ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α’ ΔΕΚΑΣ	Β’ ΔΕΚΑΣ	Γ’ ΔΕΚΑΣ

Η σημερινή ημέρα καταγράφεται απο τον αρχαίο σχολιαστή του Αριστοφάνους στις Θεσμοφοριάζουσες, στ. 80, ως η δεύτερη των Θεσμοφορίων των Αθηναίων στον Αλιμούντα για τα θυόμενα χοιρίδια: 

ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ ΘΕΣΜΟΦΟΡΙΑΖΟΥΣΑΙ 80 ΤΟΥ ΘΩΜΑ ΜΑΓΙΣΤΡΟΥ 

― τούτο των ζητουμένων εστί, πως και τρίτην και

μέσην είπεν. ια’ γαρ άνοδος, είτα ιβ΄’ νηστεία, είτα 

τρισκαιδεκάτη καλλιγένεια, ώστε μέση μεν είναι δύ-

ναται, τρίτη μεν ου, αλλά δευτέρα. αλλ΄’ ουδέ ψυχρεύε-

σθαι τις δύναται λέγων ότι τρίτη η τρισκαιδεκαταία, 

ως εκταία εκατηβόλος, σελάνα, εκκαιδεκαταία· η γαρ

μεση ουκ εστιν ιγ΄,αλλά δωδεκάτη. η λύσις ουν ηδέ.

δεκατη εν Αλιμούντι Θεσμοφόρια άγεται, ώστε τρίτην

μεν από δεκάτης ιβ΄είναι, μεσην δε μη συναριθμου-

μένης της δεκάτης. τούτο δε αινιγματώδες κατά Καλ-

λιμάχου αν τις φαίη, ένθα μεν τρίτη λέγεται, συνα-

ριθμείν την ι΄, ένθα δε μέση, μηκέτι συναριθμείν. και

όπου γε λιώττουσιν, αστεϊζόμενοι την μέσην των

Θεσμοφορίων άγειν φάσιν, έπει αυτη η νηστεία. ενδε-

κάτη Πυανεψιώνος Άνοδος. δωδεκάτη Νηστεία, εν η 

σχολήν άγουσαι υπόκεινται αι γυναίκες εκκλησιάζουσαι

περί Ευριπίδου. τρισκαιδεκάτη Καλλιγέναια. γ’ ουν

συναριθμουμένης ι’, μέσην δε της ανόδου και της καλ-

λιγένειας.

Η ημερομηνία βεβαιώνεται και από τον Φωτιο:

ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ

― Θεσμοφοριων ημεραι δ· δεκατη Θεσμοφορια, ενδεκατη Καθοδος, δωδεκατη Νηστεια, τρικαιδεκατη Καλλιγενεια.

Εαν το συμβάν στον Σόλωνα του Πλουτάρχου, αναφέρεται σε αυτόν τον εορτασμό, τότε η ημέρα ήταν σίγουρα εορταστική και έπαιρναν μέρος οι γυναίκες:

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΣΟΛΩΝ 8.4 

― τὰ μὲν οὖν δημώδη τῶν λεγομένων τοιαῦτ᾽ ἐστίν, ὅτι πλεύσας ἐπὶ Κωλιάδα μετὰ τοῦ Πεισιστράτου, καὶ καταλαβὼν αὐτόθι πάσας τὰς γυναῖκας τῇ Δήμητρι τὴν πάτριον θυσίαν ἐπιτελούσας, ἔπεμψεν ἄνδρα πιστὸν εἰς Σαλαμῖνα προσποιούμενον αὐτόμολον εἶναι, κελεύοντα τοὺς Μεγαρεῖς, εἰ βούλονται τῶν Ἀθηναίων τὰς πρώτας λαβεῖν γυναῖκας, ἐπὶ Κωλιάδα μετ᾽ αὐτοῦ πλεῖν τὴν ταχίστην. 

Αυτός ο εορτασμός στον Αλιμούντα αργότερα προστέθηκε στον επίσημο εορτασμό των Θεσμοφορίων της πολιτείας των Αθηναίων.

ΣΤΟΒΑΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ ΕΚΛΟΓΑΙ ΦΥΣΙΚΑΙ 1.20, 2.10 ΑΝΩΝ.

― … τὴν δεκάδα παντέλειαν.

Ο Άλιμος και τα Θεσμοφόρια

(Άλιμος και Αλιμοῦς) με ψιλή και με δασεία.

