ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

Η δεκάτη φθίνοντος, υστέρα δεκάτη, εικάς πρώτη, αμφιδεκάτη, αμφεικάς (οχταετηρίς Μέτωνος, αμφ΄εικάς (οχταετηρίς Μέτωνος), μετεικάς (οχταετηρίς Μέτωνος)

Η σημερινή ημέρα είναι ιερή της θεάς Αθηνάς.
Μια συνέλευση της Εκκλησιας, -307, IG II² 459, 2/4, καταγράφεται την σημερινή ημέρα.
ΠΡΟΚΛ. ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΗΣΙΟΔΟ 778
― Φιλοχόρος δε πάσας τρεις ιεράς της Αθηνας.

Τα Μυστήρια εν Άγραις βρισκονται στην δεύτερη ημέρα τους.

Η πρώιμη πόλις των Αθηναίων με τις πανάρχαιες εορτές της θεάς Δήμητρας

Ας ξεδιαλύνουμε λίγο το τοπίο με την αγνή λατρεία της Δήμητρος, πριν τα μικρα μυστήρια στις Άγραις· την λατρεία των πανάρχαιων εποχών τότε που η Αθήνα βρισκόταν απλωμένη στο νοτιοανατολικό πέδος.

Η Αθήνα στους πρώϊμους αρχέγονους χρόνους είχε τον δικό της κύκλο εποχικών εορτών της Δήμητρας. Στην πορεία της ιστορίας της έγιναν προσαρμογές ή ακολούθησαν εξελικτικές αλλαγές, καθώς η Αθήνα μεγάλωνε και έγινε η αναγνωρισμένη πρωτεύουσα της Αττικής.

Η Αθήνα όταν προσάρτησε την Ελευσίνα στα εδάφη της υιοθέτησε και τις δύο φθινοπωρινές εορτές της Ελευσίνας, τα Μυστήρια και τα Προηρόσια, και τις μετέτρεψε σε μεγάλες πολιτειακές εορτές.

Τα Αλώα που εορτάζουμε στο μέσον του χειμώνος έγιναν επίσης εορτασμός της Αθηναϊκής Πολιτείας και των αθηναίων πολιτών. Κατά τους ελληνιστικούς χρόνους η πόλη πήρε μέρος και στις άλλες δύο που μαρτυρούνται, τα «Χλόϊα» και τα Καλαμαία.

Στην επιγραφή IG II² 949. 6-9, ένας δήμαρχος της Ελευσίνος επαινείται από τη Συνέλευση και τον δήμο των Αθηναίων για τη διεξαγωγή των Χλοϊων, των Καλαμαίων καθώς και των Αλόων.

― Ἄρχιππος Ἀρχίου Βατῆθεν εἶπεν· v ὑπὲρ ὧν ἀπαγγέλλει ὁ δήμαρχος ὁ Ἐλευσινίων ὑπὲρ τῶν θυσιῶν ὧν ἔθυσεν τοῖς τε Ἁλώιοις καὶ τοῖς Χλοίοις τεῖ τε Δήμητρι καὶ τεῖ Κόρει καὶ τοῖς ἄλλοις θεοῖς οἷς πάτριον ἦν, συνετέλεσεν δὲ καὶ τὴν τῶν Καλαμαίων θυσίαν καὶ τὴν πομπὴν ἔστειλεν κατὰ τὰ πάτρια μετὰ τοῦ ἱεροφάντου καὶ τῶν ἱερειῶν προσδαπανήσας εἰς ταῦτα πάντα οὐκ ὀλία ἐκ τῶν ἰδίων, καὶ ἀπαγγέλλει γεγονέναι τὰ ἱερὰ καλὰ καὶ σωτήρια.

Η αρχική κοινότητα της Αθήνας, όπως γράφει ο Θουκυδίδης (2.115.3-6), «μεγάλωσε» στον νοτιοανατολικό τομέα δίπλα στον Ιλισσό ποταμό.

Ενώ πολλά από τα παλαιότερα ιερά, συμπεριλαμβανομένων πολλών που αναφέρονται από τον Θουκυδίδη, βρίσκονται σε αυτόν τον τομέα, το ιερό της Δήμητρας βρίσκεται (την αρχέγονη εποχή) στην απέναντι όχθη του Ιλισσού, στις Άγραις, δηλαδή την πρωταρχική αγροτική περιοχή με τις καλλιέργειες των Αθηναίων που γειτνίαζε με τον πρώιμο οικισμό.

Η μόνη εορτή που ακούμε για την Δήμητρα σε αυτήν την περιοχή είναι τα Μικρά Μυστήρια του μηνός Ανθεστηριώνος. Επέζησε και άκμασε η εορτή όταν συνδέθηκε με τα Μυστήρια της Ελευσίνας.

