ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

---

Ο Ήρως Ευρυσάκης

Τόπος λατρείας. Το Ευρυσάκειον στον δήμο Μελίτης, Αρποκρ., Σούδα- Ευρυσάκειον παρ. Πλούτ. Σόλ. 10 και Hesp. 7 (1938) σελ. 95 αρ. 15.

Λεπτομέρειες λατρείας.  Ο ιερεύς  του Ευρυσάκους  ανήκει στο γένος των Σαλαμινίων, στο διάταγμα  των Σαλαμινίων  σειρ. 1 1, κ.λπ. · είναι  επίσης και  ιερεύς του ήρωος επί τη αλή, σειρ. 54.  Τα διατάγματα του γένους  τοποθετούνται  στο Ευρυσάκειον, σειρ. 84-5. Ο Ευρυσάκης  λαμβάνει  έναν χοίρο  40 δραχμών σήμερα την 18η του Μουνιχιώνος, σειρ. 88. Ο Ευρυσάκης λαμβάνει και ιδιωτικές θυσίες. Ferguson, Hesp. 7 (1938) 42.

Μυθολογία. Ο Ευρυσάκης είναι ο γιος του Αίαντος  (ονομαζόταν έτσι για το πιο χαρακτηριστικό όπλο του πατέρα του, την ασπίδα), Σοφ. Αίας  στ. 340.575.  Αυτός και ο αδελφός του ο Φιλαίος  παραχώρησαν την Σαλαμίνα  στους Αθηναίους και στη συνέχεια ο Ευρυσάκης  εγκαταστάθηκε στη Μελίτη, Πλουτ. Σολ. 10.

Ο Ευρυσάκης, υιός του Αίαντος και της Τέκμησσας, κόρης του βασιλέως Τελεύτα της Φρυγίας.
Tο όνομά του το πήρε από την ασπίδα («σάκον») του πατέρα του, που ήταν πολύ πλατιά (ευρύς + σάκος).

«Όσο για τα δικά μου όπλα, ούτε οι άλλοι Αχαιοί
να γίνουν αθλοθέτες, ούτε να μπει στη μέση
ο εξολοθρευτής μου.
Το σάκος όμως, γιε μου, σου το παραδίνω εσένα,
να γίνει επώνυμό σου, Ευρυσάκη· άτρωτο σάκος
μ᾽ εφτά βοδίσιες στρώσεις, να το κρατάς γερά
απ᾽ το καλοδεμένο του λουρί και να το περιστρέφεις
—τ᾽ άλλα μου όπλα, θέλω μαζί μου να τα θάψετε».
(«Αίας, Σοφοκλέους)

Την ώρα που ο Αίας απεφάσισε να αυτοκτονήσει, εμπιστεύθηκε τον γιο του στον αδελφό του, τον Τεύκρο.
Στην τραγωδία «Αίας» του Σοφοκλή, όπως είδαμε παραπάνω, η ασπίδα είναι το μοναδικό αντικείμενο που παραδίδει στον γιο του ο Αίας, πριν την αυτοκτονία του.
Μετά την άλωση της Τροίας, ο Ευρυσάκης επέστρεψε στη Σαλαμίνα, όχι όμως στο ίδιο πλοίο με το θείο του.
Ο Τελαμών θύμωσε, γιατί ο Ευρυσάκης ήρθε μόνος του, και, όταν γύρισε ο Τεύκρος, τον έδιωξε.
Στην «Ελένη» του Ευριπίδη αναφέρεται πως τον έδιωξε, γιατί δεν προστάτεψε τον Αίαντα από την παράκρουση.
Ο Τεύκρος πήρε τότε τον Ευρυσάκη, πήγε στην Κύπρο και ίδρυσε εκεί την ομώνυμη πόλη Σαλαμίνα.

