ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α’ ΔΕΚΑΣ	Β’ ΔΕΚΑΣ	Γ’ ΔΕΚΑΣ

Η σημερινή ημέρα είναι ιερή για τον Απόλλωνα στη Αττική.

Εορτάζονται τα Μεταγείτνια με τα θυόμενα προς τιμήν του Πατρώου Απόλλωνος που επικαλείται «Μεταγείτνιος». Στο πλαίσιο των Μεταγειτνίων τελούνται και τα Ηρακλεια εν Κυνοσάργει.

Τη σημερινή ημέρα το γένος των Σαλαμινίων θυσιάζει στον Απόλλωνα Πατρώο, την Λητώ, την Αρτέμιδα και την Αθηνά.

ΕΣΠΕΡΙΑ 1938, ΣΕΛ. 3-5, ΣΕΙΡΕΣ 89-90:
― Μεταγειτνιώνος, εβδόμει Απόλλωνι Πατρώιωι υν: ΔΔΔΔ,
Λητόι χοίρον ΗΗΗΙΙΙ
Αρτέμιδι χοίρον ΗΗΗΙΙΙ
Αθηνάι αγελάαι χοίρον ΗΗΗΙΙΙ·
ξύλα εφ’ ιεροίς και εις τάλλα ΗΗΗΙΙΙ.

Αυτή η θυσία εδραιώνει περαιτέρω ότι η εβδόμη του μηνός είναι αφιερωμένη στον Απόλλωνα.
Σε αυτή τη θυσία σήμερα καθρεπτίζεται η εορτή της πολιτείας, τα Μεταγείτνια:

(Πλούταρχος Ηθικά 601Β),
«όπου και μήνα Μεταγειτνιώνα και θυσίαν επώνυμον άγουσι του μετοικισμού τα Μεταγείτνια»,
τα οποία εορτάζονται τον Μεταγειτνιώνα μήνα προς τιμήν του Απόλλωνος.
Ο Αρποκρατίων και ο Σουιδας επιβεβαιώνουν τις θυσίες της εορτής των Μεταγειτνίων:
«Μεταγειτνιών· εν δε τούτω Απόλλωνι Μεταγειτνίω θύουσιν.

ΤΑ ΜΕΤΑΓΕΙΝΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΤΙΜΩΜΕΝΟΙ ΘΕΟΙ

Το ημερολόγιο των Σαλαμινίων καταγράφει θυσίες και θυόμενα στην έβδομη ημέρα του μηνός Μεταγειτνιώνος (την ιερή ημέρα του Απόλλωνος), τότε  προσφέρεται ένα χοιρίδιο που θηλάζει  ακόμη στον Απόλλωνα Πατρώο, ένα ακόμη χοιρίδιο που θηλάζει στη Λητώ, ένα στην Αρτέμιδα και έναν τρίτο στην Αθηνά Αγελάα.

Η Αρτέμιδα σχετίζεται με τον Απόλλωνα Πατρώο στην επιγραφή I.G., I1², 4726. Η Λητώ επίσης σχετίζεται με τον Πατρώο Απόλλωνα. Ο Κικέρων (de nat. Deorumn, III, 55, 57) και ακολούθως ο Ιωάννης Λυδός (de mensibus, IV, σελ. 135, 9) αναφέρουν λανθασμένα ότι η μητέρα του Πατρώου Απόλλωνος είναι η Αθηνά. Αυτή η αναφορά τους είναι προσωπικές διαστροφές των ιδίων για τον θρύλο του Εριχθονίου και δεν αξίζουν καμμία εγκυρότητα ή αποτελούν τεκμήριο για τα πάτρια των Ελλήνων.

 Η θεά Αθηνά Αγελάα μας ήταν άγνωστη μέχρι πρόσφατα. Η λατρεία της όμως συνδέεται προφανώς με αυτή του Απόλλωνος Πατρώου, η θυσία και στους δύο πραγματοποιείται  την ίδια μέρα, την έβδομη του Μεταγειτνιώνος.

