ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

---

Ημέρα ιερή γιὰ τὴν Ἀθηνᾶ.
― Ἱστάμενον μηνὰ ὡς εἰκάδα (ἑὼς εἰκάδιος) ἔλεγον. μετὰ δὲ τοῦτο πρώτην φθίνοντος δευτέρα φθίνοντος. Φιλόχορος δὲ πάσας τὰς τρεῖς ἱερὰς (20,21,22) λέγει τῆς Ἀθηνᾶς.
ΠΡΟΚΛΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΗΣΙΟΔΟ 778

Τὴν 21η Μουνιχιῶνος στὸ ἱερὸ θυσιολόγιο τῆς Μεγάλης Δημαρχίας τῆς Έρχιας καταγράφεται προσφορὰ ἄνευ οινου καὶ θυσία κριοῦ πρὸς τιμὴν τῶν Τριτοπατόρων.
Θεοί
― Μονιχιῶνος δ
εκάτει ὑστέ
ραι, Τριτοπα
τρεῦσι, Ἐρχι,
οἷς, νηφάλιο
ς, οὑ φορά: ΔΗΗ
SEG 21 541 41-46

Η λατρεία των Τριτοπατόρων

Οι Φρατρίες φαίνεται να συνδέονται – αν και δεν είναι αποκλειστικό  σε αυτές – με τη λατρεία των Τριτοπατόρων. Αυτές οι μυστηριώδεις μορφές, αν και συχνά ταυτίζονται από τους αρχαίους συγγραφείς ως μορφές της αρχαιότητας ή ως φυσικές δυνάμεις, φαίνεται ότι στην απαρχή τους είναι πιο εξειδικευμένες και πιο προσωπικές θεότητες, πιθανότατα πρόγονοι με κάποια έννοια, όπως υποδηλώνει και το όνομά τους.

Η λατρεία των μη καθορισμένων Τριτοπατόρων πιστοποιείται στην Αθήνα, σε ένα ιερό στην περιοχή του Κεραμεικού, στον Μαραθώνα και στην Έρχια, αλλά βρίσκουμε επίσης συγκεκριμένους Τριτοπάτορες με ονόματα οικιακού τύπου σε καθορισμένα  πέτρινα  όρια «όρος ιερού Τριτοπατρέων Ζακυαδών» και «όρος ιερό Τριτοπατρέων Ευεργιδών» και τα δύο βρέθηκαν μέσα στη πόλη (IG ΙΙ² 2615).

Δεν υπάρχει κανένα  ίχνος για το γένος των Ζακυαδών ή των Ευεργιδών, κατά πάσα πιθανότητα είναι φρατρίες. Αληθεύει ότι τα (υποτιθέμενα) γένη των Πυρρακιδών, ή μέρος αυτών, φαίνεται να έχουν έναν Τριτοπάτορα (ένα μόνο) δικό τους, αλλά αυτό δεν απαραίτητο να παρθεί ως πρότυπο. Το ιερό αυτό βρίσκεται στη Δήλο και μπορεί να αντιπροσωπεύει μια ειδική περίπτωση. ― Μπορεί ένας προγονικός ισχυρισμός δεσμού για ορισμένες τελετές να είναι πιο σημαντικός για την παν-Ιώνια Δήλο παρά για τον τόπο;

Οι Πυρρακίδαι έχουν επίσης τις δικιές τους νύμφες.

Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση, οι Τριτοπάτορες του Κεραμεικού, του Μαραθώνος και της Έρχιας δεικνύουν ότι διαφορετικές συγκροτούμενες ομάδες θα μπορούσαν να έχουν Τριτοπάτορες· δεν κατέχουν την αποκλειστική η κατοχή γένους ή φρατρίας ή οποιουδήποτε άλλου τύπου ομάδας. Αλλά κανονικά, εάν η παραπάνω άποψη, για τη διάκριση του είδους μεταξύ της φρατρίας και του γένους είναι σωστή, τότε γίνεται κατανοητό ότι  οι εκτιμήσεις της κληρονομικότητας και της συγγένειας σχετίζονται κυρίως με τη φρατρία και όχι με τα γένη.