Εδώ, όπως και στην Ελευσίνα, ο γενικός όρος «Μυστήρια» είναι δευτερεύων• η ονομασία που αντικατέστησαν τα Μικρά Μυστήρια ήταν τα Άνθεια της Δήμητρος ή γενικώς τα πρώϊμα Χλόϊα της Δήμητρος, όπως συνέβει και στην Παιανία, διότι αυτά αφορούσαν το κριθάρι ή τον στάχυ που ξεπηδά από τον σπόρο ως νεαρό βλαστάρι και λίγο αργότερα τον ανθό και την εποχή της ανθοφορίας του σιταριού και του κριθαριού.

Άλλες δύο αθηναϊκές εορτές της Δήμητρας, τα Θεσμοφόρια και τα Σκίρα, εορτάζονται ήδη αλλού όταν ξεκινά η καταγραφή τους με τεκμήρια. Η λατρεία τους είναι πλέον κατάλληλα προσαρμοσμένη για ευρύτερα ενδιαφέροντα από ότι εκείνα της παλαιάς αρχικής κοινότητας.

Τα Θεσμοφόρια της Αθήνας πραγματοποιούνται στον περίβολο Θεσμοφορίου που φιλοξενεί έναν πολύ μεγάλο αριθμό γυναικών, κάποιες έρχονται από έξω από την πόλη σε μια εικονική Συνέλευση στις Θεσμοφοριάζουσες του Αριστοφάνη.

Η εορτή πραγματοποιόταν σε ανοιχτό πεδίο όταν το απαιτούσε ο μεγάλος αριθμός των γυναικών τον -6ο και τον -5ο αιώνα.

Οι μαρτυρίες δεικνύουν τις πλαγιές κάπου βόρεια της Ακροπόλεως ή του Αρείου Πάγου, του νεότερου τμήματος της τότε τον -6ο αιώνα. Τα Θεσμοφόρια, που προορίζονται μόνο για γυναίκες, δεν ανταγωνίζονταν τα Μυστήρια.

Η εορτή Σκίρα των αρχών του καλοκαιριού διεξάγεται σε μια ομώνυμη οργωμένη έκταση, το Σκίρον που βρίσκεται στην αριστερή όχθη του Κηφισού. Το Σκίρον ιερό συνδέει τη Δήμητρα με την Αθηνά και τον Ποσειδώνα, τις θεότητες της Ακρόπολης• οι ιερείς τους πραγματοποιούν πομπή από την Ακρόπολη στο Σκίρον.

Καθώς ο εποχικός σκοπός της εορτής των Σκίρων είναι να καλωσορίσει το αλώνισμα, κρίνεται απαραίτητο να σπαρθεί μια συμβολική τελετουργική σοδειά στην τοποθεσία.

Ο Πλούταρχος επισημαίνει τρία τελετουργικά οργώματα, ένα στο Σκίρον, ένα στο Ράριον πεδίο και ένα κάτω από την Ακρόπολη (Γαμ. Παραγ. 42, 144 A). Αν και το δεύτερο όργωμα είναι τα Ελευσίνα Προηρόσια, το τελετουργικό όργωμα στο Σκίρον είναι το πιο φημισμένο και το αρχαιότερο όλων.

Το όργωμα στον Σκίρον είναι το παλαιότερο όλων ακόμη και από το όργωμα του Ράριου, και αναγνωρίζεται από το περίφημο μαντείο των Δελφών που χαιρετίζει την Αθήνα ως το λίκνο της γεωργίας (IG IΙ² 5006), γεγονός που αποδεικνύεται από τις επιγραφές που βρέθηκαν στο ιερό της Δήμητρας Χλόης.

Η εποχιακή βλάστηση των καλλιεργειών σηματοδοτήθηκε από μια άλλη τελετή. Στο βράχο κάτω από τον προμαχώνα της Νίκης της Ακρόπολεως βρίσκεται το ιερό της Δήμητρας Χλόης (το νεαρό τρυφερό βλαστάρι κρίθου της Δήμητρος).

Αυτό το επίπεδο ύψωμα είναι γεμάτο με πανάρχαια ιερά, βρίσκεται στους πρόποδες της αρχικής ανάβασης και εισόδου της Ακροπόλεως, η οποία χρησιμοποιήθηκε για πάρα πολλούς αιώνες πριν χτιστεί μια νέα κεκλιμένη είσοδος στα τέλη του -6ου αιώνος.

Το επίθετο της Δήμητρας υποδηλώνει μια άλλη πομπή από την Ακρόπολη στο Σκίρον την εποχή της βλάστησης των σιτηρών.

Τα Σκίρα δεν συγκαταλέγονται στις εορτές της Δήμητρας που γιορτάζονται στην Ελευσίνα, ούτε καν από τον δήμο.

Η τοποθεσία Σκίρον, στο δρόμο προς την Ελευσίνα και στο μέσο της κοιλάδας του Κηφισού, είναι το διαμεσολαβητικό όριο μεταξύ της πόλης των Αθηναίων και της Ελευσίνας ή η τοποθεσία επιλέχθηκε ακόμη πιο παλαιότερα, όταν η κοιλάδα του Κηφισού ήταν το κέντρο της αθηναϊκής γεωργίας.

