΣΟΥΪΔΑΣ ΛΕΞΙΚΟΝ
― ἀνάστατοι• οἱ ἀμφιφῶντες γίνονται Μουνυχιῶνος μηνὸς ἕκτῃ ἐπὶ δέκᾳ, οἱ καὶ εἰς τὸ Μουνυχίας ἱερὸν τῆς Ἀρτέμιδος κομίζονται.

Η ανακάλυψη ενός αποσπάσματος του Φιλοχόρου στο Περί ημερών (Απ. Ελλ.Ιστ.328Φ86) αποκαλύπτει ότι τη σημερινή ημέρα (αλλά και κάθε 16η του μηνός) οι παρθένες σε πομπή, προσφέρουν στρογγυλούς άρτους με λαμπάδες, ολόγυρα (Αμφιφώντες, λαμπεροί και στις δύο μεριές) σε όλα τα ιερά της Αρτέμιδος:
ΦΙΛΟΧΟΡΟΣ ΑΠ. 328f 86

ΑΘΗΝΑΙΟΣ 14.645Α
― Φιλοχόρος ἐν τῇ Περὶ ἡμερῶν ἕξ ἐπὶ δέκα• καὶ τοὺς καλούμενους δὲ νῦν ἀμφιφῶντας ταύτῃ τῇ ἡμέρᾳ πρῶτον ἐνόμισαν οἱ ἀρχαῖοι φέρειν εἰς τὰ ἱερὰ τῇ Ἀρτεμίδι καὶ ἐπὶ τὰς τριοδίους.

Οι Έφηβοι :
IG II² 1029
― ἐπόμπευσαν δὲ καὶ τῆι Ἀρτέμιδι ἐν Μουνιχίαι·

Προς τιμή της Άρτέμιδος Βραυρωνίδας τελούνται στο δήμο Βραυρώνας τα Β ρ α υ ρ ώ ν ε ι α «πεντετηρικοί» αγώνες.
Στη Βραυρώνα , τα Μεγάλα Βραυρώνια εορτάζονται προς τιμήν της Αρτέμιδος κάθε τέσσαρα (όπως τα Παναθήναια ).
Υπεύθυνοι για την οργάνωση και των δύο είναι οι Ιεροποιοί.

Ηροδ. 6 87:
―ήν τοίσιν Αθηναιοισι πεντηρης έπι Σουνίω.

Πρβλ.από Αριστ. Αθ. πολ.LIV, 7, Eup. IT. 1463:
«όταν πέθαιναν εγκυμονούσες αφιέρωναν τα ενδύματα τους στη Βραυρωνίδα, για να χαρίσει υγεία και ευτυχία στα παιδιά».βλ. Παυσ. Ι . 23,7, σχολ. Παπαχατζή στα «Αττικά»,σημ. στη σελ. 435, Ησ. λ.: Αρκτεία», «Ιφιγένεια, Αρτεμις».
Σουδ. λ.: «Βραυρών», Ν.Κοτζιά «Δημοτικόν ψήφισμα Άλών των Άραφηνιδών» ΑΕ 1925 (Χ.α.), σελ. 168, 174: «έν τους άγώσι,ν, οίς τυθησιν..έν Άλαις». L.Farnell, Vol. IV, σημ. 5, σελ. 81.

Για το χθόνιο χαρακτήρα της Άρτεμης-Ιφιγένειας, βλ. Ι.Κοντή «Άρτεμις Βραυρωνία» Αρχ.Δελτίο 22/1967, σελ. 163, 164 και σημ. 44 στη σελ. 166, 200: «θεά προστάτις της παράγωγης και της γονιμοτητος».
Μέσα στον ιερό χώρο, επίσης, υπήρχε παλαίστρα και γυμνάσιο,
σημ. 56, σελ. 170: «γνωστή ή σχέσις της Άρτέμιδος προς την γυμναστικήν άσκησιν και τάς γυμναστικός έγχαταστάσεις».

Τα ετήσια Μουνίχια και τα πεντετηρικά Βραυρώνια με τις Θεωρίες τους, τα μεν του Πειραιώς τα δε της Αθήνας με μεγαλοπρεπή κανηφορία και πομπή, είναι τελετές διαβατήριες και αφορούν τα κορίτσια που θα διαβούν από το προεφηβικό στάδιο στη εφηβεία. Προετοιμάζουν τα κορίτσια των Αθηναίων για τον γάμο τους. Σε όλη τους τη ζωή, μετά την γέννησή τους και μετά τις θεές Ειλειθυία και Εστία , μέχρι αυτό το στάδιο της μετάβασής τους είχαν για προστάτιδα και οδηγό την θεά Αρτέμιδα.

Στην διαβατήρια τελετή της Αρκτείας που τελείται σε αυτές τις εορτές, τα κορίτσια συνδέονται με την έξοδό τους από την παιδική ηλικία και την είσοδό τους στην ηλικίας της ήβης και, επομένως, στην ηλικία της ωριμότητας και του γάμου.

Τί είναι η τελετή της Αρκτείας που θα δούμε την 16η του Μουνιχιώνος στο πλαίσιο εορτών των Μουνιχίων και Βραυρωνίων;

Στην τελετή της Αρκτείας η θεά Άρτεμις κατευνάζεται από τις μικρές κόρες που τελούν την άρκτο, οι μικρότερες στην Βραυρώνα και οι μεγαλύτερες στην Μουνιχία στον Πειραιά.

Υπήρχαν δύο τελετουργίες στην Αττική όπου τα κορίτσια «τελούσαν την άρκτο» για την θεά Αρτέμιδα.