Στην φρατρία παρουσιάζονται αγόρια και κορίτσια πολιτών, και η συμμετοχή σε μια φρατρία χρησιμοποιείται πολύ συχνά μαζί με την εγγραφή στο δήμο για να αποδειχθεί η ιθαγένεια ·  στα Απατούρια γίνονται θυσίες για το γάμο των κορασίδων. Σχετική με αυτό, μπορεί να είναι η δήλωση του Φανόδημου ότι οι Αθηναίοι πριν από το γάμο τους εύχονται στους Τριτοπάτορες για απογόνους · οι πρόγονοι εγγυώνται έτσι τη συνέχεια της γραμμής του αίματος, και πολύ εύκολα έρχονται σε σύνδεση με τις κύριες ανησυχίες της φρατρίας. Αυτό είναι κάτι πολύ διαφορετικό από τους μη προγονικούς ήρωες του γένους.  Οι ήρωες του γένους έχουν έναν ειδικό χαρακτήρα που σχετίζεται ιδιαίτερα με την ατομική ταυτότητα του γένους. Ο ήρως των οργεώνων είναι το κέντρο της ύπαρξης της ομάδας, αυτό που τους δίνει τη συνοχή.

Οι ιδιαίτερες ανησυχίες που εκφράζονται από εξειδικευμένους ήρωες αυτού του είδους είναι λιγότερο σημαντικές για την φρατρία από ό, τι οι αρχές της κληρονομικότητας και της συνέχειας, και ως εκ τούτου οι Τριτοπάτορες, ως πρόγονοι, φαίνονται κατάλληλοι εδώ ,  αν και φυσικά δεν μπορούν να είναι εξίσου σημαντικοί και διακριτικοί για την οργάνωση της φρατρίας,  όπως ο  Δίας Φράτριος και η Αθηνά Φρατρία.

Εάν αυτοί είναι ήρωες, είναι ήρωες πολύ ιδιαίτερου είδους, προφανώς αδιαφοροποίητοι ως άτομα. 

Δεν είναι σημαντική η προσωπικότητά τους ως τέτοια, αλλά απλώς το γεγονός ότι είναι πρόγονοι.

---

Μια συνέλευση της Εκκλησίας του δήμου, το έτος -208, καταγράφει ο Dow στις Πρυτανείες, σελ 86-88, σειρές 1-3.
Ὁ Σουΐδας καταγράφει στὸ λεξικὸ του ως Τριτοπάτορες τὸν Ἀμαλκείδη τὸν Πρωτοκλέα καί τὸν Πρωτοκρέοντα :
― Δήμων ἐν τῇ Ἀτθίδι φησίν ἀνέμους εἶναι τούς Τριτοπάτορας• Φιλόχοροςδέ τούς Τριτοπάτρεις πάντων γεγονέναι πρώτους. τήν μέν γάρ γῆν καί τόνἥλιον, φησίν, ὅν καί Ἀπόλλωνα τότε καλεῖν, γονεῖς αὐτῶν ἠπίσταντο οἱ τότε ἄνθρωποι• τούς δέ ἐκ τούτων τρίτους πατέρας. Φανόδημος δέ ἐν ἕκτῳ φησίνὅτι μόνοι Ἀθηναῖοι θύουσι καί εὔχονται αὐτοῖς ὑπέρ γενέσεως παίδων, ὅταν γαμεῖν μέλλωσιν. ἐν δέ τῷ Ὀρφέως Φυσικῷ ὀνομάζεσθαι τούς Τριτοπάτορας Ἀμαλκείδην καί Πρωτοκλέα καί Πρωτοκρέοντα, θυρωρούς καί φύλακας ὄντας τῶν ἀνέμων. Ὁ δέ τό Ἐξηγητικόν ποιήσας Οὐρανοῦ καί Γῆς φησιναὐτούς εἶναι• ὀνόματα δέ αὐτῶν Κόττον, Βριάρεων καί Γύγην
ΣΟΥΪΔΑΣ ΛΕΞΙΚΟ Τριτοπάτορες•