Το αίτιον της εορτής είναι ο πόλεμος μεταξύ του Ερεχθέως της Αθήνας και του Εύμολπου της Ελευσίνας. Στην Αθήνα τότε οι μόνες εποχικές εορτές που διήρκεσαν στους ιστορικούς χρόνους ήταν, κατά ημερολογιακή σειρά, τα Θεσμοφόρια, τα Μικρά Μυστήρια και τα Σκίρα.

Όλες οι εορτές άλλαξαν πάρα πολύ, όπως και η Αθήνα διά μέσου των αιώνων. Οι εορτές της Δήμητρας απασχολούσαν ολόκληρη την κοινότητα των Αθηναίων.

Ωστόσο, λίγοι ήταν αυτοί που είχαν πάντα την πρόθεση να διατηρήσουν τους παλαιούς τρόπους• το ιερατικό γένος που ανάγεται πίσω στην αρχή της αθηναϊκής δημόσιας λατρείας, το γένος των Βουζύγων, είναι αυτό που διέσωσε για εμάς την πανάρχαια εορτή των Προηροσίων.

Το τρίτο από τα τελετουργικά οργώματα του Πλουτάρχου, μετά από εκείνα στο Σκίρον και στο Ράριον πεδίο, είναι ― υπό την πόλην (Ακρόπολη) τον καλούμενον βουζύγιον (Γαμ. Παραγ. 42, 144 A).

Αυτό το πέδος θεωρείται συχνά ότι σημαίνει τον ίδιο τον πρόποδα της Ακρόπολης, αν και δεν είναι το καλύτερο έδαφος για όργωμα και σπορά.

Ο Πλούταρχος γράφει με μια ιστορική διάθεση, όπως βλέπουμε από τον αρχαϊκό όρο «πόλις» που εισάγει στο κείμενό του επιμένοντας, υπέρ του γάμου, και στην ιερότητα της παράδοσης.

Η φράση «υπό την πόλιν» χρησιμοποιείται αναμφίβολα για να δηλώσει το παλαιότερο μέρος της Αθήνας, όπως κάνει και ο Θουκ. (2.15.3) ― το δε προ του η ακρόπολις η νυν ούσα πόλις ην, και υπ’ αυτήν προς νότον μάλιστα τετραμμένον (αυτό που είναι τώρα η Ακρόπολις ήταν η πόλις κάποτε, και επίσης η περιοχή από κάτω που εκτείνονταν προς τον νότον).

Ο Πλούταρχος γνώριζε καλά αυτό το απόσπασμα του Θουκυδίδη και γνώριζε επίσης τη θέση και την έκταση της πρώιμης Αθήνας, πριν και μετά τον θρυλικό Συνοικισμό.

Η περιοχή «κάτω» από την Ακρόπολη, στον Θουκυδίδη και τον Πλούταρχο, είναι ο νοτιοανατολικός τομέας με κλίση προς τον Ιλισσό.

Ο επώνυμος Βουζύγης ήταν ο πρώτος που έζεψε τα πρώτα βόδια και όργωσε τη γη και το έκανε το πέδος κατάλληλο για γεωργία: ήταν ο αντίστοιχος αθηναίος ταυτόσημος με τον Τριπτόλεμο.

Το γένος του υπηρετούσε τον Δία, που καταγράφεται σε επιγραφές με το επίθετο Τέλειος (IG IΙ² 3177, IG IΙ² 5055, IG IΙ² 5075).

Ο Ζευς έχει μεγάλο λατρευτικό ρόλο στα Προηρόσια της κοινότητος με συνέχεια στην λατρεία του Τέλειου που τον θέτει ως τον προστάτη του αναπαραγωγικού γάμου. Η λατρεία του βρίσκεται δίπλα στο ιερό Παλλάδιο της Αθηνάς, λίγο πιο πέρα από το ανατολικό πέρασμα του Ιλισσού.

Η τοποθεσία είναι σύμφωνη με τις περιγραφές του Πλούταρχου για το τελετουργικό όργωμα και βρίσκεται πολύ κοντά στο αρχικό αρχέγονο ιερό της Δήμητρας, αυτό στις Άγραις που αργότερα, ύστερα από κάποιους αιώνες άρχισαν να τελούνται τα Μικρά Μυστήρια της Δήμητρος.

Βιβλιογρ. Τα Μυστήρια της Δήμητρος

Noel Robertson

O Θερισμός στην Αθήνα ΑΚG IMAGES

Η Άγρα ή Άγραι, είναι συνοικισμός της Αττικής, «εν ω τα μικρά μυστήρια επιμελείται μίμημα των περί τον Διόνυσον εν ω λέγουσι και τον Ηρακλέα μεμυησθαι» Στέφανος Βυζάντιος.

Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης γράφει (6 14,3), ότι τα Μικρά Μυστήρια ( Τα Άγραια), τα καθιέρωσε η Δήμητρα προς τιμήν του Ηρακλήγια να τον καθάρει απο τον φονο των Κενταύρων…«Δημητηρ δε προς καθαρμόν.