ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

Η εικάς, εικοσάς, εικοσάδες.

Την σημερινή ημέρα ανοίγουν τα Μυστήρια εν άγραις. Τα Μυστήρια εν άγραις τελούνται στο πλαίσιο των εορτασμών για τα Χλοαία της Δήμητρος και Κόρης και το κύριο τελετουργικό αφορά την Άνοδο της Κόρης από τον κάτω κόσμο.

Η εορτή της Δήμητρας στις Άγραις είναι τα Χλοαία με τα μικρά Μυστήρια, που πραγματοποιούνται στο τρίτο δεκαήμερο του Ανθεστηριώνος, αρχίζοντας από την εικάδα. Τόσο η εορτή όσο και το ιερό όπου λαμβάνουν χώρα ανατίθενται ρητά στη Δήμητρα αλλά και την Κόρη . Προφανώς, η αρχαία εορτή ονομαζόταν αρχικά Χλοαία και μεταγενέστερα επικράτησε η ονομασία Μικρά Μυστήρια, όταν τα Μυστήρια της Ελευσίνας υιοθετήθηκαν ως πολιτειακή εορτή· όμως θα πρέπει τα Χλοαία ή Μικρά Μυστήρια να ήταν από μόνα τους φημισμένα, για να ενταχθούν στη λατρευτική βάση της Ελευσίνος.  Η Δήμητρα κατέχει έναν κύκλο εορτών που εκτείνεται από το όργωμα και τη σπορά το φθινόπωρο μέχρι το αλώνισμα το καλοκαίρι.

Ορισμένα ημερολόγια, κυρίως αυτά των αττικών δήμων, καταγράφουν μια πλήρη σειρά εορτών· αλλά μια εορτή ευνοείται έναντι των υπολοίπων. Τα Μυστήρια της Ελευσίνας προέρχονται αναμφίβολα ως μια τοπική εκδοχή των Θεσμοφορίων, η μεγαλύτερη και πιο δημοφιλής εορτή του φθινοπώρου· και οι δύο εορτές παρουσιάζουν το ίδιο τελετουργικό πρότυπο, οι ίδιοι μύθοι, για την απαγωγή της Κόρης και τα πειράγματα της Ιάμβης, αναφέρονται και τα δύο στους μύθους των εορτών.

Στις αρχές της άνοιξης, την εποχή των Μικρών Μυστηρίων, ο κόκκος του κριθαριού ξεπροβάλει από το έδαφος και αρχίζει και μορφοποιείται σε στάχυ· είναι σαν ο κόκκος του σπόρου να ξαναβγαίνει σε στάχυ.

Με μυθικούς όρους, η Κόρη που ήταν περιορισμένη κάτω από τη γη για το ένα τρίτο περίπου του έτους, τώρα επιστρέφει στον πάνω κόσμο. Μεταξύ των μεγαλυτέρων σειρών εορτών λοιπόν, οι δύο εορτές, της Ελευσίνας και της Άγρας είναι συμπληρωματικές. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι το τελετουργικό στις Άγραις θεωρήθηκε ότι παραπέμπει επίσης και στον Διόνυσο, αναμφίβολα στο βρέφος Διόνυσο· αν και ανήκει στο συγγενές βασίλειο της αμπελουργίας, μοιάζει πολύ με το νήπιο Πλούτο, μια άλλη εικόνα της νέας καλλιέργειας των σιτηρών. Ο καθ. Graf, Eleusis und die orphische Dichtung Athens (Βερολίνο 1974) 76, σφάλλει στο σημείο  όταν γράφει ότι «Οι Άγραις είναι ένας τόπος «στον οποίον τελούνται τα Μικρά Μυστήρια για να αναπαραστήσουν την περιπέτεια του Διονύσου», (εν ω τα μικρά μυστήρια επιτελείται, μίμημα των περί Διόνυσοv – (Στέφ Βυζ. λημ). Αυτό είναι φυσιολογικός τρόπος για να πούμε ότι το τελετουργικό, όποιο κι αν είναι, εξηγήθηκε από έναν συγκεκριμένο μύθο του Διονύσου. Δεν υπάρχει λόγος να φανταστούμε ένα λατρευτικό δράμα ή ένα μίμημα ως μεταγενέστερη προσθήκη. Η αιτιολογία μπορεί κάλλιστα να είναι πρώιμη και μπορεί να βρίσκεται πίσω από τον ρόλο του Διονύσου τόσο στην ορφική ποίηση όσο και στην ελευσινιακή εικονογραφία».

