ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

Τα Θαργήλια, β΄ημέρα εορτασμών στην Αθήνα

Τα Θαργήλια της Αθήνας για τον Απόλλωνα και την Αρτέμιδα

Οι εορτές για την θεά Δήμητρα, την κατεξοχήν θεά των σιτηρών, τοποθετήθηκαν από τους πρόγονους σε οριακά μεταβατικά σημεία του γεωργικού έτους.

Το έτος των εορτών της θεάς μπορεί να ερμηνευθεί απλώς ως το έτος της κριθής και του σίτου. Αυτό δεν ισχύει για κανέναν άλλο θεό, αλλά αρκετοί από τους άλλους θεούς κατέχουν ορισμένες εορτές που σχετίζονται επίσης με την καλλιέργεια των σιτηρών και καθορίζονται σε περιόδους που αντιστοιχούν στις εορτές της Δήμητρας.

Δεν υπάρχει επίσημος εορτασμός θέρους-συγκομιδής της κριθής και του σίτου για τη Δήμητρα (μόνο τα θυόμενα ευχαριστίας για την Δήμητρα την πρώτη ημέρα της εορτής, στην Γέννηση της Αρτέμιδος), αλλά τα Θαργήλια της Αθήνας που εορτάζονται για τον Απόλλωνα και την Αρτέμιδα είναι στην πραγματικότητα οι θεοί παρίστανται στο μεταβατικό όριο των σιτηρών (κριθής και σίτου) τα νεαρά σιτηρά με την ωρίμανσή τους και το θέρος μεταβαίνουν (υπό προστασία των διδύμων θεών) από την «μητέρα» τους Δήμητρα στην κοινότητα των θνητών για να γίνουν η τροφή της κοινότητος και της αγαπημένης πόλης των θεών.

Όπως ακριβώς οι δίδυμοι θεοί λειτουργούν για τους θνητούς με τις ηλικιακές μεταβάσεις τους έτσι και με τα νεαρά σιτηρά εως την ωρίμανσή τους, την θεϊκή ιερή τροφή της επιβίωσης των θνητών.

Τα Θαργήλια είναι αθηναϊκή πολιτειακή εορτή του θέρους και της συγκομιδής των σιτηρών, ιδιαίτερα της ιερής κριθής. Οι δίδυμοι θεοί που παρίστανται στο θέρος λαμβάνουν επίσης απαρχαί για την προστασία (Αρτέμιδα) και τον καθαρμό της πόλης (Απόλλων) για να υποδεχθεί τον καρπό που θα αποθηκευτεί το θερμό καλοκαίρι για τον χειμώνα. Οι θεοί με τις ιερές Γεννήσεις τους στη Δήλο και αλλού καθαγιάζουν την επιβίωση της κοινότητος και της πόλεως.

Μετά τον εορτασμό και καθαρμό της πόλης της πρώτης ημέρα, γίνεται η προσφορά του θαργήλου στον Απόλλωνα την εβδόμη του μηνός. Θάργηλος λέγεται μια μικρή ποσότητα από τους πρώτους δημητριακούς καρπούς που έχουν σχεδόν ωριμάσει. Τους καρπούς αυτούς τους βράζουν και τους προσφέρουν ως Απαρχή στο θεό . Για τη Δήμητρα προσφέρεται ως απαρχή ο θάργηλος άρτος από τους φρεσκοαλεσμένους καρπούς της κριθής, από αυτούς ζυμώνουν τον λεγόμενο «θάργηλον άρτον» που επίσης προσφέρεται στο θεό Απόλλωνα, πριν ακόμη αλεστεί περισσότερο κριθάρι ή σιταρι, ώστε να προετοιμαστεί ο κοινός άρτος για την οικεία χρήση.

Το κύριο χαρακτηριστικό των εορτασμών των Θαργηλίων στη δεύτερη ημέρα που έδωσε και το όνομα στο μήνα είναι η προσφορά των πρώτων καρπών, των απαρχών, και η προσφορά χύτρων με βρασμένους σπόρους κριθαριού που ονομάζεται επίσης Θάργηλος.
Τα Θαργήλια είναι η μία από τις εορτές που αφορούν τον θερισμό του κριθαριού αλλά και την Επιφάνεια του θεού στην Αθήνα.

Σήμερα είναι η επίσημη έναρξη του θέρους. Ο τελετουργικός θερισμός στην Αθήνα και η προσφορά Απαρχών γίνονται στην θερινή εορτή του θεού, στα Θαργήλια.

Τα Θαργήλια είναι η εορτή που φέρουν μια ιδιαίτερη σχέση με την ωριμότητα του κριθαριού και των καλλιεργειών της κριθής των Ιώνων γενικώτερα.

Στην δεύτερη ημέρα μια μεγάλη συνάθροιση των πρώτων καρπών πραγματοποιείται και παρουσιάζετα, οι απαρχαί μεταφέρονται σε πομπή, προς τιμήν του Απόλλωνος, των Ωρών (εποχών) αλλά και του Ήλιου μεταγενέστερα (Σχόλια σε Πλούτο στ.1054 Αριστοφάνους) και (S.E.G 45 115):

― οις μαρτυρείν έοικεν και η Αθήνησιν έτι και νύνδρωμένη πομπή Ηλίου τε και Ωρών. πομπεύει γαρ ειλυσπόα͵ άγρωστις͵ επί πυρηνίων ηγηρίας͵ όσπρια͵ δρύς͵ μιμαίκυλα͵ κριθαί͵πυροί͵ παλάθη ηγητηρία͵ αλεύρων πυρίνων και κριθίνων φθοίς͵ ορθοστάτης͵ χύτρος.
ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΠΕΡΙ ΑΠΟΧΗΣ 2.7,ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ Σ 32 , NAUCK 138.2

Την πομπή και τον Αγώνα επιμελείται ο Άρχων της πόλεως:
― επιμελείται δε (ο Άρχων) και (της πομπής) εις Θαργήλια …διοικεί και τον αγώνα …των Θαργηλίων.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ ΑΘ. ΠΟΛΙΤΕΙΑ 56.5

― και Θαργηλίων τη πομπή και τω αγώνι.
ΔΗΜΟΣΘΕΝΟΥΣ 21.10

Οι νικητές από τους ορχηστρικούς αγώνες καταθέτουν τους τρίποδες στο Πύθιον :
― Πύθιον · ιερόν Απόλλωνος Αθήνησιν υπό Πεισιστράτου γεγονός, εις ο τους τρίποδας ετίθεσαν οι τω κυκλίω χορώ νικήσαντες τα Θαργήλια

ΣΟΥΪΔΑΣ ΛΕΞΙΚΟΝ
Η συνεργασία μεταξύ των τριών δυνάμεων, δηλάδή του Απόλλωνος, των Ωρών (των εποχών), και του Ήλιου, δείχνει την σύνδεση με τα Θαργήλια, τα οποία «έπεφταν» πάνω στη ώρα που η δυνατή ζέστη του καλοκαιριού θα αρχίσει σε λίγο.

Τα «ειλυσπόα» που μεταφέρονται σε πομπή, είναι, η άγρωστις (είδος φυτού, τροφή για τα ζώα), τα όσπρια, η δρυς, τα κούμαρα, οι σπόροι κριθαριού, οι σπόροι σιταριού, ο πλακούς κριθαριού , άλευρα, ο Θάργηλος άρτος από κριθάρι και σιτάρι (παραδοσιακός εορταστικός άρτος), ο χύτρος γεμάτος με σπόρους όλων των ειδών.
Λασπόχορτα (αγριάδες) = ιλύς , πόα , το οποίο εχει προταθεί ως εξήγηση για τα «ειλυσπόα».

Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο πρωτόγονος άνθρωπος τρεφόταν από τις αγριάδες της λάσπης, αυτή η εξήγηση, τόσο από άποψη παλαιογραφίας όσο και πολιτιστικής ιστορίας είναι αξιοθαύμαστη, σωστά τοποθετημένη και δύσκολη να προβλεφθεί.
Η πομπή δεν παραμελεί τη συγκομιδή των δημητριακών, αλλά επίσης, επιπροσθέτως παρουσιάζει και τα μη σιτηρα, και ακόμα αρχέγονα ή ζωϊκά τρόφιμα (δρυςκαι βελανίδια).

Η ωρίμανση των ειλυσπόων αναμφίβολα εξαράται από τον ήλιο και από την κατάλληλη εποχή, την Ώρα. Οι Ώρες έχουν το δικό τους ιερό στην Αθήνα, και στον περίβολο τους υπήρχε ο βωμός του Ορθού Διονύσου :
― Ώραις και Νύμφες ανέθηκεν
IG II² 4877 ΑΤΤΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ

Ο Φιλόχορος καταγράφει θυσίες προς τιμήν των Ώρών και μαρτυρεί ότι το κρέας το έβραζαν και δεν το έψηναν, ως ένας δεόμενος τρόπος να αποτρέψουν την υπερβολική ζέστη και ξηρασία από τις θεές Ώρες (FrGrH F 173, ιερό FrGrH F 5). Η πληροφορία αυτή ταιριάζει απόλυτα στους εορτασμούς των Θαργηλίων , στη αρχή πριν τη μεγάλη ζέστη του καλοκαιριού.

Ο Ησύχιος μας πληροφορεί ότι τα πρώτα φυόμενα (φρούτα και καρποί) μεταφέρονταν από πόρτα σε πόρτα στα Θαργήλια.
― Θαργήλια· εν δε τοις Θαργηλίοις τας απαρχάς των φυομένων ποιούνται και περικομίζουσι. ταύτα δε Θαργήλια φασι. ΗΣΥΧΙΟΣ Θαργήλια.

Τέτοιου είδους πομπή είναι χαρακτηριστικό μιας ακόμη εορτής, των Πυανεψίων.
Το αντικείμενο που μεταφερόταν και εκεί ολόγυρα είναι η Ειρεσιώνη. Σύμφωνα με τον Παυσανία, η Ειρεσιώνη είναι ένα κλαδί ελαίας κοσμημένο με έρια (μαλλί από κάποιο ιερό ζῶο) καὶ με καρπούς της γης που είναι κρεμασμένοι από αυτή.

Ένα αγόρι , από τους «Ερυσιχθονίδαι», IG II² 4991 (περίπου 7 ετών) , που είχε και τους δυο γονείς του εν ζωή, μεταφέρει την ειρεσιώνη και την τοποθετεί μπροστά από το ναό του Απόλλωνος, (Πυανέψια και Θαργήλια).

Εκτός από την επίσημη ειρεσιώνη υπήρχαν και οι πάρα πολλές ιδιωτικές που οι Αθηναίοι κρεμούσαν στις πόρτες στις οικίες τους, εκείνη παρέμενε ένα χρόνο :
― ταύτην δε την ειρεσιώνη προ των οικημάτων ετίθεντο οι Αθηναίοι καά κατ’ἔτος αυτήν ήλλαττον. . . έκαστος προ των θυρών έστησαν ειρεσιώνας εις αποτροπήν του λοιμού, και διέμενεν εις ενιαυτόν. ήν και ξηρανθείσαν πάλιν κατ’ἔτος ετέραν χλοάζουσαν.
ΣΧΟΛΙΑ ΑΡΙΣΤ. ΠΛΟΥΤΟΣ στ. 1054

Ο Ρήτορας Λυκούργος συνδέει την καταγωγή του εθίμου της ειρεσιώνης με ένα αρχαίο λοιμό και λέει :
― και ούτως οι πρόγονοι ημών λέγονται έκαστος κατά την ιδίαν θύραν θείναι την ικετηρίαν τω Απόλλωνι, την νυν ειρεσιώνην.
― ειρεσιώνη• κλάδοι ελαίας και δάφνης προ των οικιών τιθέμενοι, πλήρεις πολλών ωραίων αναδεδεμένων. τούτο δε λοιμού γενομένου και χρήσαντος του θεού εποίουν• ‹Λυκούργος› εν τω Δηλιακώ• και θαλλόν μέγαν κοσμήσαντας απάντων, ων κατ’ εκείνους τους καιρούς αι ώραι φέρουσιν, ανατιθέναι τω Απόλλωνι έμπροσθεν των θυρών, ειρεσιώνην ονομάσαντας, απαρχάς ποιησαμένους των γιγνομένων πάντων εκ της γης, ότι την αφορίαν ημών της χώρας ικετηρία η παρά τω Απόλλωνι τεθείσα έπαυσεν.
ΚΑΤΑ ΜΕΝΕΣΑΙΧΜΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΙΑ,ΔΗΛΙΑΚΟΣ

Ένα κωμικό εξάμετρο μικρό τραγούδι τραγουδούσαν τα παιδιά που μετέφεραν την ειρεσιώνη :
― ήδον δε παίδες ούτως•
ειρεσιώνη σύκα φέρει και πίονας άρτους
και μέλι εν κοτύλη και έλαιον αποψήσασθαι
και κύλικ’ εύζωρον, όπως μεθύουσα καθεύδης.
ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ Ιλ 22.496 σελ. 1283

Θυσίες βοών λαμβάνουν χώρα προς τιμήν του Απόλλωνος :
― Αλεξίκακου
― Πατρώου
― Πυθίου
― του Απόλλωνος του Πυθίου επιμελέσθω της καθηκούσης θυσίας εν Κήποις επί του Πυθίου τέλειαν συν παραστήσας και τώι τε Απόλλωνι τώι Αλεξικάκωι, και τώι Πατρώιωι
βούν, και τώι Απόλλωνι τώι Πυθίωι βούν, λαμβάνων τας αυτάς μερίδας καθά και πρότερον• και ο ταμίας δε των στρατιωτικών από των του ἔτ[ου]ς προσόδων θυέτω βούν υπέρ του δήμου του Αθηναίων [και παί]δων και γυναικών και υπέρ του δήμου του Ρωμαίων και διδότω το θύ̣μα τοις ιεροποιοίς· SEG 21 469.53-59

Η εορτή των Θαργηλίων είναι επίσης σημαντική και για τις Φρατρίες των Αθηναίων όπου ο Απόλλων είναι είναι ο Προστάτης των εφήβων.

Γενικώς η εβδόμη ημέρα του κάθε μηνός είναι ιερή για τον Απόλλωνα.

Τα Δήλια – Θαργήλια στην ιερή Δήλο – Η Γέννηση του Απόλλωνος

Η Δήλος, εκφράζει την ουσία του ονόματος της· Δηλούσα γαρ τα δυσεύρετα. Το ρόλο αυτό είχε ήδη από την αρχαιότητα, εφόσον εκεί τοποθετήθηκε η γέννηση του θεού που βασιλεύει στο φως και δίνει στους ανθρώπους τα μέσα για να επικοινωνούν, έστω και μερικά ή στιγμιαία, με την αιώνια ουσία του κόσμου· οι θεράποντες του Απόλλωνα, οι προφήτες και οι ποιητές, είναι εκείνοι που μπορούν να «διαβάσουν» το χρόνο, παρελθόντα, παρόντα και μέλλοντα, δίνοντας του μια υπερανθρώπινη ενότητα.