Στα μικρά κορίτσια της Βραυρώνος που ονομάζονται Άρκτοι, ηλικίας πέντε έως δέκα, με κάποιο τρόπο «τελούσαν την άρκτο» με ιμάτια στο χρώμα του κρόκου, και περιφέρονταν στο τελετουργικό παριστάνοντας τις άρκτους.

Στην άλλη τελετή, στη Μουνιχία του Πειραιώς τα κορίτσια στα πρόθυρα του γάμου ενδεδυμένες επίσης με κροκωτά ιμάτια θυσιάζουν στην Αρτέμιδα, στο ναό της, υπηρετώντας για κάποιο διάστημα στο ιερό, αλλά και αυτές ονομάζονται επίσης Άρκτοι.

Αυτές δεν είναι «τελετές μύησης» όπως συνηθίζεται να λέγεται στα σύγχρονα βιβλία της έρευνας της Ελληνικής Θρησκείας.

Τα κορίτσια στο πρώτο τελετουργικό ήταν ηλικίας πέντε έως δέκα ετών, και επομένως και πολύ μεγάλα και πολύ μικρά για μυήσεις, είναι πολύ μεγάλες για οποιαδήποτε τελετουργία «μύησης», όπως στους αθηναϊκούς Χόες, τα τρίχρονα αγόρια έπιναν την πρώτη τους γουλιά κεκραμένο οίνο για εισέλθουν στη Φρατρία του πατρός, αλλά και πολύ νέες για την έμμηνο ή την γαμήλια τελετουργία.

Η δεύτερη ιεροτελεστία που αφορά τα μεγαλύτερα κορίτσια που βρίσκονται στο πρόθυρον του γάμου τους (και σύντομα θα τις αναλάμβανε η θεά Ήρα), αντί να λαμβάνουν την Αρκτεία τους ως μύηση αυτή καθεαυτή, αρκτεύουν «τελούν την άρκτο» και υπηρετούν στον ναό της Αρτέμιδος για να κατευνάζουν τον θυμό της θεάς για το γεγονός ότι σύντομα θα αποχωρούσαν από την «χορεία» (προστασία) της θεάς και θα έχαναν την παρθενία τους, ενέργειες που προκαλούσαν βίαιες συνέπειες και απαντήσεις από την θεά Αρτέμιδα.

―Οι μικρές κόρες «κατευθύνουν τη θεά για την παρθενία τους ώστε να μην γίνουν τα αντικείμενα της εκδίκησής της»

σχόλιο στον Θεόκριτο 2.66

Το λεξικό Σούδα γράφει οι άρκτοι «απομειλισομέναι» – εξευμενίζουν τη θεά Αρτέμιδα.

Ιεροί καθαρμοί
Στό ιερό της Βραυρωνίας Αρτέμιδος στη Βραυρώνα γίνονται ιεροί καθαρμοί. Από άλλες παράλληλες περιπτώσεις και από την ιερή πηγή που υπήρχε στη Βραυρώνα φαίνεται ότι γίνονται ιεροί καθαρμοί, στα πλαίσια των τελετών της γιορτής της Βραυρωνίας Αρτέμιδος με σκοπό την κάθαρση των κορασίδων.

Θυόμενα ηρωϊδος – αρχέγονης θεάς – ιέρειας, Ιφιγένειας

Ο τόπος λατρείας είναι η Βραυρώνα στην Αττική (Ευριπίδου Ιφιγένεια εν Ταύροις) 462-7, Ευφορίων θρ. 95). Εκτός Αττικής η Ιφιγένεια κατέχει ένα Ηρώον στα Μέγαρα.

Η Ιφιγένεια είναι πολύ στενά συνδεδεμένη με την Αρτέμιδα και το τελετουργικό της Αρκτείας που τελούν οι κορασίδες. Τα ενδύματα των γυναικών που είχαν πεθάνει στη γέννα αφιερώνονται στην Ιφιγένεια από την οικογένεια της θανούσης.

Ο Ευριπίδης αναφερόμενος στον τόπο της λατρείας της συνδέει συχνά την Ιφιγένεια με τη λατρεία της Ταυρικής Αρτέμιδος ή της Αρτέμιδος Ταυροπόλου, αλλά ο Ευριπίδης είναι ακριβής στο να διαχωρίζει την Ιφιγένεια από τη λατρεία της Αρτέμιδος Ταυροπόλου στις κοντινές Αλαί Αραφηνίδες (ανάμεσα στον Μαραθώνα και στην Βραυρώνα, η περιοχή αλυκών Ραφήνας), η οποία συνδέεται με τον Ορέστη.

Σύμφωνα με τον μύθο και την παράδοση η ηρωϊς Ιφιγένεια είναι κόρη του Αγαμέμνονος και της Κλυταιμνήστρας, μια άλλη εκδοχή υποστηρίζει ότι είναι η κόρη του Θησέως και της Ελένης.

Στην κλασσική εκδοχή η Ιφιγένεια επρόκειτο να θυσιαστεί στην Αυλίδα και η Άρτεμις την αντικατέστησε με ένα ελάφι, σε άλλες εκδοχές με μια άρκτο ή έναν ταύρο (εξ ου και Ταυρόπολος).

Η Άρτεμις μετέφερε την Ιφιγένεια στη χώρα των Ταύρων, όπου έγινε ιέρεια της, (Ευριπίδης Ιφιγένεια εν Ταύροις 1462-3, Ηρόδ. 4.103), η Ταυρική Παρθένος είναι η Ιφιγένεια.