Στις Άγραις οι Αθηναίοι εόρταζαν πάντα τη εορτή της Δήμητρας στις αρχές της άνοιξης. Αλλά σε αυτό τον τόπο πρέπει κάποτε να εόρταζαν και τις άλλες εορτές της Δήμητρας, μεταξύ των οποίων και τα Θεσμοφόρια. Όλα τα στοιχεία μας δείχνουν ότι σε κάθε κοινότητα οι πιστοί λατρευτές επέστρεφαν για προσκυνήματα στο ίδιο ιερό της Δήμητρας όλο το έτος. Το ιερό στις Άγραις ονομαζόταν χαρακτηριστικά «Θεσμοφόριο», έπαιρνε την ονομασία του από την πρώτη εορτή του κύκλου της Δήμητρος στα ημερολόγια των δήμων.

Ωστόσο, ο λάκκος που ονομάζεται Μέγαρο ήταν σε χρήση τόσο τότε όσο και αργότερα· ενώ τα χοιρίδια που έριχναν στο λάκκο στα Θεσμοφόρια, τα αφαιρούσαν ως υπολείμματα για λίπασμα   στην επόμενη εορτή, στα Προηρόσια, για να αναμειχθούν με τον σπόρο του κριθαριού ή του σιταριού. Το Θεσμοφόριο και άλλα ιερά στα βορειοδυτικά των Αγρών τοποθετήθηκαν αργότερα.

---

Μια συνέλευση της Εκκλησίας καταγράφεται την σημερινή ημέρα, -286, IG II² 459 , σειρες 2-4.

Η ημέρα είναι ιερή για την Αθηνά και τον Απόλλωνα εικάδιο,

-Ἱστάμενον μηνὰ ὡς εἰκάδα (ἑὼς εἰκάδιος) ἔλεγον. μετὰ δὲ τοῦτο πρώτην φθίνοντος δευτέρα φθίνοντος. Φιλόχορος δὲ πάσας τὰς τρεῖς ἱερὰς λέγει τῆς Ἀθηνᾶς.
(Πρόκλ. σχ. Ἠσίοδος 778)

Ὁ Ἠσίοδος μαρτυρεῖ ὅτι ἡ 20η είναι ἱερὴ καὶ γιὰ τὸν Ἀπόλλωνα (Ἔργα καὶ Ἡμέραι) :
―Εἰκάδι δ’ἐν μεγάλῃ πλέῳ ἤματι ἴστορα φῶτα
γείνασθαι· μάλα γάρ τε νόον πεπυκασμένος ἔσται.
ΗΣΙΟΔΟΣ

-Εἰκάδιος, ἀπὸ τοῦ εἰκὰς. . . ἐστὶ δὲ ὄνομα κύριον. ἐν τῇ εἰκάδι τοῦ μηνὸς ἑορτὴ ἐπετελεῖτο τῷ Ἀπόλλωνι, καὶ ἐλέγετο ἡ ἱέρεια εἰκάς. ἐπειδὴ οὖν ἐν ταύτῃ τῇ ἑορτῇ ἐγεννήθη λέγεται Εἰκάδιος.
(Μέγα Ἐτυμ. Εἰκάδιος)

Ἕνας υστερος μῦθος, ἀξιόλογης σημασίας, ποὺ διέσωσε ὁ Σέρβιος καὶ ποὺ ἀφορᾶ τὸν Εἰκάδιο,(τὸν θεὸ στὴν εἰκοστὴ ἡμέρα) ἀποκαλύπτει τὸ ὄνομα τοῦ ἱερέως τοῦ Ἀπόλλωνος ποὺ κατάπλέει στη Δελφικὴ ἀκτὴ πάνω στὴ ράχη ἕνὸς Δελφινιοῦ ἀπό τὴν Κρήτη.

Ἔκτὸς ἀπὸ τὸν μῦθο πρέπει νὰ σημειωθεῖ ὅτι καὶ ὁ ἀστερισμὸς τοῦ Δελφινιοῦ αὐτὴ τὴν ἐποχὴ εὶναι ὅρατὸς (μὲ ξάστερη νύχτα) πάνω ἀπὸ τοὺς Δελφοὺς.