καί Φωτίου, Λέξ. συναγ.:
― Τριτοπάτρεις οἱ μέν ἀνέμους, Φιλόχορος δέ τούς πρώτους ἐκ τῆς Γῆς καί Οὐρανοῦ, ἄρξαντας δέ γενέ-σεως• ἐν δέ τοῖς Ὀρφικοῖς ἀνέμων παῖδα.
Αὐτά πνεύματα τῶν προγόνων φαίνονται γονιμικά, σὲ αὐτά δέ εὔχονται, τὰ νεόνυμφα ζευγάρια, «ὑπέρ γενέσεως παίδων».

Τήν πίστη αὐτή παρακολουθοῦμε καί στά σχετικά μέ τήν καρποφορία τῆς γῆς:
― καί θύομέν γ᾽ αὐτοῖσι τἀναγίσματα ὥσπερ θεοῖσι, καί χοάς γε χεόμενοι αἰτούμεθ᾽ αὐτούς δεῦρ᾽ ἀνεῖναι τἀγαθά.
ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ 488, 12
― ἀπό γάρ τῶν ἀποθανόντων αἱ τροφαί καί αὐξήσεις καί σπέρματα γίνονται•
ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤ. 4. 92

Ὁ Φανόδημος λοιπὸν μαρτυρεῖ [Ἀπόσπασμα 4 ] ὅτι οἱ Ἀθηναῖοι προσέφεραν θυσίες καὶ προσευχὲς στοὺς Τριτοπάτορες, πρὶν τελέσουν τὸ γάμο τους γιὰ τὴν γέννηση τῶν παιδιῶν τους. Οἱ Τριτοπάτορες νὰ ἤσαν οἱ ψυχὲς τῶν νεκρῶν προγόνων. Αὐτὴ ἀποδείχθηκε καὶ ἀπὸ τὶς ἀνασκαφὲς στὸν Κεραμεικὸ (1909-1910) ὅπου ἦρθε στὸ φῶς μιὰ σπουδαία ἀνακάλυψη , ἀπὸ ἕνα σύνολο ἱερῶν καὶ τάφων, τὸ ἱερὸ τους τὸ Τριτοπάτρειον.
Δύο λίθινοι ὄροι τοῦ -5ου αἰῶνα ἔχουν χαραγμένα τὰ ἐξῶς :
― ΗΟΡΟΣ ΙΕΡΟΝ ΤΡΙΤΟΠΑΤΡΕΩΝ ΑΒΑΤΟΝ ,
― ΗΙΕΡΟΝ ΤΡΙΤΟΠΑΤΡΕΩΝ

Ἕνας τρίτος λίθος στὸ σημεῖο διακλάδωσης τῆς ὁδοῦ τῶν τάφων μὲ τὴν Ἱερὰ Ὁδό, φέρει μὲ ἀρχαϊκὰ γράμματα τὴν ἐπιγραφή:
― ΗΙΕΡΟΝ ΤΡΙΤΟΠΑΤΡΕΩΝ.

Σήμερα στὸ σημεῖο αὐτὸ ,παραδίπλα βρίσκεται τὸ μεταγενέστερο χριστιανικὸ κτίσμα τῆς ἁγίας τριάδος !
Κατὰ μιὰ ἄλλη ἐκδοχὴ, οἱ Τριτοπάτορες περιγράφονται ὡς μυθικοὶ προγονοὶ . Ὁ συγγραφέας τοῦ Ἐξηγητικόν, ὁ Κλειτόδημος ἤ Κλείδημος , ὁ ἀρχαιότερος συγγρφέας γιὰ τὰ τοπικὰ ἔθιμα τῶν Ἀθηναίων, καταγράφει ὅτι οἱ Τριτοπάτορες ἦταν γυιοὶ τοῦ Οὐράνου καὶ τῆς Γαίας, καὶ τὰ ὀνόματα τους ἦταν:
― Κόττον, Βριάρεων καὶ Γύγην