Σύμφωνα με τον Νίκανδρο, η Άρτεμις έκανε την Ιφιγένεια θεά Ορσιλοχεία και έζησε με τον Αχιλλέα στο νησί Λεύκη.

Με τον Ορέστη πήγε στην Αττική και έγινε ιέρεια στην Βραυρώνα ή στο Άργος, (Παύς. 1.33.1).

(Heroes of Attica Emily Kearns)

Τα Βραυρώνια συνδέονται με τα Μουνίχια. Στη Μουνυχία αναφέρεται και η ύπαρξις του ιερού της Αρτέμιδος:

ΞΕΝΟΦΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΑ 2.4.11-12 .
― οἱ δὲ ἀπὸ Φυλῆς ἔτι μὲν ἐπεχείρησαν μὴ ἀνιέναι αὐτούς, ἐπεὶ δὲ μέγας ὁ κύκλος ὢν πολλῆς φυλακῆς ἐδόκει δεῖσθαι οὔπω πολλοῖς οὖσι, συνεσπειράθησαν ἐπὶ τὴν Μουνιχίαν. οἱ δ᾽ ἐκ τοῦ ἄστεως εἰς τὴν Ἱπποδάμειον ἀγορὰν ἐλθόντες πρῶτον μὲν συνετάξαντο, ὥστε ἐμπλῆσαι τὴν ὁδὸν ἣ φέρει πρός τε τὸ ἱερὸν τῆς Μουνιχίας Ἀρτέμιδος καὶ τὸ Βενδίδειον: καὶ ἐγένοντο βάθος οὐκ ἔλαττον ἢ ἐπὶ πεντήκοντα ἀσπίδων. οὕτω δὲ συντεταγμένοι ἐχώρουν ἄνω.

Το ιερό αναφέρεται και από τον Παυσανία 1.1.4. και είναι αφιερωμένο στην Αρτέμιδα, «Ἄρτεμις ἐν τῷ Πειραιεῖ τιμᾶται» :

ΣΧΟΛΙΑ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ ΟΡΝΙΘΕΣ στ.873.
― οἱ γὰρ Μυρρινούσιοι Κολαινίδα ἐπονομάζουσι τὴν Ἄρτεμιν, ὥσπερ Πειραιεῖς τὴν Μουνυχίαν, Φιλαίδαι δὲ τὴν Βραυρωνίαν

Ἡ αναφορά με τις τρείς ονομασίες της Αρτέμιδος από τον σχολιαστή του Αριστοφάνους σχετίζεται με την εποχή της διάσπασης των δήμων, όπως επιβεβαιώνεται και από τον Παυσανία (ι.31.5). Σχετικά με την προέλευση της Κολαινίδος Ἀρτέμιδος, είναι τίτλος από τον βασιλιά Κόλαινο, τῆς Μυρρινοῦς , που βασίλευε στην Αθήνα πριν από τον Κέκροπα, όταν ακόμη όλη η περιοχή ήταν υπό την επιρροή των Κρητών.

Στον Πειραιά οι έφηβοι διαγωνίζονταν σε κωπηλατικούς αγώνες από τον λιμένα του Κανθάρου μέχρι τον λιμένα της Μουνυχίας.
Προς τιμή του ήρωα Μούνιχου, προστάτη των έφηβων [IG.II 471] γινόταν και λαμπαδούχος αγώνας, στο βωμό του στον Πειραιά που βρισκόταν κοντά στο ναό της Άρτεμης της Μουνιχίας, [Καλλίμ. Ύμν. 3.259-261: «πότνια Μουνιχίη λεμενοσκόπε, χαίρε. . . μη τις ατιμήση την Άρτεμιν• ουδέ γαρ οινοί βωμόν ατιμήσαντι καλήν πόλιν ήλθον αγώνες»]
Προς τιμή της Μουνιχίας τελούνται αγώνες:
C.I.Α. II 471 «…περιέπλευσαν και τοις Μουνιχίοις εις τον λιμένα εμ Μουνιχία αμιλλώμενοι»

Ο μήνας έχει λάβει το όνομα του από τα Μουνίχια, τη μεγάλη σημερινή εορτή στην Πανσέληνο του μήνα αφιερωμένη στην Αρτέμιδα Μουνιχία και εις ανάμνηση και τιμή στη νίκη της Ναυμαχίας της Σαλαμίνος.
Μουνυχία είναι η Ακρόπολη του Πειραιά.
Το λιμάνι από κάτω, το Φανάρι ήταν ο στρατιωτικός ναύσταθμος.
Η Ακρόπολη είχε ιερό της Αρτέμιδος της Μουνιχίας.

Στα Μουνίχια προσφέρονται στη θεά πλακούντες «ἀμφιφῶντες», γλυκίσματα με εμφυτευμένα πέριξ μικρά δαδιά σαν κεριά.

ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ
― ἀμφιφόων

ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ ΑΤΤΙΚΙΣΤΗΣ
― ἀμφιφῶντες

ΣΟΥΔΑ ΛΕΞΙΚΟ παρ. σε ΕΥΣΤΑΘΙΟ ΣΧΟΛΙΑ ΣΤΟΝ ΟΜΗΡΟ 1165.6, ΑΘΗΝΑΙΟΣ 645α, ΠΟΛΥΔΕΥΚΗΣ VI 75
― ἀνάστατοι Αθήναιος

Η ερμηνεία του Φιλόχορου στο έργο του Περὶ ἡμερῶν ΑΠ. 328f 86:
― Φιλόχορος δ᾿ ἀμφιφῶντα αὐτόν (τον πλακούντα) κληθῆναι καὶ εὶς τὰ τῆς Ἀρτέμιδος ἱερὰ φέρεσθαι ἔτι τε καὶ εἰς τὰς τριόδους [λόγω της ειδικής ταύτισης Αρτέμιδος και Εκάτης], ἐπεὶ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ [την 16η Μουνιχιώνος] ἐπικαταλαμβάνεται ἡ σελήνη ἐπὶ ταῖς δυσμαῖς ὑπὸ τῆς τοῦ ἡλίου ἀνατολῆς, καὶ ὁ οὐρανὸς ἀμφιφῶς γίνεται [δηλαδή με δυο φώτα, κατ’ εικόνα δε του αμφιφώτος ουρανού, οι αμφιφώντες πλακούντες].