Η Αστερία-Δήλος, τηλέφαντον άστρον για τα θεϊκά μάτια σύμφωνα με τον Πίνδαρο, ρίζωσε στο κέντρο τον Κυκλάδων ύστερα από τη θεϊκή γέννηση του Απόλλωνα, αναπαριστώντας, στην καρδιά του Αιγαίου, τη χορογραφική εικόνα της κύκλιας κίνησης, που πραγματοποιείται μετά από μια διπλή Επιφάνεια, φωτός και ήχου, καθώς το νησί λούζεται με χρυσάφι και αντηχούν οι πρώτες μολπές για τον νεογέννητο θεό.

Το μυθικό παρελθόν της Δήλου, πριν ακόμα «γίνει φανερή» στα μάτια των ανθρώπων, πριν καν ακόμα φιλοξενήσει το αγαπημένο σπλάχνο του Διός, τον Απόλλωνα, και πλημμυρίσει θυμιάματα, την εντάσσει σε ένα πλαίσιο θεϊκών επιφανειών, σε ένα ταξίδι από το σκοτάδι στο φως, από το θείο στο ανθρώπινο, για να δηλώσει, ακόμα πιο έντονα, ότι ο ρόλος του νησιού αλλά και του επερχόμενου προστάτη θεού του είναι ακριβώς αυτός· να φανερώνει τη θεϊκή παρουσία μέσα από μια σειρά τελετουργιών που το μυθικό πεπρωμένο της Δήλου και η γέννηση του Μουσηγέτη Απόλλωνα ίδρυσαν πάνω σε αυτήν. Την εικόνα του χορού ως κύκλου σε σχέση με τις Κυκλάδες, αλλά με κέντρο πια την Αττική, την υιοθετεί και ο Αίλιος Αριστείδης στον Παναθηναϊκό του (11, 156 D)·

―  αi δέ επίκεινται πανταχόθεν πεποικιλμέναι Κυκλάδες και Σποράδες περί την Άττικήν, ώσπερ της θαλάττης εξεπίτηδες ανείσης αντί προαστείων τη πόλει, χορού σχήμα σώζουσαι.

Ο λόγος αυτός διαπνέεται από φιλοαθηναϊκή επιρροή, εφόσον μάλιστα παρουσιάζει τη Λητώ να περνά και να λύνει τη ζώνη, πριν γεννήσει, στη θέση Ζωστήρ της Αττικής (Βουλιαγμένη) και οδηγούμενη ανατολικά από την Αθηνά, να φτάνει από το Σούνιο διά των νησιών στη Δήλο (13, 157 D).

 Στο στίχο 196 του ύμνου εις Δήλον ο Καλλίμαχος ονομάζει την Αστερία φιλόμολπο, αυτή που αγαπά το χορό και το τραγούδι, και την περιγράφει να κατεβαίνει προς την Εύβοια για να δει το χορό των Κυκλάδων.

Σύμφωνα με το μύθο, η Αστερία (Δήλος), είναι η αδελφή της Λητούς κατά μία παράδοση την κυνήγησε ο Δίας για να ενωθεί μαζί της · εκείνη, για να αποφύγει το σμίξιμο με το θεό, έπεσε στη θάλασσα κι έγινε νησί, που περιπλανιόταν χωρίς να μπορεί να ριζώσει πουθενά έως την Γέννηση των θεών.

Την πορεία από το σκοτάδι στο φώς, από το ουράνιο στερέωμα στο κέντρο του Αιγαίου, από τα βάθη της θάλασσας στον ανοιχτό ορίζοντα, σηματοδοτεί η γέννηση του Απόλλωνα, ενός θεού που συμβολίζει το φώς, την επικοινωνία με το θείο μέσω της μουσικής και της προφητείας· Πλούτ. Περί του ΕΙ του εν Δελφοίς· ― Πύθιος μεν εστί τοις αρχομένοις μανθάνειν καί διαπυνθάνεσθαι. Δήλιος δε καί Φαναίος οίς ήδη τι δηλούται και υποφαίνεται της αληθείας.

Την πορεία από το σκοτάδι στο φως εκφράζει και η Δήλος, τόσο με το μύθο της εμφάνισης της όσο και με τη σημασία του ονόματος της. Η ξεχωριστή θέση της επιβεβαιώνεται μέσα από τη στερεότυπη ποιητική εικόνα που παρέχουν τα δύο βασικότερα κείμενα που αναφέρονται στη Δήλο και τη γέννηση του Απόλλωνα· Ομηρικός ύμνος εις Απόλλωνα και ύμνος εις Δήλον του Καλλίμαχου.

 Το μυθικό πεπρωμένο οδηγεί το μικρό αυτό νησί από την πιο μεγάλη αφάνεια στην πιο εκθαμβωτική παρουσία· η εκλεκτή δεν είναι πια «ά-δηλος» -ουκετ’ άδηλος επέπλεες», γίνεται Δήλος, πλημμυρίζει χρυσάφι «χρυσώ δ’ αρα Δήλος άπασα βεβρίθει» παύει πλέον να περιπλανιέται και ριζώνει στην καρδιά του Αιγαίου.

Η Γέννηση

Ύστερα από βασανιστικές περιπλανήσεις σε στεριά και θάλασσα, η Λητώ βρίσκει επιτέλους τη γη, φτωχή, ταπεινή και άγονη, που θα φιλοξενήσει τον καρπό της ένωσης της με το Δία. Πιασμένη από τον κορμό του φοίνικα (Ομηρ. υμν. εις Απ. 134-137), παρά την επιθυμία της ζηλόφθονης Ήρας να εμποδίσει αυτόν τον τοκετό, η Λητώ φέρνει στο φως το παιδί που κάνει τη γή να πλημμυρίζει χρυσάφι, τους θεούς και τους ανθρώπους να γεμίζουν χαρά·

―  αί δ’ άρα πασαι

θάμβεον άθάναταί, χρυσώ δ’ άρα Δήλος άπασα βεβρίθει καθορώσα Διός Λητούς τε γενέθλην, γηθοσύνη ότι μιν θεός είλετο οικία θέσθαι.

Ο ομηρικός ποιητής, πολύ πιο συνοπτικά από τον Καλλίμαχο, αναφέρει τα μέρη που πέρασε η Λητώ, αναζητώντας μια γη που θα τη δεχτεί για να γεννήσει τον ένδοξο γιό της. Στην προσφώνηση της προς το νησί, η Λητώ προλέγει το κατοπινό της μεγαλείο· στην άκαρπη γη της Δήλου θα συγκεντρώνονται πάντες οι άνθρωποι (57-58) φέρνοντας εκατόμβες, και από το λίπος των ζώων (το περιτόνιο των εντοσθίων) θα υψώνεται η άσπετος κνίσα. Η απάντηση της Δήλου στην υπόσχεση της Λητούς είναι άμεση· θέλει να δεχτεί το θεό, γιατί η φήμη της ανάμεσα στους ανθρώπους είναι άσχημη. Πριν τη γέννηση του θεού δεν ήταν μόνο άδηλος, αλλά και δυσηχής (64)· ο θεός που θα γεννηθεί εκεί θα την τιμήσει μέσα  από μια διπλή Επιφάνεια φωτός και ήχου. Το νησί θα γίνει δήλον· θα πάψει να είναι άδηλον. σιωπηλό, και άψοφον. Καλλ. είς-Δήλον 302-303 ―  ούτε σιωπηλήν οντ’ άψοφον ούλος έθείρας  Εσπερος αλλ’ αιεί σε καταβλέπει αμφιβόητον.