Μετά τον θάνατο του Τελαμώνα, ο Τεύκρος επέστρεψε κι ο Ευρυσάκης πήρε την εξουσία σε όλη την Κύπρο.
Αργότερα ο Τεύκρος ξαναπήγε στην Κύπρο, αλλά αυτή τη φορά διώχθηκε από τον ανεψιό του.
Ο Ευρυσάκης είχε έναν ετεροθαλή αδελφό, τον Φιλαίο, γιο του Αίαντα και της Λυσιδίκης.
Κατά τον Παυσανία, ο Φιλαίος ήταν γιος του Ευρυσάκη.
Κατά τον Πλούταρχο («Βίοι Παράλληλοι») τα δύο αδέλφια έδωσαν τη Σαλαμίνα στους Αθηναίους και απέκτησαν έτσι όλα τα δικαιώματα Αθηναίου πολίτη.
Στη συνέχεια εγκαταστάθηκαν στην Αττική: ο Ευρυσάκης στη Μελίτη, δυτικά της Αγοράς των Αθηνών, και ο Φιλαίος στη Βραυρώνα.
Ο Ευρυσάκης και οι πρόγονοί του τιμήθηκαν ως ήρωες από τους Αθηναίους, που του ίδρυσαν και ομώνυμο ιερό, το «Ευρυσάκειον».
Απόγονοί του ισχυρίζονταν ότι ήταν άνδρες ένδοξοι, όπως ο Μιλτιάδης, ο Κίμων, ο Αλκιβιάδης και ο Θουκυδίδης.

Ο Σοφοκλής, εκτός από τη γνωστή τραγωδία του «Αίας», έγραψε και την τραγωδία «Ευρυσάκης» με θέμα τη ζωή του γιου του Αίαντα, από την οποία όμως διασώθηκαν μόνο αποσπάσματα.
Από την τραγωδία «Ευρυσάκης» θα πρέπει να πήρε στοιχεία ο Λατίνος ποιητής Άκκιος, στο έργο του οποίου η υπόθεση είναι κάπως διαφορετική από τον μύθο:
εδώ ο Τεύκρος και ο Ευρυσάκης επιστρέφουν μαζί από την Κύπρο, ενώ ο Τελαμών είναι ακόμα ζωντανός, αλλά τον βρίσκουν αδύναμο γέρο στην Αίγινα, εκθρονισμένο από αντιπάλους του από το θρόνο της Σαλαμίνας.
Οι Τεύκρος και Ευρυσάκης τότε τον αποκαθιστούν στον θρόνο του.

Ο Ευρυσάκης συνέχισε το γένος του πατέρα του, του Αίαντα του Τελαμώνιου.

Εικόνα:
Αρχαιολογικό Μουσείο Σαλαμίνας: Ψηφισματική στήλη από το κείμενο της οποίας σώζονται ελάχιστα ίχνη. Στην ανάγλυφη παράσταση του επάνω τμήματος αναγνωρίζεται ο μεγαλόσωμος Αίαντας να στεφανώνει με το δεξί του χέρι νεαρό έφηβο, ενώ με το αριστερό του κρατάει δόρυ. Πίσω του εικονίζεται το έμβλημά του, η τεράστια ασπίδα, την οποία στηρίζει στο έδαφος μια τρίτη ανδρική μορφή, που ταυτίζεται με τον Ευρυσάκη, τον υιό του Αίαντος -320

Τη 18η Μουνιχιώνος, κοντά στο τέλος του +β΄αιώνος έλαβε χώρα μία συνέλευση των Ερανιστών :

IG II2 1369 24ff
― Ἄρχων μὲν Ταυρίσκος, ἀτὰρ μὴν Μουνιχιὼν ἧν ὀκτωκαιδεκάτῃ δ’ ἔρανον σύναγον φίλοι ἄνδρες.
Στὸ Ιερό Θυσιολόγιο των Σαλαμινίων το β΄έτος της 104ης Ολυμπιάδος, καταγράφεται προσφορά στόν Ευρυσάκη, υιού του γνωστού ήρωος του Τρωϊκού Πολέμου, Αίαντος του Σαλαμινίου, προς τιμήν του οποίου οι Αθηναίοι είχαν δώσει το όνομά του σε μία από τις δέκα αθηναϊκές φυλές , (Αἰαντίς).
(Μουνιχιῶνος)
SEG 21 527
― ὀγδόει ἐπὶ δέκα Εὐρυσάκει :ὗν:ΔΔΔΔ ξύλα ’εφ’ ‘ιεροῖς καὶ τἄλλα ΗΗΗ