Τα Μουνίχια εκτός της θρησκευτικής διάστασής τους είναι και μια εθνική εορτή για την Αθήνα. Μνημονεύεται η Μεγάλη Νίκη στην ναυμαχία της Σαλαμίνας.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, Πότερον Ἀθηναῖοι κατὰ πόλεμον ἤ κατὰ σοφίαν ένδοξότεροι, 349F:
― τὴν δ’ ἕκτην ἐπὶ δέκα τοῦ Μουνιχιῶνος Ἀρτέμιδι καθιέρωσαν, ἐν ᾗ τοῖς Ἕλλησιν περὶ Σαλαμῖνα νικῶσιν ἐπέλαμψεν ἡ θεὸς πανσέληνος (υπονοώντας την τυπική ταύτιση Αρτέμιδος και Σελήνης).

Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ

Και ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΛΥΣΑΝΔΡΟΣ 15.1:
― ὁ δ’ οὖν Λύσανδρος, ὡς παρέλαβε τάς τε ναῦς ἁπάσας πλὴν δώδεκα καὶ τὰ τείχη τῶν Ἀθηναίων, ἕκτῃ ἐπὶ δεκάτῃ Μουνιχιῶνος μηνός, ἐν ᾗ καὶ τὴν ἐν Σαλαμῖνι ναυμαχίαν ἐνίκων τὸν βάρβαρον, κτλ.

Αναφέρεται στην τελική ήττα των Αθηναίων κατὰ τον Πελοποννησιακό πόλεμο ο Λύσανδρος ο αποθεωθείς νικητής Σπαρτιάτης στρατηγός.
Τραγική ανυπέρβλητη ειρωνεία της ιστορίας, της Τύχης ή Μοίρας, η ημέρα της ένδοξης νίκης να συμπέσει με την ημέρα της επονείδιστης ήττας.

ΤΑ ΜΟΥΝΙΧΙΑ ΚΑΙ Η ΜΝΗΜΗΪΑ ΤΗΣ ΝΑΥΜΑΧΙΑΣ
Κατά τα Μουνίχια λοιπόν, ετελείτο, εις μνήμη και τιμή της νίκης βεβαίως, όχι της ακλεούς συντριβής, ναυτική στρατιωτική «παρέλαση», πομπή πολεμικών πλοίων με τους εφήβους (κατά την θητεία τους ως νέων στρατιωτών) να διεξάγουν ναυτικό αγώνα και φιλική ναυμαχία, όπως προκύπτει από ευάριθμες αρχαίες επιγραφές.
IG 2(2) 1029.13:
― ἐπόμπευσαν (οι έφηβοι) δὲ καὶ τῇ Ἀρτέμιδι έν Μουνιχίᾳ.
1028.20:
― ἐποιήσαντο δὲ καὶ τῇ πομπῇ ἅμιλλαν ἐν τῷ λιμένι (τον μεγάλο λιμένα του Πειραιά), περιέπλευσαν δὲ καὶ εἰς Μουνιχίαν καὶ ἔθυσαν τῇ θεῷ.
1006.29:
― περιέπλευσαν δὲ καὶ τοῖς Μουνιχίοις εἰς τὸν λιμένα τὸν ἐμ Μουνιχίᾳ ἁμιλλώμενοι.
2130.49:
― ναυμαχήσαντες Μουνίχια.

Τα συμμετέχοντα πολεμικά πλοία στην Ναυμαχία της Σαλαμίνος είναι ιερά.
IG 2(2) 1011.16:
― περιέπλευσαν δὲ καὶ εἰς Μουνιχίαν ἐν ταῖς ἱεραῖς ναυσίν.

Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα εδώ, και μάλιστα σοβαρό. Η νίκη της Σαλαμίνας εορταζόταν στις 16 Μουνιχιώνος. Όμως η ναυμαχία δεν είχε γίνει αυτήν την ημερομηνία αλλά σε πολύ διαφορετική εποχή.
Η ορθή ημερομηνία κατά τον Πλούταρχο, ο οποίος έκανε επισταμένες έρευνες ως προς το θέμα, ήταν περί τις 20 Βοηδρομιώνος.
ΚΑΜΙΛΛΟΣ, 19:
― τοῦτο δ᾿ αὖ πάλιν Πέρσαι μηνὸς Βοηδρομιῶνος ἕκτῃ μὲν ἐν Μαραθῶνι, τρίτῃ δ᾿ ἐν Πλαταιαῖς ἅμα καὶ περὶ Μυκάλην ἡττήθησαν ὑπὸ τῶν Ἑλλήνων, πέμπτῃ δὲ φθίνοντος ἐν Ἀρβήλοις. οἱ δ᾿ Ἀθηναῖοι καὶ τὴν περὶ Νάξον ἐνίκων ναυμαχίαν, ἧς Χαβρίας ἐστρατήγει, τοῦ Βοηδρομιῶνος περὶ τὴν πανσέληνον, ἐν δὲ Σαλαμῖνι περὶ τὰς εἰκάδας, ὡς ἡμῖν ἐν τῷ Περὶ ἡμερῶν ἀποδέδεικται.