Η μουσική του θεού είναι το εργαλείο που ταξινομεί τη δυσαρμονία. Η αποκάλυψη και η χωροθέτηση (με χορικούς όρους) ενός κέντρου (γεωγραφικού και λατρευτικού) συνοδεύεται και οριοθετείται με μουσικά γεγονότα που επαναλαμβάνονται τακτικά μέσα στο χρόνο, μέσω των εορτών. Ο οικιστής Απόλλων οργανώνει την πόλη του με μουσικούς και χορικούς όρους, ακριβώς γιατί και οι αρχαίοι με τους ίδιους όρους ανέτρεΦαν και διαπαιδαγωγούσαν το ζωντανό υλικό της, τους νέους.

Στην καλλιμάχεια παραλλαγή της θεϊκής γέννησης του θεού Απόλλωνος τα ιερά πουλιά του θεού, οι μελωδικοί κύκνοι, «Μουσάων όρνιθες, άοιδότατοι πετεηνών» οι ιεροί θεράποντες των Μουσών, θα κάνουν επτά φορές το γύρο της Δήλου «εβδομάκις εκυκλώσαντο» αδόμενοι, «μέλποντες», και ο θεός γεννιέται.Ο κύκλος περιέχει μια τελετουργική θεϊκή δύναμη· το πρώτο διαβατήριο έθιμο, τη δύναμη της γέννησης , εκτελείται ένα είδος περιφοράς του νεογέννητου, η τελετή που οι Έλληνες ονομάζουν Αμφιδρόμια. Είναι μια τελετή ένταξης του νεογέννητου στον οίκο καιπραγματοποιείτο την 5η ή και την 10η ημέρα από τη γέννηση. Η οικογένεια και οι συγγενείς γύριζαν γύρω από την εστία της οικίας μαζί με το παιδί, ώστε να εντάξουν το νέο μέλος στον οίκο, να δημιουργήσουν ένα δεσμό μεταξύ του βρέφουςκαι του σημαντικότερου τελετουργικά σημείου του οίκου.

Γέννηση και ολολυγή

Μετά την υπόσχεση της Λητούς ότι ο θεός θα κατασκευάσει περικαλλέα ναό και χρηστήριο πάντας επ’ ανθρώπους (Ομ. Ύμν. εις Απολ. 80-82), η Δήλος τη δέχεται και ξεκινά η οδυνηρή πορεία της Λητούς προς τη γέννηση του θεού. Η λέξη  Ιχναίη (Ομηρ. Ύμν. εις Απολ. 94) είναι τοπωνύμιο που απαντάται στη Μακεδονία (όπου και μαντική λατρεία του Απόλλωνα) και στη Θεσσαλία. Αρχικά το τοπωνύμιο ήταν Άχνη όνομα για τις Κυκλάδες και τη Βοιωτία. Η Θέμις σύμφωνα με τον ορφικό ύμνο 79 στ. 6, δίδαξε στον Απόλλωνα τη μαντική.

Η Λητώ για εννιά μέρες και εννιά νύχτες διακατέχεται από αφάνταστες ωδίνες. Γύρω της στέκουν οι άριστες από τις θεές· η Διώνη (μητέρα της Αφροδίτης), η Ρέα, η Θέμις, η Αμφιτρίτη κι άλλες ακόμη. Οι αρχέγονες θεότητες της ελληνικής θεογονίας συμπαραστέκονται στη γέννηση του νέου θεού. Ωστόσο η Ήρα κρατά απομονωμένη στον Όλυμπο την Ειλείθυια, τη μόνη που μπορεί να βοηθήσει τη Λητώ στους πόνους της γέννας (Διόδ. 73. 4-5).

Ευτυχώς όμως οι θεές στέλνουν την Ίριδα στην Ειλείθυια, ψηλά στον Όλυμπο, τάζοντας της έναν όρμο (μεγάλος Στέφανος), τόσους πήχεις μακρύ όσες οι μέρες της αγωνίας της Λητούς· εννεάπηχο· Η Ίριδα πείθει την Ειλείθυια και οι δυό μαζί, σαν  τρομαγμένα περιστέρια (ιερά στη Δήλο)  πετούν ως τη Δήλο (Ομ. Υμν. εις Απολ.114). ο αριθμός 9 συνδέεται με τον Απόλλωνα. Το δώρο που τάζουν οι θεές στην Ειλείθυια για να παρευρεθεί στον τοκετό της Λητούς ,ό όρμος, δεν ήταν ένα περιδέραιο, αλλά ένα τεράστιο στεφάνι που μεταφέρεται στη χορευτική πομπή προς τιμήν της. Η λέξη όρμος- αναφέρεται στην αντίστοιχη ταινία που τυλίγεται γύρω από το θεϊκό θρόνο ή τον κλισμό (τετράποδη καρέκλα). Επιγραφή IG XI, 2, 166, 22.

Όταν έφτασε εκεί η θεά του τοκετού, οι πόνοι της Λητούς λύθηκαν αγκαλιάζοντας το γενέθλιο δέντρο, το φοίνικα, έφερε τον Απόλλωνα στο φως. Ακριβώς τη στιγμή της πρώτης Επιφάνεας, της γέννησης, συντελείται το πρώτο μουσικό γεγονός· μόλις ο θεός «πετάχτηκε στο φως», όλες οι παρευρισκόμενες θεές όλόλυξαν.

― εκ δ ‘ εθορε προ φόως δέ, θεαί δ ‘ ολόλυξαν απάσαι. (Ομ. Ύμν. εις Απολ.119)

Ο Ησίοδος επιβεβαιώνει τα Γενέθλια του Θεού:
― πρώτον ένη τετράς τε και εβδόμη ιερόν ήμαρ• τη γαρ Απόλλωνα χρυσάορα γείνατο Λητώ.
ΗΣΙΟΔΟΣ ΕΡΓΑ Και ΗΜΕΡΑΙ 770

Ο εορτασμός αυτή την ημέρα απλώνεται και εκτός Αθηνών σ’ὁλόκληρο τον Ελληνικό κόσμο.
Ο σχολιαστής του Αριστοφάνους επιβεβαιώνει ότι στην Αθηνα η εβδόμη ημέρα ήταν ιερή για τον Απόλλων:
― έξω των εορτών ιεραί τινες του μηνός ημέραι νομίζονται Αθήνησι θεοίς τισίν, οίον νουμηνία και εβδόμη Απόλλωνι.-
ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ ΠΛΟΥΤΟΣ ΣΧΟΛΙΑ 1126
Αύτό το σχολιο επιβεβεβαιώνεται από τις διάφορες θρησκευτικές τελετές στην Αθήνα την εβδόμη ημέρα για όλους τους μήνες.
Εκατομβαιών 7 : Εκατόμβαια
Μεταγειτνιών 7 : Θυσία των Σαλαμινίων στον Απόλλωνα Πατρώο, Λητώ, Άρτεμις, και Αθηνά.
Βοηδρομιών 7 : Βοηδρόμια.
Πυανεψιών 7 : Πυανέψια.
Γαμηλιών 7 : Θυσία στον Απόλλων στη Μεγάλη Δημαρχία της Ερχιάς, στον Δελφίνιο και τον Λυκαίο.
Θαργηλιών 7 : Θαργήλια.