Ο δημόσιος ναός του Απόλλωνος Πατρώου, που είδε ο Παυσανίας(Α 3. 4) βρίσκεται στη δυτική πλευρά της Αγοράς, ακριβώς κάτω και ανατολικά του Ηφαιστείου, ανάμεσα στη στοά του Διός Ελευθέριου και του Μητρώου. Χτίστηκε τον -4ο αιώνα, σε ένα τέμενος που είχε κάποτε ένα μικρότερο οικοδόμημα με αψίδες. Ακριβώς βόρεια από αυτό υπάρχει ένα μικρό ανεξάρτητο ιερό, το οποίο μπορεί να θεωρηθεί ότι ανήκει στην Αθηνά Αγέλαα. Το ιερό είναι κτισμένο πριν από αυτό του Απόλλωνος Πατρώου.  Το λατρευτικό άγαλμα του ναού του Απόλλωνος Πατρώου του -4ου αιώνος είναι έργο του Ευφράνορος, του οποίου το καλλιτεχνική ακμή τοποθετείται από τον Πλίνιο (34.50, 35.28) στην 104η Ολυμπιάδα (-364/3 έως -361/0). Το νέο ιερό δύσκολα μπορεί να είχε προηγηθεί πριν το -363/2, αλλά το τέμενος ήταν πανάρχαιο.

Δεν είμαστε σίγουροι ότι η θυσία των Σαλαμινίων προσφέρεται στο δημόσιο ιερό. Ένα γένος (οι Ελασίδαι) κατέχουν ιδιωτικό τέμενος του Απόλλωνος Πατρώου (IG II² 2602), και ένα άλλο (οι Γεφυραίοι) έχουν ιερέα του Απόλλωνος Πατρώου (IG, II², 3629, 3630), και πιθανότατα κατέχουν επίσης δικό τους ιερό.

Οι Σαλαμίνιοι δεν έχουν ιερέα. Συνεπώς, δεν κατέχουν ιερό. Τελούν τα θυόμενα και  την προσφορά τους στα δημόσια τεμένη.

Η Αγελάα δεν μπορεί να έχει καμία σχέση με το επικό επίθετο της Αθηνάς, Αγελείη, αγεληϊς, , το οποίο προέρχεται από το άγω και λεία και σημαίνει η  «τροφός» .

Η Αγελάα  είναι μια τέλεια καλή αττική ορθογραφία του Αγελαία, που σημαίνει «της μιας αγέλης» (αγέλη). Είναι μια διακριτή λέξη που προέρχεται από το άγω και το λαός, ως «αγέστρατος», ένα ησιοδικό επίθετο της Αθηνάς, που προέρχεται από το άγω και το στρατός· και αν αντικατοπτρίζει την επική χρήση του λαός μπορεί να έχει την ίδια σημασία, όπως το αγέστρατος, η «αρχηγός της αγέλης» ή η «αρχηγός του λαού». Το επίθετο αγέλαος δεν πιστοποιείται, αλλά το όνομα Αγέλαος υπάρχει.

Γνωρίζουμε ότι προσφέρεται δημόσια θυσία στον Απόλλωνα στον Μεταγειτνιώνα, αλλά ο εν λόγω Απόλλων έχει το επίθετο «Μεταγείτνιος» (Λυσιμαχίδης παρ. Αρποκρατίων λήμ. Μεταγειτνιών). Υπάρχει επίσης μια αθηναϊκή εορτή που ονομάζεται Μεταγείτνια, σχετικά με την προέλευση της οποίας ο Πλούταρχος μας περιγράφει μια περίεργη ιστορία· κάποιοι Αθηναίοι εξόριστοι και άνδρες χωρίς χώρα μετακόμισαν από τη Μελίτη εις Διωμίδα, , και κατά την άφιξή τους ίδρυσαν τη εορτή, ·― την προς ετέρους γειτνίασιν ευκόλως και ιλαρώς εκδεχόμενοι και στέργοντες.

Αυτή η ιστορία μπορεί κάλλιστα να απορριφθεί ως ένας μύθος που επινοήθηκε για να εξηγήσει το όνομα της εορτής. Δεν είναι σίγουρο ότι στα Μεταγείτνια επικαλείται ο Απόλλωνας αλλά ο Ηρακλής (Gruppe, Mommsen). Πολύ λίγα είναι γνωστά για τη δημόσια λατρεία που επικεντρώνεται στο ιερό του Απόλλωνα Πατρώου στην αγορά. Υπάρχει φυσικά, ιερέας (I.G., II², 5061, 3530, 3697).