-θύετω δὲ ὁ ἱερεύς τοῦ Ἀπόλλωνος τῆ εἰκάδι αἶγα
(Επιγραφὴ G.I.C368)

Μεταγενέστερη μυθολογία για τα Μικρά Μυστήρια

Ο Ηρακλής και τα Μυστήρια εν Άγραις

Οι πηγές

Η μύηση στα Ελευσίνια Μυστήρια αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό κεφάλαιο στην  ιστορία του Ηρακλέους, ένα προκαταρκτικό δρώμενο πριν από την κ α τ ά β α σ ή  του στον Άδη (Απολλόδ. 2.5.12, Ευρ. Ηρ. 610-13, Διόδ. 4.26.1, Ψευδο-Πλάτων,Αξιόχος 371Ε).

 Ταυτόχρονα, χαρακτηρίζεται από μια περίεργη διάσταση σε όλες τις υπάρχουσες πηγές·  η μύηση του ήρωος παρουσιάζεται ως προβληματική και αμφιλεγόμενη , και στην πραγματικότητα  περιλαμβάνει ένα εμπόδιο που συνίσταται στο γεγονός ότι ο Ηρακλής ήταν ξένος και ως εκ τούτου δεν ήταν επιλέξιμος για τα Μυστήρια, τα οποία παραδοσιακά αποτελούσαν αποκλειστικό προνόμιο ανθρώπων ελληνικής καταγωγής. Στον ιστορικό κόσμο, πιθανότατα μέχρι την εποχή των Πεισιστρατιδών, μόνο οι Ελευσίνιοι και οι Αθηναίοι γίνονται δεκτοί στα Μυστήρια. Η είσοδος όλων των Ελλήνων επεκτάθηκε αρκετούς αιώνες αργότερα,  κατά την περίοδο των Πεισιστρατιδών, όταν η εορτή έγινε πανελλήνια. αργότερα, σύμφωνα με τη ρωμαϊκή κυριαρχία, οποιοσδήποτε Ρωμαίος πολίτης θα μπορούσε να μυηθεί (βλ. Μυλωνάς 1961,77,155, 243-4,248).

 Αυτό το αρχικό εμπόδιο ξεπεράστηκε με διαφορετικούς τρόπους σύμφωνα με διάφορους συγγραφείς· μέσω της υιοθέτησης του Ηρακλέους  από έναν Αθηναίο πολίτη, τον Πύλιο – όπως καταγράφει ο Απολλόδωρος (2.5.12) ― ήλθε προς Εύμολπον εις Ελευσίνα, βουλόμενος μυηθήναι [ην δε ουκ εξόν ξένοις τότε μυήσθαι, επειδήπερ θετός Πυλίου παις γενόμενος εμυείτο]. μη δυνάμενος δε ιδείν τα μυστήρια επείπερ ουκ ην ηγνισμένος τον Κενταύρων φόνον, αγνιθείς υπό Ευμόλπου τότε εμυήθη και ο Πλούταρχος (Θησ. 33.2) (σχετικά με την κειμενογραφική παράδοση αυτού του αποσπάσματος υπάρχουν πειστικά επιχειρήματα στην επέκταση της περικοπής μέσα στις αγκύλες που υιοθετήθηκαν από την τυπική έκδοση).  Σύμφωνα με τους ερευνητές (Boardmam  6, 1975),  ο  Απολλόδωρος προκαλεί συγχέοντας ανταγωνιστικούς μύθους και όχι αυστηρά αντιφατικές παραδόσεις·  παρομοίως, ο καθηγητής Robertson (1980, 295) αναφέρει – ο Απολλόδωρος, πιθανώς «χειραγωγεί» δύο καταγραφές της κ α τ ά β α σ η ς του Ηρακλέους, η μία είναι η  συμβατική, η άλλη είναι που προωθεί το Ελευσίνιο δόγμα- (βλέπε Αριστιδ. Λευκτρικός α 425. 20― Ηρακλή μυστηρίων μετάδοσις πρώτων ξένων)· ή μέσω του θεσμού των λεγόμενων Μικρότερων Μυστηρίων στις Άγραις – όπως καταγράφηκε από τον βυζαντινό (Θωμά Μάγιστρο) Σχολιαστή του Αριστοφάνους (Πλ.  1013) ― έπει εστι και μικρά μυστήρια γινόμενα δι’ Ηρακλέα. Ηρακλής γαρ επιστάς ηξίου μυείσθαι. έθος δε ην τοις Αθηναίοις ξένους μη μυείν· μη βουλόμενοι ουν λύσαι τα έθη μηδέ απώσαι τον ευεργέτην  [ηρακλέα], επενόησαν μικρά μυστήρια ευμετάδοτα. – και  – (845. 13) ― μεγάλα και μικρά μυστήρια ετελούντο εν Ελευσίνι της Αττικής. μη όντων δε πρότερων μικρών, ελθόντος Ηρακλέους και θέλοντος μυηθήναι, επειδή νόμος ην Αθηναίοις μηδένα ξένον μυείν, αιδεσθέντες την αυτού αρετήν, και ότι φίλος τε ην της πόλεως και υιός του Διός, εποίησαν μικρά μυστήρια, εν οις αυτόν εμύησαν. ήσαν δε τα μεν μεγάλα της Δήμητρος, τα δε μικρά Περσεφόνης της αυτής θυγατρός [….] όπερ δε προς Ηρακλέα, τούτο και προς Διοσκούρους εποίησαν. 