Οι μηνιαίες ιεροπραξίες αφιερωμένες στον Απόλλωνα για την εβδόμη ημέρα επιβεβαιώνονται και από τον Πρόκλο :
― την δε εβδόμην και ως Απόλλωνος γενέθλιος υμνών, διό και Αθηναίοι ταύτην ως Απολλωνιακήν τιμώσι δαφνηφορούντες και το κανούν επιστρέφοντες και υμνούντες τον θεόν.
ΠΡΟΚΛΟΣ ΣΧΟΛΙΑ Σε ΗΣΙΟΔΟ 770
Η εορτή καμμίας άλλης θεότητος δεν επιτρέπονταν για αυτήν την ημέρα.
Οι γυναίκες των Αθηνών αυτή την ημέρα έψηναν στρόγγυλα ψωμάκια που ονομάζονταν Πόπανα προς τιμήν του Απόλλωνος.
― δε και ταις εβδομάσι προστάξας οίνον έψειν τοις ένδον, εξελθών αγοράσαι μυρρίνας, λιβανωτόν, πόπανα και εισελθών είσω στεφανών
ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ 16.10

Ο θεός Απόλλων, η πάτρια λατρεία, ο καθαρμός, η ίαση, η μαντική

Οι δεσμοί  του θεού Απόλλωνος  με τον Κάτω Κόσμο  και το θάνατο είναι άτονοι, ακόμη και από την αδελφή του την Αρτέμιδα, παρόλα αυτά ο ίδιος ο θεός Απόλλων είναι ένας αυστηρός θεός.

Ασεβείς η άδικοι και βίαιοι άνθρωποι  βρίσκουν τον  θάνατο και από τον Απόλλωνα. Ευθύς στην αρχή της Ιλιάδος (Α 10 κπ.) κάνει γι πρώτη φορά την εμφάνισή του στο στρατόπεδο των αχαιών για να τους τιμωρήσει με λοιμό και με αθρόους θανάτους, γιατί ο αρχιστράτηγός τους ασέβησε προς τον ίδιο και περιφρόνησε τον ιερέα του· οργισμένος,  έμοιαζε σαν άγρια νύχτα, όταν «απάνευθε νηών εζόμενος», άρχισε με τα «πικρά του βέλη» να σπέρνει το θάνατο.  «Πυραί νεκύων θαμειαί» μαίνονται επί εννιά μέρες στο στρατόπεδο των αχαιών (στ. 47 κπ).  Στην Ιλιάδα είναι γνωστό πως με τα ίδια πικρά βέλη θανάτωσε και τα έξι αγόρια της Νιόβης για να τιμωρήσει την αλαζονεία της (Ω

605).  Η Οδύσσεια εξάλλου καταλογίζει στον Απόλλωνα ως ευεργεσία προς τους θεούς και προς τους ανθρώπους την εξόντωση των δυο τερατωδών υιων του Αλωέα που είχαν απειλήσει τους θεούς (λ 305-320).

Ως ένδειξη της αυστηρότητας του δελφικού ιερατείου, τουλάχιστο για τα παλαιότερα χρόνια, μπορεί να θεωρηθεί το ότι συνήθιζε να συμβουλεύει αυστηρές θυσίες για τον κατευνασμό της οργής των θεών του Κάτω Κόσμου.  Το -8ο αιώνα είχε υποδείξει στους μεσσήνιους νυχτερινή αυστηρή θυσία για τους υποχθόνιους δαίμονες· «κόρην άχραντον νερτέοισι δαίμοσι, κληρώ λαχούσαν Αιπυτιδών αφ΄αίματος θυηπολείτε νυκτέροισιν εν σφαγαίς» (Παυσ. 4. 9. 4). Στα ύστερα χρόνια συνηθίζουν  να αποδίδουν σε συμβουλή του Απόλλωνος την προθυμία των νέων και των νεανίδων να αυτοθυσιαστούν για την σωτηρία της πατρίδος, όπως η Άγλαυρος στην Αθήνα 8σχόλια σε Δημοσθένη 19. 303) και του υιού του Κρέοντος Μενοικέα στη Θήβα (Παυσ. 9. 25. 1). Κατά τον Ευριδπίδη (Φοιν. 931 κπ. 1009κπ.) η θυσία του Μενοικέα είχε ζητηθεί από τον Τειρεσεία). Οι νύξεις των  ποιητών και των τραγωδών  αφορούν τα πρώϊμα χρόνια  των χθόνιων θεών πριν την επισημοποίηση του ολυμπιακού πανθέου.

Αξιοσημείωτο όμως είναι πως ήδη στον καιρό του Ομήρου ο κόσμος πίστευε πως τους ήπιους θανάτους που βρίσκουν τους ηπερήλικες η βασανισμένους ανθρώπους στις οικίες τους η πάνω στο ειρηνικό τους έργο τους έστελνε ως ευεργεσία  «οίς αγανοίσι βελέεσιν» (με τα απαλά του βέλη) ο Απόλλων που ξεχώριζε έτσι ως ο πιο φιλάνθρωπος ανάμεσα στους θεούς (Ω 759,ο 411,γ 280).  Ο Απόλλων είναι ο θεός που όλοι μπορούν να εξευμενίσουν. Η Ιλιάς, αμέσως μετά την περιγραφή του λοιμού και των θανάτων που προκαλεί η οργή του Απόλλωνος στον στρατό των αχαιών, τον παρουσιάζει να δέχεται με προθυμία την ιλαστήρια προσφορά των ηγετών του στρατού και να σταματάει τον λοιμό.  

Στα ιερά των Δελφών και της Δήλου κάθε άνθρωπος μπορεί να ξεπλύνει ένα ηθικό μόλυσμα και  να επιστρέψει θρησκευτικά καθαρός στην κοινωνική ζωή. Περιοδικός ηθικός καθαρμός μαρτυρείται για ολόκληρο το νησί της Λήμνου, για τον οποίο έχουν ϑεσπισθεί ετήσια εναγίσματα. Πριν από τις σχετικές τελετές και για χρονικό διάστημα εννιά ημερών σβήνει κάθε φωτιά στο νησί. Κατά τις εννιά αυτές ημέρες ένα πλοίο στέλνεται στην ιερή Δήλο για να φέρει νέα, φωτιά,

τελετουργικά καθαρή, την οποία, μετά τις έμπυρες ιεροπραξίες, παίρνουν οι άνθρωποι στις οικίες τους, και από εκείνη τη στιγμή νιώθουν σαν να αρχίζουν μια καινούργια ζωή!  Η «Θεωρίς δε ναυς εκ Δήλου πυρφορεί· καν αφίκηται προ των εναγισμών, ουδαμού της Λήμνου καθορμίζεται. Επειδάν δε η θεωρίς εισπλεύσει και νείμωνται το πυρ, καινού το εντεύθεν βίου φασίν έρχεσθαι» (Φιλοστρ. Ηρ. 740).

Στα πάτρια μας ο Απόλλων είναι κυρίως ο θεός του θρησκευτικού καθαρμού και της μαντικής. Στα υπομυκηναϊκά και στα πρωτογεωμετρικά έτη ένας θεός με τις ιδιότητες αυτές είναι παντού ιδιαίτερα επιθυμητός.