Και ο ΠΟΛΥΑΙΝΟΣ, ΙΙΙ, 11, 2, τοποθετεί τη ναυμαχία στην ημέρα του μυστικού Ιάκχου των Ελευσινίων Μυστηρίων, δηλαδή στις 20 Βοηδρομιώνος.

Εάν η γνώμη αυτή βασίζεται στον ΗΡΟΔΟΤΟ 8, 65, και στα εκεί ιστορούμενα, είναι επισφαλής. Πρόκειται για τη διήγηση περί του Δικαίου και του Δημάρατου και του παράξενου φαινομένου να ακουστεί ο μυστικός Ίακχος, η κραυγή των μυστών κατά την πομπή προς την Ελευσίνα που λάμβανε χώρα στις 20 Βοηδρομιώνος, ως εάν προήρχετο από μέγα πλήθος ενώ η Αττική ύπαιθρος ήταν έρημη από το φόβο του Περσικού στρατού που προήλαυνε. Όντως μεν το επεισόδιο φαίνεται να έλαβε χώρα πραγματικά, κατά τη φυσική εκδοχή της Ηροδότειας διήγησης. Αλλά επίσης αυτό που προκύπτει αναντίρρητα από το χωρίο είναι ότι η Ναυμαχία έγινε μετά τις 20 Βοηδρομιώνος, λίγες ημέρες το πιθανότερο μετά, όταν ο Ξέρξης οδηγώντας τις Περσικές δυνάμεις είχε κατέβει στην Αθήνα. Η έκλειψη ηλίου που αναφέρει ο Ηρόδοτος (ΙΧ, 10) έγινε στις 2 Σεπτεμβρίου – 480.
Τα γεγονότα που συνέβησαν τότε επίσης δείχνουν προς ημερομηνία μάχης μετά τις 20 Βοηδρομιώνος, που συνέπιπτε τότε προς τις 22 Σεπτεμβρίου . Είναι περίεργο τι έκανε τους Αθηναίους να εορτάζουν στις 16 Μουνιχιώνος τη μεγάλη νίκη τους στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας που έγινε μήνες μετά. Για να μη συμπίπτει προς την καταισχύνη της παράδοσης στους Λακεδαιμόνιους πιθανότατα, αλλά γιατί τότε και όχι άλλοτε.
Ακόμη και η πληροφορία περί πανσελήνου δεν επικυρώνεται.

Η νύχτα ήταν σκοτεινή, ΑΙΣΧΥΛΟΣ ΠΕΡΣΑΙ, 357, 364, 428.

Το – 480 η Ναυμαχία της Σαλαμίνας, είναι η χρονιά που ενεργοποίησε όλη την Αθηναϊκή δυναμική , μακροχρονίως προετοιμασμένη από το απελευθερωτικό Μεταρρυθμιστικό πνεύμα του Σόλωνα, Πεισίστρατου, Κλεισθένη, η οποία εύρισκε εκείνο τον καιρό έναν μεγάλο ηγέτη, τον Θεμιστοκλή.

(Ο Θεμιστοκλής αφιέρωσε στην Άρτεμη ένα ιερό κοντά στην οικία του, ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ, 22. Την ονόμασε «Αριστοβούλη»).
Έτσι ξεκίνησε η μετεωρική άνοδος της Αθήνας στην ηγεμονική θέση μέσα σε λιγότερο από 30 χρόνια

Η λέξη Σ α λ α μ ί ς ήταν κάποτε περιγραφικός όρος, καθώς εφαρμόστηκε σε δύο μέρη που δεν έχουν ιστορική σχέση αλλά έχουν την ίδια φυσική εμφάνιση · η πόλη της Σαλαμίνoς στο νησί και η πόλη της Σαλαμίνος στην Κύπρο, έχουν κοινό χαρακτηριστικό το παράλιο επίπεδο εύρος για την συγκομιδή του αλατιού, πιο συγκεκριμένα, επίπεδοι αλατότοποι κάποτε γεμάτοι με αλάτι θαλασσινό, όπως βλέπουμε από τις πολλές γνωστές λέξεις όπως -άλς, αλή, άλμη-, οι οποίες έχασαν το αρχικό -σ-.Οι Σαλαμίνιοι εργάζονταν σε αυτούς τους αρχαίους ακόμη και γι αυτούς αλατότοπους βγάζοντας αλάτι, όπως και στον κόλπο του Φαλήρου αλλά και στον κόλπο του Σουνίου (ο οποίος ακόμη βγάζει αλάτι). Υπηρετούσαν τις θεότητες της ακτής, όπως την Σκιράδα Αθηνά, τους ναυτίλους ήρωες, τον Ηρακλή, τον Ήρω ο επί τηι αλήι, που τιμάται στο Σούνιο λίγο μετά τα Ηράκλεια. Οι Σαλαμίνιοι υπηρετούν την Πάνδροσο, την θεά των ιερών ελαίων πάνω στην Ακρόπολη· διότι παρέχουν το αλάτι που χρησιμοποιείται στην άλμη των ελαίων.Εκτός από το νησί, κατείχαν και δύο οικισμούς, έναν στο Φάληρο και έναν στο Σούνιο. Η πρώτη λειτουργία τους ήταν να προωθούν με κατάλληλη τήρηση τη συγκομιδή και τη χρήση του αλατιού που μάζευαν, ένα βασικό αγαθό των Αθηναίων όπως το σιτάρι ή ο οίνος. Εκείνοι του Φαλήρου πραγματοποιούσαν την πομπή από την πόλη στον λιμένα, στα Οσχοφόρια. Είχαν συμμαχήσει με τον βασιλιά που βασιλεψε στην αρχέγονη Αθήνα και κατείχαν μια κοινότητα δίπλα στον Ιλισσό. Από τα Οσχοφόρια πολύ σύντομα διείσδυσαν και στον θρύλο του Θησέως· έτσι οι Σαλαμίνοι θυσίαζαν στον Θησέα και οργάνωναν στους Έφηβους αγώνες προς τιμήν του στα Θήσεια. Στην Αθήνα οι Σαλαμίνιοι παρέχουν την ιέρεια της Αγλαύρου και διεξάγουν την παννυχίδα στα Παναθήναια. Στο Φάληρο παρέχουν την ιέρεια της Σκιράδος και οργανώνουν τα Οσχοφόρια. Στο Σούνιο παρέχουν τον ιερέα του Ηρακλέους και οργανώνουν τα πεντετηρικά Ηράκλεια στον Μουνιχιώνα.