Δήμος της Λεοντίδος φυλής. Άλιμος σημαίνει ο παρά της θαλάσσης, ο αλμυρός με την έννοια ως παραθαλάσσιος (Αθήναιος 4, 161).  Πέρα από την σημασία είναι και θάμνος φραγμίτης ή βοτάνη δενδροειδής που  φύεται παρά την θάλασσα (Σουϊδα).  Κατά τον Θεόφραστο είδος σπανακιού (αρμυρήθρα). Αλλά και άλιμος ο αποδιωκών τον λιμό, δηλαδή την πείνα, που κατά τον Πλούταρχο είναι φάρμακο. Άλιμος ονομάζεται και η δύναμη του οργανισμού στη νηστεία, οπότε εάν γράφεται με ψιλή, σημαίνει τον χορτάτο ή κάποιον που δεν πεινάει. άγράφεται με δασεία (αλιμοῦς) σημαίνει τον παραθαλάσσιο και τον αλμυρό (άλς, αλός, το αλάτι και η θάλασσα).

Ο δημότης ονομάζεται Αλιμούσιος (με ψιλή και με δασεία). Το επίρρημα Αλιμουντάδε. Αλιμούσιος ήταν ο ιστορικός του Πελοποννησιακού πολέμου ο Θουκυδίδης, ο Ολόρου υιός  (472/376).

Εδώ λατρεύεται η Θεσμοφόρος Δήμητρα μαζί με την Κόρη.  Επίσης ο Ηρακλής και λίγο πιο πέρα η Κωλιάς Αφροδίτη και οι Γενετυλλίδες που είναι θεότητες  προστάτριες του τοκετού των γυναικών.

Ο δήμος βρίσκεται πέρα από το Φάληρο προς το Σούνιο, μεταξύ του Νέου Φαλήρου και της Γλυφάδος, κατά το Καλαμάκι.  Κέντρο του είχε το σημερινό «άγιο Κοσμά» που παλαιότερα ονομαζόταν Κωλιάς άκρα (ακρωτήριο-ύψωμα). Αυτή η σειρά στους δήμους δίδεται και από τον Στράβωνα, Φάληρο, Αλιμούς, Αιξωνή, Αναγυρούς. 

Σε αυτά τα μέρη αφθονούσε το φυτό άλιμος, η κοινώς λεγόμενη αρμυρήθρα, και σημαίνεται από την κατάληξη –ους, Αλιμούς (παραθαλάσσιος με την έννοια του αλμυρού). Όπως Αγνούς, Αναγυρούς, Αχερδούς , Ελαιούς, Μυρρινούς, Ραμνούς, Φηγούς κλπ.

Στον Αλιμούντα τελούνται οι εορτές της Αφροδίτης , της Δήμητρος και Κόρης από τις γυναίκες. Τα «Αφροδίσια» και τα «Θεσμοφόρια» είναι εορτές ιδίως των παντρεμένων γυναικών. Τα ιερά τους μαρτυρούν ο Παυσανίας  (Α 1. 31) και ο Στράβων (Αττικά  Θ’. 1. 22).  Ο Στράβων όμως τοποθετεί  την Κωλιάδα Άκρα  λίγο μακρύτερα.  

Για τον γυνακείο χαρακτήρα των Θεσμοφορίων και Αφροδισίων ομιλεί ο Αριστοφάνης στην κωμωδία του Θεσμοφοριάζουσαι.

Η ζωή του Αλιμούντος κορυφώνεται στο ύψωμα της Άκρας (ακρωτήριο) που ονομάζεται Κ ω λ ι ά ς από το σχήμα του, και που από αυτόν τον τόπο πήρε το επίθετό της και η θεά του γυναικείου κάλλους, η Αφροδίτη με την επίκληση Κ ω λ ι ά ς.  Για την ακριβή θέση της Άκρας Κωλιάδος ομιλούν δύο ιστορικά γεγονότα. Το ένα στα χρόνια του Σόλωνος  και το άλλο στα χρόνια των Περσικών πολέμων.

α).  Ο Πλούταρχος στον βίο του Σόλωνος (8) διηγείται ότι για να καταπολεμήσει ο Σόλων τους Μεγαρείς που είχαν καταλάβει την Σαλαμίνα, σοφίστηκε το εξής τέχνασμα. Περίμενε ως τις ημέρες των Θεσμοφορίων, που τελούνταν στο ιερό της Δήμητρος στην Κωλιάδα Άκρα. Όταν οι ημέρες της εορτής ήρθαν πήρε μαζί του τον Πεισίστρατο και πήγε στην Κωλιάδα Άκρα ακολουθούμενος από είκοσι αγένειους έφηβους αθηναίους τους οποίους ένδυσε με γυναικεία εορταστικά ενδύματα για τα  Θεσμοφόρια και τους μεταμφίεσε σε γυναίκες αφού απομάκρυναν από εκεί τις γυναίκες Θεσμοφοριάζουσες. Ταυτόχρονα έστειλε από εκεί ένα έμπιστό του άνδρα στη Σαλαμίνα, προσποιούμενο τον αυτόμολον (προδότη) για να παρακινήσει τους Μεγαρείς να συλλάβουν αιχμαλώτους τις γυναίκες των ευγενέστερων αθηναϊκών οικογενειών. Οι Μεγαρείς τον πίστεψαν και επιτέθηκαν στις «γυναίκες» αλλά σφαγιάστηκαν από τους έφηβους Αθηναίους  στην παραλία του Αλίμου.  Έτσι οι Αθηναίοι έγιναν κύριοι της Σαλαμίνος τον -6ο αιώνα.