Τη μαντική του όμως φύση την διατηρεί αμιγή, μάλιστα ως το τέλος της αρχαιότητας, μόνο στο δελφικό ιερό του.  Ο Πλούταρχος στην πραγματεία του Περί των εκλελοιπότων χρηστηρίων αναζητεί τους λόγους που προκάλεσαν το «μαρασμό» ή την αμαύρωση ή και την παντελή έκλειψη ενός πλήθους μαντείων που ανθούσαν στα αρχαϊκά έτη και που έκαμναν την Βοιωτία «πολύφωνον χρηστηρίων». Μνημονεύει ως πολύ φημισμένο το «περί τας Τεγύρας» και το «περί το Πτώον» μαντείο ως τα σημαντικώτερα και τα δύο από το χρηστήριο της Λειβαδιάς που λειτουργούσε ακόμη επί των ημερών του Πλουτάρχου. Μνημονεύει και το «Τειρεσίου χρηστήριον» που ύστερα από επιδημική αρρώστεια που είχε πέσει στον Ορχομενό «εξέλιπε παντάπασι» και μέχρι των ημερών του «αργόν διέμενε και άναυδον» (κεφ. 44).

Στην υπόλοιπη Ελλάδα ο Απόλλων, κατά τη γοργή εξάπλωση της λατρείας του, υποκατέστησε πλήθος τοπικών θεών της βλάστησης ή της ποιμενικής ζωής ή θεραπευτικούς θεούς και ήρωες και κάλυψε κι αυτός (όπως και άλλοι μεγάλοι θεοί) ευρύτατο φάσμα των αναγκών της ζωής. Εξαιρετική θέση έχει ως θεός που αποτρέπει τις αρρώστιες με τα προσωνύμια  «λοίμιος», «επικούριος» (Παυσ. 8. 41. 8), «ακέσιος», «αλεξίκακος», «παιάν», «ούλιος», «ιατρός». Η ιερή του ωδή, ο παιάν ή παιήων που άδουν οι αχαιοί μετά την απαλλαγή τους από τον λοιμό (Ιλ. Α 473) άδεται και αργότερα, κυρίως «επί καταπαύσει λοιμών και νόσων», κατά τους λεξικογράφους.  Κατά τους ίδιους «προ των θυρών» τιμάται από τα μέλη των οικογενειών ο Απόλλων με το προσωνύμιο «αγιεύς» και έχει την δική του στήλη, (σαν την ερμαϊκή) ως αποτρόπαια κακών επηρειών. Ως προστάτη της αγροτικής παραγωγής σε πολλά μέρη τον επικαλούνται με τα προσωνύμια «σαυροκτόνος» ή «παρνόπιος» (εξολοθρευτής των ακρίδων) ή «σμινθεύς» (εξολοθρευτής των αρουραίων).  Μεγαλύτερη εκδούλευση προσφέρει ο θεός στους ανθρώπους με το δελφικό του ιερατείο, όπως παρατηρεί ο Πλάτων Πολιτεία 427, οι άνθρωποι συμβουλεύονται το μαντείο για ιδρύσεις ιερών, για θυσίες και για άλλες θεραπείες θεών, δαιμόνων και ηρώων, ακόμη και νεκρών συνανθρώπων τους που γι’ αυτούς θέλουν να ξέρουν με ποιο τρόπο μπορούν να τους έχουν «ίλεως». Και ο Πλούταρχος στο Περί των εκλελ. χρηστήρ. 46 αποδίδει στη θεία πρόνοια την αρχή του δελφικού ιερού «λογιζόμενος πηλίκων αγαθών το μαντείον αίτιον γέγονε τοις έλλησιν εν τε πολέμοις και κτίσεσι πόλεων, εν τε λοιμοίς και καρπών αφορίαις». Μεγάλη εκδούλευση είναι και η καθαγίαση των νόμων, ώστε να τους σέβονται οι άνθρωποι· ο Ξενοφών διέσωσε την παράδοση πως ο Λυκούργος πριν παρουσιάσει στους σπαρτιάτες τους νόμους του ζήτησε τη γνώμη του δελφικού θεού σχετικά με την χρησιμότητά τους·  «ου πρότερον απέδωκε τω πλήθει τους νόμους πριν ει λώον και άμεινον είη τη Σπάρτη πειθομένη οις αυτός έθηκε νόμοις. Επεί δε ανείλε τω παντί άμεινον είναι, τότε απέδωκεν, ου μόνον άνομον, αλλά και ανόσιον θεις το πυθοχρήστοις νόμοις μη πείθεσθαι» (Λακεδ.Πολιτ. 8. 5). Εξίσου σημαντική είναι η συμπαράσταση του μαντείου σε όσους ξενιτεύονται για ίδρυση αποικιών. Συχνά ζητά να τους εμποδίσει να διαλέξουν  για μόνιμη εγκατάσταση τους χώρους πλούσιους αλλά ανθυγιεινούς· η Σούδα στο λήμμα Αρχίας διέσωσε μια παράδοση για σχετικό χρησμό «..ήλθετε ερησόμενοι Φοίβον τίνα γαίαν ίκησθε· αλλ’ άγε δη φράζεσθε αγαθών πότερόν κεν έλοισθε, πλούτον έχιν κτάνων ή τερπνοτάτην υγίειαν». Ως συμπαραστάτης των αποίκων ο Απόλλων φέρνει τα προσωνύμια· «ηγεμών», «προηγέτης», «αρχηγέτης», «προκαθηγεμών», «κτίστης», «οικιστής».

Ο Λοιμός

Ο λοιμός, είναι απλώς ένας άλλος εχθρός, ένα είδος κακού δαίμονος που προσπαθεί κρυφά να εισχωρήσει μέσα από μια φυλασσόμενη πύλη της πόλης· ο φύλακας τοξότης είναι τόσο ικανός να τον απομακρύνει όσο μπορεί να διώξει μια επιθετική ορδή ξένων εχθρών. Σήμερα, διαφοροποιούμε ανάμεσα στους εχθρούς και τα μικρόβια, ή ανάμεσα στον πόλεμο και τον λοιμό, μια διαφοροποίηση την οποία δεν θα έκαναν οι Έλληνες· ο Απόλλωνας, ο εξαιρετικός αιχμηρός τεξευτής, κρατάει και τα δύο μακριά. Κατανοούμε τον Απόλλωνα ιατρό ως εξειδίκευση μιας λατρευτικής πτυχής που έχει ο θεός σε όλο τον αρχαίο κόσμο, ο  Αλεξίκακος. Ως εκ τούτου, αυτός και η αδερφή του Άρτεμις – μια εξαιρετική και τρομακτική ίδια τοξότης – επικαλούνται συχνά ως «Φύλακες των Πυλών», Προαύλιοι, για να αποτρέψουν το κακό από την πόλη. Η εικόνα του Απόλλωνα προστάτευε την είσοδο πολλών ελληνικών οικιών – αυτή τη φορά όχι ένα ανθρωπόμορφο άγαλμα, αλλά μια στήλη ή μια κολόνα ως το σημάδι του Απόλλωνα που προστατεύει τις θύρες, ο Απόλλωνας «Αγιεύς», όπως τον ονομάζουν οι Έλληνες.