Η ΠΑΡAΔΟΣΗ ΤΗΣ ΑΘHΝΑΣ ΣΤΗΝ ΣΠΑΡΤΗ
Τη σημερινή ημέρα επίσης ο Λύσανδρος κατέπλευσε στον Πειραιά, και γκρεμίζει τα Μακρά Τείχη των Αθηναίων κάτω από τους ήχους των αυλητρίδων,
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΛΥΣΑΝΔΡΟΣ 15.1
― ὁ δ᾽ οὖν Λύσανδρος, ὡς παρέλαβε τάς τε ναῦς ἁπάσας πλὴν δώδεκα καὶ τὰ τείχη τῶν Ἀθηναίων, ἕκτῃ ἐπὶ δεκάτῃ Μουνυχιῶνος μηνός, ἐν ᾗ καὶ τὴν ἐν Σαλαμῖνι ναυμαχίαν ἐνίκων τὸν βάρβαρον, ἐβούλευσεν εὐθὺς καὶ τὴν πολιτείαν μεταστῆσαι.
Μετά τη συντριβή του αθηναϊκού στόλου στους Αιγός Ποταμούς το -405, ο Λύσανδρος μετέφερε στη Λάμψακο τα πλοία και τους αιχμαλώτους όπου και τους εκτέλεσε όλους, εκτός από το στρατηγό Αδείμαντο. Εν τω μεταξύ η Πάραλος κατέπλεε στον Πειραιά για να αναγγείλει τα φοβερά νέα…
ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΑ, ΒΙΒΛΙΟ 2 Ελληνικά, Βιβλίο ΙΙ :
― Η «Πάραλος» έφερε νύχτα την είδηση της συμφοράς στην Αθήνα και θρήνος απλώθηκε από τον Πειραιά μέσα απ’ τα Μακρά Τείχη μέχρι την πόλη, καθώς το μήνυμα περνούσε από στόμα σε στόμα. Έτσι, κανένας δεν κοιμήθηκε εκείνη τη νύχτα, γιατί δεν έκλαιγαν μονάχα τους νεκρούς τους αλλά πιο πολύ τη δική τους μοίρα, πιστεύοντας ότι θα πάθαιναν αυτά που είχαν κάνει και οι ίδιοι στους Μηλίους, τους αποίκους των Λακεδαιμονίων, όταν τους κατέλαβαν ύστερα από πολιορκία, και στους Iστιαιείς, στους Σκιωναίους, στους Τορωναίους, στους Αιγινήτες και σε πολλούς άλλους Έλληνες. Την άλλη μέρα συγκάλεσαν συνέλευση κι εκεί αποφάσισαν να επιχωματώσουν τα λιμάνια τους εκτός από ένα, να επισκευάσουν τα τείχη, να εγκαταστήσουν σκοπιές και να ετοιμάσουν γενικά την πόλη για πολιορκία.
Οι Αθηναίοι λοιπόν αυτά έκαναν. Ο Λύσανδρος, πάλι, αφού κατέπλευσε με διακόσια πλοία από τον Ελλήσποντο στη Λέσβο, έβαλε τάξη στις άλλες πόλεις του νησιού και στη Μυτιλήνη. Έστειλε, επίσης, με δέκα πλοία στα μέρη της Θράκης τον Ετεόνικο, ο οποίος κατόρθωσε ολόκληρη την περιοχή να τη μετατρέψει στο πλευρό των Λακεδαιμονίων. Εξάλλου, μετά τη ναυμαχία εγκατέλειψε τους Αθηναίους κι όλη η υπόλοιπη Ελλάδα, εκτός από τη Σάμο. Εκεί ο λαός, αφού έσφαξετους άρχοντες, κατέλαβε την εξουσία της πόλης.
Έπειτα απ’ αυτά ο Λύσανδρος ειδοποίησε τον Άγη στη Δεκέλεια και τη Σπάρτη ότι έρχεται με διακόσια πλοία. Τότε, με διαταγή του άλλου βασιλιά, του Παυσανία, εξεστράτευσαν όλοι μαζί οι μάχιμοι Λακεδαιμόνιοι κι οι υπόλοιποι Πελοποννήσιοι, εκτός από τους Αργείους. Όταν συγκεντρώθηκαν όλοι, ο Παυσανίας τους οδήγησε προς την πόλη της Αθήνας και στρατοπέδευσε στο σχολείο που λεγόταν Ακαδημία. Στο μεταξύ ο Λύσανδρος, αφού έφτασε στην Αίγινα, αφού συγκέντρωσε όσους Αιγινήτες μπόρεσε, τους έδωσε πίσω την πόλη, όπως είχε κάνει και με τους Μηλίους και τους άλλους που είχαν στερηθεί την πατρίδα τους. Κατόπιν, αφού λεηλάτησε τη Σαλαμίνα, τελικά αγκυροβόλησε έξω από τον Πειραιά με εκατόν πενήντα καράβια και απόκλεισε την είσοδο του λιμανιού για τα εμπορικά πλοία.
Οι Αθηναίοι ωστόσο, πολιορκούμενοι κι από στεριά κι από θάλασσα, δεν ήξεραν τι να κάνουν, αφού ούτε καράβια είχαν ούτε συμμάχους ούτε τρόφιμα. Πίστευαν ότι τίποτα δεν τους έσωζε πια, αφού θα πάθαιναν τα ίδια που είχαν κάνει κι αυτοί στους πληθυσμούς μικρών πόλεων, τότε που πάνω στην υπεροψία τούς αδικούσαν χωρίς αιτία, με μόνο λόγο ότι ήταν σύμμαχοι των αντιπάλων τους. Γι’ αυτό, αφού παραχώρησαν τα πολιτικά δικαιώματα σ’ όσους τα είχαν στερήσει, υπέμεναν καρτερικά και, παρόλο που πολλοί μέσα στην πόλη πέθαιναν από πείνα, ούτε περνούσε από το μυαλό τους η περίπτωση συνθηκολόγησης. Μόνο, όταν έλειψαν ολότελα τα τρόφιμα, έστειλαν πρεσβεία στον Άγη προτείνοντας να γίνουν σύμμαχοι των Λακεδαιμονίων, κρατώντας βέβαια τα τείχη και τον Πειραιά, και μ’ αυτούς τους όρους να κάνουν συνθήκη. Ο Άγης απάντησε σ’ αυτούς να πάνε στη Σπάρτη. Γιατί ο ίδιος δεν είχε τέτοια αρμοδιότητα. Όταν οι πρέσβεις ανέφεραν αυτά στους Αθηναίους, τους έστειλαν στη Σπάρτη. Όταν έφτασαν στη Σελλασία, κοντά στη Σπάρτη, κι έμαθαν απ’ αυτούς οι έφοροι τις προτάσεις τους, ίδιες μ’ αυτές που είχαν κάνει στον Άγη, τους πρόσταξαν να γυρίσουν πίσω αποκεί που βρίσκονταν και, αν θέλουν πράγματι ειρήνη, να το σκεφθούν πιο σοβαρά και ύστερα να ξανάρθουν. Όταν οι πρέσβεις γύρισαν πίσω και ανάφεραν αυτά στην πόλη, έπεσε μεγάλη απελπισία σε όλους. Γιατί πίστευαν ότι θα υποδουλωθούν τελικά και ότι, ώσπου να στείλουν άλλους πρέσβεις, θα πέθαιναν πολλοί από την πείνα. Ωστόσο, κανένας δεν τολμούσε να προτείνει να γκρεμίσουν τα τείχη. Ο Αρχέστρατος, που είπε στη Βουλή ότι είναι το καλύτερο να δεχτούν ειρήνη με τους όρους των Λακεδαιμονίων, φυλακίστηκε• και όρος ήταν να γκρεμιστούν τα Μακρά Τείχη σε μήκος δέκα σταδίων το καθένα. Είχε εκδοθεί πράγματι ψήφισμα να μην επιτρέπεται σε κανέναν να εκφέρει άποψη γι αυτό.
Ενώ εκεί βρίσκονταν τα πράγματα, ο Θηραμένης είπε στη συνέλευση ότι, αν θελήσουν να τον στείλουν στο Λύσανδρο, θα γυρίσει ξέροντας για ποιο λόγο οι Λακεδαιμόνιοι επιμένουν στο ζήτημα των τειχών, το κάνουν δηλαδή με σκοπό να υποδουλώσουν την πόλη ή για να έχουν κάποια εγγύηση. Αφού στάλθηκε, έμεινε κοντά στο Λύσανδρο περισσότερο από τρεις μήνες, περιμένοντας πότε οι Αθηναίοι θα αποφάσιζαν να δεχτούν ό,τι τους πρότειναν, αφού θα τους τελείωναν εντελώς τα τρόφιμα. Αφού, λοιπόν, γύρισε τον τέταρτο μήνα, ανάφερε στη συνέλευση ότι τάχα ο Λύσανδρος τον κρατούσε ως τότε δέσμιο και ότι τώρα τον συμβουλεύει να πάει στη Σπάρτη. Γιατί, δεν ήταν ο ίδιος αρμόδιος να απαντήσει στις ερωτήσεις του, αλλά οι έφοροι. Ύστερα απ’ αυτό εκλέχτηκε να πάει στη Σπάρτη ως πρέσβης με απεριόριστες αρμοδιότητες μαζί μ’ άλλους εννιά. Στο μεταξύ ο Λύσανδρος ειδοποίησε τους εφόρους, στέλνοντας τον Αθηναίο εξόριστο Αριστοτέλη και άλλους Λακεδαιμονίους, ότι είπε στο Θηραμένη ότι αυτοί μόνο είχαν εξουσία να αποφασίζουν για ειρήνη ή για πόλεμο.
Όταν έφτασε ο Θηραμένης με τους υπόλοιπους πρέσβεις στη Σελλασία και όταν τους ρώτησαν για ποιο λόγο είχαν έλθει, αποκρίθηκαν ότι ήρθαν απόλυτα πληρεξούσιοι για την ειρήνη, τότε οι έφοροι πρόσταξαν να τους φωνάξουν. Κι όταν ήρθαν, συγκάλεσαν συνέλευση, όπου αντιδρούσαν κυρίως οι Κορίνθιοι και οι Θηβαίοι αλλά και πολλοί άλλοι Έλληνες προτείνοντας να μην κάνουν συνθήκη με τους Αθηναίους αλλά να τους αφανίσουν. Οι Λακεδαιμόνιοι, όμως, δε συμφωνούσαν να υποδουλώσουν πόλη ελληνική, που είχε προσφέρει μέγιστες υπηρεσίες τον καιρό του μεγαλύτερου κινδύνου που είχε απειλήσει ποτέ την Ελλάδα, αλλά δέχονταν να γίνει ειρήνη με τον όρο οι Αθηναίοι να γκρεμίσουν τα Μακρά Τείχη και τα τείχη του Πειραιά, να παραδώσουν όλα τους τα πλοία εκτός από δώδεκα, να φέρουν πίσω τους εξόριστους, να έχουν τους ίδιους εχθρούς και φίλους με τους Λακεδαιμόνιους και να εκστρατεύσουν μαζί τους στη στεριά και τη θάλασσα, όπου τυχόν τους οδηγούν αυτοί. Ο Θηραμένης και οι άλλοι πρέσβεις μετέφεραν αυτές τις προτάσεις στην Αθήνα. Καθώς έμπαιναν στην πόλη, τους περικύκλωσε πλήθος κόσμου, φοβούμενοι μήπως γύρισαν άπρακτοι. Γιατί, δε σήκωνε άλλη αναβολή, επειδή είχαν πεθάνει πολλοί από την πείνα. Την άλλη μέρα οι πρέσβεις ανάφεραν με ποιους όρους δέχονταν οι Λακεδαιμόνιοι την ειρήνη. Για λογαριασμό όλων μιλούσε ο Θηραμένης, λέγοντας ότι έπρεπε να πεισθούν στους Λακεδαιμονίους και να γκρεμίσουν τα Τείχη. Καθώς μερικοί αντιμίλησαν και η μεγάλη πλειοψηφία τα επικρότησε, αποφάσισαν να δεχτούν την ειρήνη.