ΤΑ ΗΡΑΚΛΕΙΑ ΕΝ ΚΥΝΟΣΑΡΓΕΙ ΣΤΑ ΜΕΤΑΓΕΙΤΝΙΑ

Ο Απόλλωνας που επικαλείται είναι ο Πατρώος και αυτός είναι ο Πύθιος Απόλλων (Δημ., 18, 14) . Ο Ηρακλής είναι η θεότητα προς τιμήν της οποίας εορτάζονται τα Μεταγείτνια, έτσι το επίθετο «Μεταγείτνιος» περιγράφει απλά τον Απόλλωνα που λαμβάνει τιμή τον μήνα Μεταγειτνιώνα. Ως εκ τούτου, είναι πιθανό ότι οι Σαλαμίνιοι θυσιάζοντας στον Απόλλωνα Πατρώο την έβδομη του Μεταγειτνιώνος το κάνουν με την ευκαιρία της ετήσιας συνάντησής τους για την εισαγωγή των νέων μελών τους.

Στο Κυνόσαργες ο Παυσανίας αναφέρει μόνο ιερό του Ηρακλή― είναι όμως γνωστό πως ήδη στον -5 αιώνα βρίσκονταν εκεί ένα από τα μεγαλύτερα γυμνάσια και πως ήταν υποχρεωμένοι να φοιτούν σ᾽ αυτό οι νέοι που δεν είχαν και τους δυό γονείς τους γνήσιους αθηναίους. Εκεί γυμναζόταν ο  Θεμιστοκλής, γιατί η μητέρα του ήταν θρακικής ή καρικής καταγωγής γράφει ο Πλούταρχος (Πλουτ. Θεμιστ. 1).

Στο γυμνάσιο του Κυνοσάργους δίδασκε ο φιλόσοφος Αντισθένης, του οποίου η σχολή έγινε γνωστή ως «κυνική» από το όνομα του γυμνασίου (Διογ. Λαέρτ. 6,13).

Ο θεμιστόκλειος περίβολος των τειχών άφησε το γυμνάσιο έξω, μια πύλη του όμως βρίσκεται  κοντά σ᾽ αυτό· η πύλη έχει το όνομα Διομηίς και είναι η πύλη των διομέων (Αθήν. 14, 614), από την παριλίσια συνοικία Διόμεια, στα νότια η στα νοτιοανατολικά του ολυμπιείου.  

Στη Διόμεια είχαν εγκατασταθεί προ των μηδικών αθηναίοι από τη συνοικία της Μελίτης που τιμούν ιδιαίτερα τον Ηρακλή και αυτοί έγιναν αφορμή να δημιουργηθεί το Ηράκλειο του Κυνοσάργους.

Κατά την παράδοση, χρήσιμη εδώ για τη διαφώτιση πολλών τοπογραφικών προβλημάτων, ο επώνυμος ήρωας της Διόμειας Δίομος ήταν γιός του Κολλυτού, επώνυμου άλλου δήμου που βρίσκονταν κοντά στην αγορά της Αθήνας. Στην οικία του Κολλυτού είχε φιλοξενηθεί ο Ηρακλής, ο οποίος συνδέθηκε με στενή φιλία προς το Δίομο.  Όταν ο Ηρακλής κατατάχτηκε μεταξύ των θεών, ο Δίομος  ετοίμασε γι’ αυτόν θυσία, αλλά μια άσπρη σκύλα, που την αναφέρει παρακάτω ο Παυσανίας, άρπαξε το ιερόθυτο από το βωμό. Σύμφωνα με το χρησμό που υπαινίσσεται ο Παυσανίας, έπρεπε ο Δίομος να ιδρύσει νέο ιερό και βωμό του Ηρακλή στο σημείο όπου η άσπρη σκύλα απέθετε το αρπαγμένο ιέρειο. Η θέση αυτή ονομάστηκε Κυνόσαργες από το ουσιαστικό κύων και το επίθετο αργός που σημαίνει λευκός.

Ο δήμος της Διομείας μεγάλωσε με την εγκατάσταση των μελιτέων, οι οποίοι άφησαν την παλαιά τους γειτονιά στο Αγοραίο κολωνό και ακολούθησαν το Δίομο στη Διόμεια.

Σε ανάμνηση της αλλαγής γειτονιάς εορτάζονται τα Μεταγείτνια στο Μεταγειτνιώνα μήνα που περικλείουν στους εορταμούς τους τους και τα Ηράκλει εν Κυνοσάργει.

Το θεμιστόκλειο τείχος χώρισε τη Διόμεια σε «έσω» και «έξω». Το Ηράκλειο του Κυνοσάργους και το γυμνάσιο βρίσκονται στην έξω Διόμεια. Με το Κυνόσαργες συνδέουν οι αρχαίοι δήμοι το δήμο της Αλωπεκής, ο οποίος βρίσκεται κοντά σε αυτό και απέχει ένδεκα ή δώδεκα στάδια από το τείχος της Αθήνας (δύο χιλιόμετρα).