Όταν ο λοιμός εκδιώκεται, η υγεία αποκαθίσταται. Η υγεία, λοιπόν, δεν θα μπορούσε να είναι τίποτα άλλο από την απουσία του λοιμού. Εδώ υπάρχει ένας φιλοσοφικός δεσμός· μπορεί κανείς να ορίσει το καλό απλώς ως την απουσία του κακού, όπως και οι Επικούρειοι. Άλλοι, απαιτώντας περισσότερη ζωή, προτιμούν να ακολουθούν πραγματικά το καλό από την έξοδο από το κακό· σε έναν πλατωνιστή, η ιδέα του καλού είναι η υψηλότερη πραγματικότητα που μπορεί να σκεφτεί. Η φιλοσοφική συζήτηση απέχει πολύ από την αδράνεια· αντικατοπτρίζει στάσεις απέναντι στη ζωή που αντανακλώνται στη θρησκεία όσο συχνά βρίσκονται στη φιλοσοφία.

Ο Απόλλωνας, μπορεί να προεδρεύει και στους δύο τρόπους εξέτασης των πραγμάτων, όπως διδάσκει ο τελετουργικός κύκλος των Θαργηλίων. Τα Θαργήλια είναι μια εορτή κοινή για όλους τους Ίωνες, και έδωσαν το όνομά τους στον μήνα Θαργηλιών, τον προ-τελευταίο μήνα του έτους των Ιώνων στο κλίμα του Αιγαίου, η χρονιά δεν τελείωσε με τον ήπιο χειμώνα αλλά με τη θερινή ζέστη που ξεραίνει όλη τη βλάστηση.

Η εορτή και ο μήνας μας πάνε πίσω, τουλάχιστον πριν από τη στιγμή κάπου στο τέλος της Εποχής του Χαλκού ή στην αρχή της Εποχής του Σιδήρου, όταν οι ηπειρωτικοί Ίωνες εγκαταστάθηκαν στο Αιγαίο στη δυτική ακτή της Μικράς Ασίας και πήραν μαζί τους το ημερολόγιο από τα εδάφη προέλευσης τους.

Η κύρια ημέρα των Θαργηλίων είναι η έβδομη του Θαργηλιώνος, την ημέρα που οι Ίωνες θεωρούσαν την γενέθλια του Απόλλωνα. Την ίδια μέρα είναι τα γενέθλια του Πλάτωνα, ενώ την έκτη ήταν τα γενέθλια του Σωκράτη και της Αρτέμιδος.

Η έβδομη ημέρα είναι  η ημέρα της ανανέωσης και της αφθονίας. Νέοι άρτοι κριθαριού ψήνονται και μεταφέρονται στον ναό του Απόλλωνα σε μια άλλη πομπή, μαζί με μια χύτρα που περιέχει πολτό μαγειρεμένο από τους πρώτους, ανώριμους σπόρους του κριθαριού και με κλάδους που είναι διακοσμημένοι με μαλλί, καρπούς και μικρά δοχεία λάδι και μέλι μετά την πομπή, αυτά οι κλάδοι κρεμιούνται πάνω από την πόρτα της οικίας.

Στην Αθήνα, εισάγεται το νέο πυρ από την ιερή εστία στους Δελφούς και χρησιμοποιείταιε για να αναζωπυρώσει τη δημόσια εστία στην αίθουσα του Βουλευτηρίου από την οποία τα ιδιωτικά νοικοκυριά παίρνουν για το δικό τους νέο πυρ, όπως και οι ναοί. Το νέο πυρ είναι το πιο ισχυρό τελετουργικό σύμβολο ανανέωσης και ανήκει σε πολλές εορτές της Πρωτοχρονιάς στον Απόλλωνα των Ελλήνων, καθώς και σε άλλες στιγμές ριζικής ανανέωσης· μετά την κρίση του Περσικού Πολέμου, οι ελληνικοί βωμοί πήραν το νέο πυρ από τον Δελφικό βωμό. Ο κύκλος των Θαργηλίων αντιπροσωπεύει την ανανέωση μετά τον καθαρμό της πόλης από το κακό όπου η ευτυχία επιστρέφει αμέσως μετά τον καθαρμό της πόλης από τον λοιμό, το τελετουργικό των Θαργηλίων δεν καθαίρει απλώς την πόλη αλλά προσθέτει νέα και απτά αγαθά, από άρτους,  μέλι και νέο πυρ.

Τα Δήλια -Θαργήλια και το χρυσό ζεύγμα του Νικία

Το μουσικό και χορικό χαρακτήρα των Δηλίων του -5ου αιώνος, αλλά και το θρυλικό μεγαλείο των πρώτων θεωριών, αποδίδει ζωντανά το περίφημο επεισόδιο που παραδίδει ο Πλούταρχος στο βίο τον Νικία. Όταν έφταναν τα πλοία με τους χορούς που έστελναν οι διάφορες πόλεις στη Δήλο για να υμνήσουν το θεό, έτρεχε ο όχλος να τους προϋπαντήσει στο πλοίο και ζητούσε να τραγουδήσουν όπως ήταν αυτοί φορούσαν τα στεφάνια τους (τα επίχρυσα στλεγγίδια των επιγραφών) και έβαζαν τα ρούχα τους βιαστικά και άτακτα. Όταν όμως τη θεωρία των Αθηναίων
ανέλαβε ο Νικίας, έδρασε ως εξής:

Ο Νικίας για να αποφύγει αυτή τη βεβιασμένη «παράσταση» του αθηναϊκού χορού και φυσικά για να αυξήσει το γόητρο της Αθήνας (και τις πιθανότητες νίκης στους αγώνες), αποβίβασε το χορό, τα προς θυσία ζώα και όλο τον εορταστικό εξοπλισμό στη γειτονική Ρήνεια. Είχε δε υπολογίσει και φτιάξει γέφυρα στην Αθήνα στολισμένη με χρυσό, χρώματα, στεφάνια και αυλαίες την οποία έφερε μαζί του και με την οποία ένωσε τη θαλάσσια απόσταση ανάμεσα στη Δήλο και τη Ρήνεια (IG II/III 1635). Έτσι, όταν ξημέρωσε η επόμενη μέρα, ο λαός της Δήλου αντίκρυσε την πομπή και το χορό των Αθηναίων να περνά στολισμένος, υμνώντας το θεό, πάνω από τη θάλασσα:

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ ΝΙΚΙΑΣ 3.5.
― Μνημονεύεται δ’ αυτού και τα περί Δήλον ως λαμπρά και θεοπρεπή
φιλοτιμήματα. Των γαρ χορών, ους αι πόλεις έπεμπον ασομένους τω θεώ, προσπλεόντων μεν ώς έτυχεν, ευθύς δ’ όχλου προς την ναύν απαντώντος άδειν κελευομένων κατ’ ουδένα κόσμον, αλλ’ υπό σπονδής ασυντάκτως αποβαινόντων
άμα και στεφανουμένων και μεταμφιενυμμένων, εκείνος, ότε την θεωρίαν ήγεν,
αυτός μεν εις Τήνειαν απέβη τον χορόν έχων και τα ιερεία και την άλλην παρασκευήν, ζεύγμα δέ πεποιημένον Άθήνησι προς τα μέτρα και κεκοσμημένον εκπρεπώς χρυσώσεσι και βαφαίς και στεφάνοις και αυλαίαις κομίζων, δια νυκτός εγεφύρωσε τον μεταξύ Τηνείας και Δήλου πόρον, ουκ όντα μέγαν· είθ’ άμ’ ήμερα, την τε πομπήν τω θεώ και τον χορόν άγων κεκοσμημένον πολυτελώς και άδοντα δια της γέφυρας απεβίβαζε.