Η ΠΑΡAΔΟΣΗ ΤΗΣ ΑΘHΝΑΣ
Μετά από την ταπεινωτική ήττα των Αθηναίων στους Αιγός ποταμούς ακολούθησε η πολιορκία και η παράδοση της Αθήνας με σύναψη ειρήνης με ταπεινωτικούς όρους για την ηγέτιδα Αθήνα, στα οποία γεγονότα πρωταγωνίστησε ο Λύσανδρος. Οι Σπαρτιάτες, παρόλο που υπήρχαν συμμαχικές φωνές με κυριότερες αυτές των Κορινθίων και των Θηβαίων που διαφωνούσαν με τη σύναψη ειρήνης και απαιτούσαν την καταστροφή της Αθήνας, σεβόμενοι την προσφορά των Αθηναίων κατά τους Περσικούς πολέμους, δε συμφώνησαν στην υποδούλωση της Αθήνας αλλά προτίμησαν τη σύναψη ειρήνης, με την οποία ως νικητές επέβαλαν τις θέσεις τους. Το ότι η Σπάρτη δεν ταυτιζόταν με τις συμμαχικές γνώμες για τη στάση που έπρεπε να τηρήσουν απέναντι στους ηττημένους εχθρούς τους φαίνεται και από την απάντηση των εφόρων της Σπάρτης, δηλ. της κυβέρνησης των Σπαρτιατών, οι οποίοι μήνυσαν στο Λύσανδρο «Άρκει τό γε εαλώκειν», δηλ. ήταν αρκετό το ότι κατελήφθησαν οι Αθηναίοι, όταν εκείνος τους πληροφόρησε λακωνικά για την κατάληψη της πόλης των μεγάλων αντιπάλων.
Αυτήν την πληροφορία περιλαμβάνει στο «Λύσανδρο» ο Πλούταρχος.
Σύμφωνα με τον Ξενοφώντα στο έργο του «Ελληνικά» οι όροι παράδοσης των Αθηναίων ήταν:

― να γκρεμίσουν τα Μακρά Τείχη και τα τείχη του Πειραιά.
― να παραδώσουν το στόλο τους εκτός από δώδεκα πλοία.
― να επιτρέψουν να επιστρέψουν στην Αθήνα οι εξόριστοι ολιγαρχικοί.
― θεωρώντας τους ίδιους εχθρούς και φίλους οι Αθηναίοι να ακολουθούν τους Λακεδαιμονίους σε οποιαδήποτε εκστρατεία σε ξηρά και θάλασσα.

Ο ιστορικός Πλούταρχος, αν και ο ίδιος δεν αποδεχόταν αυτό το χαρακτηρισμό για το έργο του, στο «Λύσανδρο» αναφέρει πως οι όροι που έθεσαν οι Σπαρτιάτες στους Αθηναίους ήταν:
― να γκρεμίσουν τα Μακρά Τείχη και τα τείχη τουΠειραιά.
― να αποχωρήσουν από τις άλλες πόλεις που είχαν και να περιοριστούν στη δική τους.
― να επιτρέψουν στους εξόριστους να επιστρέψουν.
― για τον αριθμό των πλοίων ήταν υπεύθυνοι να αποφασίσουν ο Λύσανδρος και οι υπόλοιποι Σπαρτιάτες επί τόπου.