β). Ο Ηρόδοτος (8. 96) γράφει ότι μετά την Ναυμαχία της Σαλαμίνος , όπου έγινε η συντριβή του Περσικού στόλου (-480), ο Ζέφυρος (δυτικός) άνεμος έφερε πολλά ναυάγια στην απέναντι παραλία της Αττικής από την Σαλαμίνα, την καλούμενη Κωλιάδα (Άκρα), και οι Κωλιάδες γυναίκες  «ερετμοίσιν έφρυξαν» . Έτσι εκπληρώνεται το το ρηθέςν από το Αθηναίο μάντη Λυσίστρατο, πολλά χρόνια προτίτερα που είχε πεί ότι «οι Κωλιάδες γυναίκες » θα μαγειρέψουν κάποτε με κουπιά αντί για καυσόξυλα (θα βράζουν με κουπιά τα τσουκάλια) «ερετμοίσι φρύξουσιν».

Η Κωλιάς κατοικείται από την εποχή του Χαλκού 2.500 έως και 3.000 πριν την σύγχρονη χρονολογία. Έχουν βρεθεί τάφοι και συνοικισμοί  Ελλήνων προγόνων από εκείνη την εποχή.

Σήμερα η περιοχή γνωστή ως «Ελληνικό» από το Καλαμάκι ως τη Βούλα –Βουλιαγμένη έχει εξωραϊστεί.

Πάνω στην Κωλιάδα Άκρα έχουν αναγερθεί διάφορα κέντρα και «αθλητικά» παραπήγματα.

Το τοπωνύμιο Αλιμούς, δηλαδή, Αλιμο-εις, σχηματίζεται κανονικά από το άλιμος, που σημαίνει «παρά την θάλασσα», αυτός ήταν ο όρος για το τμήμα της ακτής που επισκεπτόταν η εορτή , και η ονοματολογία μοιάζει ή ταυτίζεται με το άλαδε μύσται της δεύτερης ημέρας των μυστικών τελετών της Ελευσίνας.

Τα Θεσμοφόρια διαρκούν περίπου πέντε ημέρες, ή τουλάχιστον στην αθηναϊκή εορτή, όπως καταγράφεται στα σχόλια των Θεσμοφοριάζουσων του Αριστοφάνους και στις σχετικές σημειώσεις, και κάθε ημέρα εκτός από μία έχει το δικό της όνομα, ως εξής:

α) Στήνια (η νυχτερινή παννυχίς στην Ελευσίνα) στις 9 του μηνός,

β) Τα θυόμενα χοιρίδια στον Άλιμο, η πάτρια θυσία στις 10 του μηνός,

γ) Άνοδος (μυστικές τελετές) στις 11 του μηνός,

δ) Νηστεία στις 12 του μηνός,

ε) Καλλιγένεια «τελετές γένους με κάλλος» στις 13 του μηνός.

Οι τελετές σε πολλούς δήμους επεκτείνονται και ως την διχόμηνο .

Η μεγάλη πομπή, η «Άνοδος» στο ιερό της Δήμητρας στην πλαγιά του λόφου, γίνεται τη μεσαία ημέρα, η οποία χαρακτηρίζεται έτσι: η μέση (Θεσμ. 80, 376).

Η δραστηριότητα αυτής της ημέρας είναι η πιο εμφανής από όλες, και ξεχωρίζει για την κωμωδία του Αριστοφάνη.

Τόσο η εορτή όσο και το ιερό, Θεσμοφόρια και Θεσμοφόριον, παίρνουν την ονομασία τους από την πομπική «μεταφορά» των θεσμών. Πρόκειται για τα μεγάλα, στρογγυλά καλάθια που χαρακτηρίζουν τη εορτή- κάθε γυναίκα μεταφέρει από ένα με τα απαραίτητα για την παραμονή της στο ιερό. Η αντιστοιχία πηγαίνει παραπέρα.

Μετά την πομπή οι γυναίκες, όπως και οι μύστες στην Ελευσίνα, απομονώνονται στο ιερό της Δήμητρας (Θεσμοφόριον) για τρεις ημέρες και το υπόλοιπο της εορτής.