Μέσα από την παραπάνω περιγραφή προβάλλεται το μεγαλείο που θέλησαν να δώσουν οι Αθηναίοι στα Δήλια και κυρίως η κεντρική θέση που κατείχαν οι χοροί στην εορτή.
Η χρονιά κατά την οποία στάλθηκε η θεωρία της οποίας ηγείτο ο Νικίας δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια αν και το πιθανότερο είναι ότι πρόκεται για το -418/7 διότι την ιδια χρονολογία εγκαινιάστηκε ο ναός του Δαφνηφόρου Απόλλωνος των Αθηναίων.
Σύμφωνα με την περιγραφή του Πλούταρχου, μετά την πομπή ακολουθούσαν τα προθύματα της εορτής, μια προκαταρτική θυσία, γνωστή και από
τις επιγραφές (IG II/III 1635), και στη συνέχεια η θυσία της εκατόμβης. Επίσης θα πρέπει να γίνονταν και αναίμακτες θυσίες (προσφορές απαρχών), ανάμνηση των προσφορών των Υπερβορέων (Πλούταρχος Ηθ. 158α). Δεν υπάρχουν μαρτυρίες για εξαγνιστικές τελετουργίες, αν και τελετές όπως της μαστίγωσης πιθανόν να ήταν σχετικές με την εορτή, εφόσον τα Δήλια εντάσσονται στο πνεύμα των Θαργηλίων.
Όπως λέει ο Θεόφραστος στον Αθήναιο 10. 424f, προς τιμήν του Δηλίου Απόλλωνος εορτάζουν τα Θαργήλια, και στο ναό του Δαφνηφόρου στη Φλύα υπάρχει παράσταση (ζωγραφιά) με αυτό:

― Ο δέ Απόλλων ούτος έστιν ώ τα Θαργήλια άγουσι, και διασώζεται Φλυήσιν εν τω δαφνηφορείω γραφή περί τούτων.

Μετά τις θυσίες, ακολουθούσαν οι αγώνες, γυμνικοί, ιππικοί και μουσικοί, για τους οποίους ενδιαφέροντα στοιχεία υπάρχουν στις επιγραφές τις περιόδου. Μάλιστα ο Νικίας, μετά τη λήξη της εορτής, αφιέρωσε στο θεό χάλκινο φοίνικα και κομμάτι γης αξίας 10.000 δρχ. και ζήτησε από τους Δηλίους, με τα κέρδη από αυτό, να κάνουν θυσίες και εστιάσεις και να εύχονται στο θεό για λογαριασμό του. Τα παραπάνω
κατέγραψε σε στήλη:

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΝΙΚΙΑΣ 3
― μετὰ δὲ τὴν θυσίαν καὶ τὸν ἀγῶνα καὶ τὰς ἑστιάσεις τόν τε φοίνικα τὸν χαλκοῦν ἔστησεν ἀνάθημα τῷ θεῷ, καὶ χωρίον μυρίων δραχμῶν πριάμενος καθιέρωσεν, οὗ τὰς προσόδους ἔδει Δηλίους καταθύοντας ἑστιᾶσθαι, πολλὰ καὶ ἀγαθὰ Νικίᾳ παρὰ τῶν θεῶν αἰτουμένους· καὶ γὰρ τοῦτο τῇ στήλῃ ‹συν›ενέγραψεν. ἣν ὥσπερ φύλακα τῆς δωρεᾶς ἐν Δήλῳ κατέλιπεν. [3.8] ὁ δὲ φοῖνιξ ἐκεῖνος ὑπὸ τῶν πνευμάτων ἀποκλασθεὶς ἐνέπεσε τῷ Ναξίων ἀνδριάντι τῷ μεγάλῳ καὶ ἀνέτρεψε.

Τα εορταστικά ρούχα των θεωρών ήταν οι περίφημοι θηραϊκοί χιτώνες, κατασκευασμένοι από θηραϊκό ύφασμα. Όπως αναφέρει ο Θεόφραστος στο βιβλίο του Περί Μέθης (Αθήναιος 10 424 e-f), ο ποιητής Ευριπίδης «οινοχόησε στην Αθήνα για τους ορχηστές.
Αυτοί ορχούνται γύρω από το ναό του Δηλίου Απόλλωνα, φορώντας ιμάτια θηραϊκού τύπου και προέρχονται από τις καλύτερες αθηναϊκές οικογένειες. Προς τιμήν αυτού του Απόλλωνα εορτάζονται τα Θαργήλια».
Οι χοροί που στέλνονται στη Δήλο προέρχονται από τις καλύτερες οικογένειες της Αθήνας (Αθήναιος 10 424 f) και ξεχωρίζουν όχι μόνο για τις μουσικές και χορικές τους ικανότητες αλλά και για τη φυσική τους ομορφιά. Ο Ξενοφών λέει ότι δεν υπήρχε καμία σύγκριση μεταξύ των μελών των αθηναϊκών χορών – και φέρνει ως παράδειγμα το χορό που πήγαινε στη Δήλο- και εκείνων που προέρχονταν από άλλες πόλεις ως προς την ενανορία, δηλαδή την αφθονία αλλά και τα φυσικά χαρίσματα (Ξενοφώντος Απομν. ΙΙΙ,3,12).

Στους αγώνες είναι βέβαιο ότι λάμβαναν μέρος και τα άλλα μέλη της Αμφικτιονίας, όπως φαίνεται και από το απόσπασμα του Ξενοφώντα -αλλιώς δεν είχε νόημα μια τόσο μεγαλόπρεπη εορτή με σαφή πολιτική σκοπιμότητα. Δυστυχώς, με εξαίρεση τους Αθηναίους, αγνοούμε ποιες άλλες πόλεις έπαιρναν μέρος στα Δήλια. Στους καταλόγους των αναθημάτων αναφέρονται μέρη όπως, η Μύκονος, η Νάξος, η Πάρος, η Μήλος, η Αμοργός, η Τήνος, η Κέα, το Αργός, η Σικυώνα, ενώ οι Χαλκιδείς παρήγγειλαν στο διάσημο αυλητή Πρόνομο τη σύνθεση ενός προσοδίου για να εκτελεστεί στη Δήλο (Παυσανίας 9.12. 5-6)

Γενέθλιον ήμαρ Πλάτωνος
Ο Πλούταρχος με δυο καταγραφές του καθιερώνει τη γενέθλιο ημέρα του Πλάτωνος του Φιλοσόφου στην εβδόμη Θαργηλιώνος, στην εορτή των Θαργηλίων και στην ιερή ημέρα της γεννήσεως του θεού Απόλλωνος, (και του Σωκράτους στην έκτη) :

― τη έκτη του Θαργηλιώνος ισταμένου την Σωκράτους αγάγοντες γενέθλιον τη εβδόμη την Πλάτωνος (γενέθλιον) ήγομεν .
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΗΘΙΚΑ 717b

― Ο δε Φλώρος ουδέ Καρνεάδην απαξιούν έφη μνήμης εν τοις Πλάτωνος γενεθλίοις, άνδρα της Ακαδημίας ευκλεέστατον οργιαστήν· Απόλλωνος γαρ αμφοτέρους εορτή γενέσθαι, τον μεν γαρ Θαργηλίοις Αθήνησιν, τον δε Κάρνεια Κυρηναίων αγόντων· ’εβδόμη δ´ αμφοτέρας εορτάζουσιν, και τον θεόν ως ταύτη γενόμενον υμείς‘ είπεν ’οι προφήται και ιερείς Εβδομαγενή καλείτε.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΗΘΙΚΑ 717d