Αν δεχτούμε το Κυνόσαργες στα νοτιοδυτικά του Ολυμπιείου, αμέσως έξω από το τείχος και όχι μακριά από την όχθη του Ιλισσού, πρέπει να αναζητήσουμε την Αλεπεκή νοτιώτερα, προς την κατεύθυνση της σημερινής Δάφνης, ανατολικότερα της νέας Σμύρνης (παλαιότερα το Κυνόσαργες τοποθετούνταν στις ανατολικές υπώρειες του Λυκαβηττού και η Αλωπεκή αναζητούνταν στους σημερινούς Αμπελόκηπους, όπου υπήρχε αξιόλογος συνοικισμός.

Οι ανατολικοί λόφοι του Ολυμπιείου είναι ευδιάκριτοι από τα ανοιχτά του παλαιού Φαλήρου, όπου ως τα μηδικά ήταν ο λιμένας της Αθήνας, και κάνουν την πληροφορία του Ηροδότου (6. 115) πως από εκεί, έξι χιλιόμετρα περίπου νοτότερα, οι πέρσες διέκριναν τη συγκέντρωση του αθηναϊκού στρατού, ο οποίος πρόλαβε να φτάσει στο Ηράκλειο του Κυνοσάργους, πριν φανεί στο Φάληρο ο περσικός στόλος· και στο Μαραθώνα ο αθηναϊκός στρατός είχε στρατοπεδεύσει σε ένα άλλο Ηράκλειο που μαραθώνιοι έλεγαν, κατά τον Παυσανία Α 32. 4, πως ήταν το πρώτο στην Ελλάδα , όπου ο Ηρακλής τιμήθηκε ως θεός.

[-338] ΜΕΤΩΝΙΚΗ ΗΜΕΡΑ 31, ΠΕΡΙΟΔΟΣ 2.19, ΚΥΚΛΟΣ 5.19, ΜΗΝ ΜΕΤΑΓΕΙΤΝΙΩΝ [ΠΛΗΡΗΣ]
― ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΧΑΙΡΩΝΕΙΑΣ [-338]
― ΤΕΛΕΥΤΗ ΤΟΥ ΑΡΧΙΔΑΜΟΥ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΚΑΜΙΛΛΟΣ 19, ΔΙΟΔΩΡΟΣ 26.85,86.88: ΛΥΚΟΥΡΓΟΣ 1.16
― ανάπαλιν δ᾽ ο Μεταγειτνιών, ον Βοιωτοί Πάνεμον καλούσιν, τοις Έλλησιν ουκ ευμενής γέγονε. τούτου γαρ του μηνός εβδόμη και την εν Κρανώνι μάχην ηττηθέντες υπ᾽ Αντιπάτρου τελέως απώλοντο, και πρότερον εν Χαιρωνεία μαχόμενοι προς Φίλιππον ητύχησαν. της δ᾽ αυτής ημέρας ταύτης εν τω Μεταγειτνιώνι κατά τον αυτόν ενιαυτόν οι μετ᾽ Αρχιδάμου διαβάντες εις Ιταλίαν υπό των εκεί βαρβάρων [p. 140] διεφθάρησαν.

― ΤΕΛΕΥΤΗ ΤΟΥ ΙΣΟΚΡΑΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΗΛΙΚΙΑ ΤΩΝ 98 ΕΤΩΝ

ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ 1. 28.7, ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΒΙΟΙ ΤΩΝ ΔΕΚΑ ΡΗΤΟΡΩΝ 4, ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ ΚΩΔΙΞ 260.487.39
― ετελεύτα δ᾽ επί Χαιρώνδου άρχοντος, απαγγελθέντων των περί Χαιρώνειαν εν τη Ιπποκράτους παλαίστρα πυθόμενος, εξαγαγών αυτόν του βίου τέτταρσιν ημέραις διά του σιτίων αποσχέσθαι, προειπών τρεις αρχάς δραμάτων Ευριπίδου
Δαναός ο πεντήκοντα θυγατέρων πατήρ
‘Πέλοψ ο Ταντάλειος εις Πίσαν μολών:’
‘Σιδώνιόν ποτ᾽ άστυ Κάδμος εκλι