H TΡΑΓΩΔΙΑ ΤΟΥ ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ ΑΙΑΣ
Στον Σοφοκλή παρουσιάζεται, για πρώτη φορά, ο Αίας νυμφευμένος με μια «βάρβαρη» δούλα, κόρη ενός πλούσιου Φρύγα, την Τέκμησσα, η οποία μάλιστα έχει γεννήσει μαζί του ένα γιο, τον Ευρυσάκη.
Ο Σοφοκλής ακολουθεί όχι μόνο την παράδοση που εδραιώνεται στον ομηρικό χαρακτήρα τού ήρωα, αλλά και στον Αίαντα που λατρεύεται στην Αθήνα μετά τη νίκη του ἄστεως στον αγώνα του εναντίον των Μεγάρων για την κατοχή της νήσου Σαλαμίνας, η οποία περιέρχεται στην κυριαρχία των Αθηναίων· ακόμη, με τον Αίαντα που μαζί με τους Αιακίδες και τον Τελαμώνα έρχονται ως αρωγοί των Αθηναίων στη ναυμαχία της Σαλαμίνας (Ηρόδ. 5, 80).
Η λατρεία, άλλωστε, του Αίαντα κατέχει κεντρική θέση στους αθηναϊκούς μύθους· ο ίδιος θεωρείται γενάρχης των διάσημων αθηναϊκών οικογενειών των Φιλαϊδών και των Ευρυσακιδών. Έτσι, ο Αθηναίος θεατής συνδέει διαρκώς στο νου του τον ήρωα της τραγωδίας με τον αντίστοιχο του έπους, της παράδοσης και της αττικής λατρείας.
Στο κλείσιμο της τραγωδίας ΑΙΑΣ (Δ΄επεισόδιο) η Τέκμησσα φέρνει τον Ευρυσάκη, ως ικέτη, με τριπλή προσφορά μαλλιών, δίπλα στο πτώμα του πατέρα του.
Ο Σοφοκλής, στη συγκεκριμένη τραγωδία, προσαρμόζει τον ηρωικό μύθο στις απαιτήσεις και στους προβληματισμούς της πόλεως, που συνδέονται με το ιστορικό αθηναϊκό παρελθόν των Περσικών πολέμων· ταυτόχρονα, παραμένει σταθερός στην προβολή του πάθους του ήρωα, που συνοδεύει το ἦθος και την πρᾶξιν του σ’ όλη τη μυθολογική παράδοση.
Ο μύθος του Αίαντα αξιοποιείται στη μεταγενέστερη ελληνική και στη ρωμαϊκή παράδοση. Εκτός από τους ρήτορες – ιδιαίτερα του Αντισθένη (4ο π.Χ.), με τους δύο επιδεικτικούς του λόγους: Αἴας και Ὀδυσσεύς, έργο με υπόθεση του Αίαντα έγραψαν ορισμένοι ελάσσονες τραγικοί ποιητές του 4ου π.Χ. αιώνα, όπως ο Αστυδάμας ο νεότερος (Αἴας μαινόμενος). Με το ίδιο θέμα ασχολήθηκαν και Ρωμαίοι τραγικοί (Λίβιος Ανδρόνικος – Έννιος κ.ά.) και, κυρίως, ο Οβίδιος (43 π.Χ.-17 μ.Χ.), ο οποίος αφιερώνει στον Αίαντα ένα μεγάλο τμήμα του 13ου βιβλίου των Μεταμορφώσεων.
Ο Πρόκλος σχολιάζει τον Ησίοδο:
ΠΡΟΚΛΟΣ ΣΧΟΛΙΟ ΣΕ ΗΣΙΟΔΟ 808
― Τὴν ἐννέακαιδεκάτην ὡς καὶ τὴν ὀκτωκαιδεκάτην τὰ πάτρια τῶν Ἀθηναίων καθαρμοῖς ἀποδίδωσι καὶ ἀποτροπαῖς, ὡς Φιλόχορος λέγει καὶ Ἀμφότερος, ἐξηγηταὶ τῶν πατρίων ἄνδρες.
Τὸ σχόλιο τοῦ Πρόκλου πηγάζει ἀπὸ ἕνα ἀπόσπασμα τοῦ Φιλοχόρου, Περὶ ἑορτῶν Fr. Hist 328φ190 ποὺ ἀναφέρεται στὴ 18η καὶ τὴ δεκάτη ἐνάτη, παρόλαυτα στὸ Ἀθηναϊκὸ Ἡμερολόγιο τῶν ἑορτῶν δὲν ὑπάρχει κάτι ποὺ νὰ δεικνύει ὅτι αὐτὲς οἱ ἡμέρες ἦταν εἰδικὰ ἀφιερωμένες στὴ λατρεία καὶ στὶς καθάρσιες τελετές. Τὸ ἀπόσπασμα αὐτὸ ἴσως ἀναφέρεται στὴ 18η καὶ τὴ 19η Βοηδρομιῶνος, τὴν ἡμέρα τῆς Ἱερῆς Πομπῆς τῶν Ἐλευσινίων ὅπου τελοῦνταν ἀρκετὲς ἀποτροπαϊκὲς τελετές καὶ καθαρμοί.