Ο Ξενοφών Ελλ. 6. 3. 6, επίσης παρουσιάζει τον Ηρακλή ως τον πρώτο ξένο που μυείται στα Μυστήρια από τον Τριπτόλεμο, μαζί με τους Διόσκουρους. (παρ. Αριστιδ. Ελευσίνιος 2257. 15), το οποίο στην ιστορική τελετουργική πρακτική είναι μια προκαταρκτική άσκηση για τον πλήρη καθαρμό των μυστών για τα Μεγάλα Μυστήρια, σχόλια σε Αριστοφ. Πλ. 845. 6, ― μυστήρια δε δύο τελείται του ενιαυτού Δήμητρι και Κόρη, τα μικρά και τα μεγάλα· και έστι τα μικρά ώσπερ προκάθαρσις και προάγνευσις των μεγάλων.  Ο καθηγητής Μυλωνάς (1961, 243) και οι Lloyd-Jones (1967, σελ. 212 σημ. 8) επισημαίνουν ότι «η ιστορία του καθαρμού του Ηρακλέους» μοιάζει με ένα αίτιον που έχει σχεδιαστεί για να εξηγήσει τη φύση των Μικρών Μυστηρίων.

Εν πάση περιπτώσει, από ιστορικής άποψης δεν υπάρχει καμμία απόδειξη ότι τα Μικρά Μυστήρια ήταν υποχρεωτικά μια επίσημη προϋπόθεση για τα Μεγάλα Μυστήρια· τα Μικρά Μυστήρια έχασαν σταδιακά τη σημασία τους, έτσι ώστε «υπό την απουσία κάθε μαρτυρίας […] στην Ρωμαϊκή περίοδο πρέπει κανείς να βγάλει το συμπέρασμα ότι είχαν γίνει ασήμαντα και μάλλον δεν ήταν υποχρεωτικά.

 Επιπλέον, υποδεικνύεται και ένα άλλο εμπόδιο, το γεγονός ότι ο Ηρακλής χρειάστηκε εξαγνισμό από τον φόνο των Κενταύρων, διότι οι φονείς  όπως ο Ηρακλής, δεν γίνονταν δεκτοί σε θρησκευτικούς εορτασμούς (Ισοκρ. 4.157, και Θέων ο Σμυρνεύς  Μαθ. 22).

Σύμφωνα με τον Διόδωρο (4.14.3) ― Δημήτηρ δε προς τον καθαρμόν του Κενταύρων φόνου τα μικρά μυστήρια συνεστήσατο, το Ηρακλέα τιμώσα· – ήταν ειδικά για τον καθαρμό του Ηρακλέως, γι αυτό ίδρυσε η Δήμητρα τα Μικρά Μυστήρια·  αλλά ο Απολλόδωρος αποδίδει τον καθαρμό του ήρωος στον Εύμολπο· (Πίνδ. θρ. 346β. 6-9, από ένα ποίημα για την κατάβαση του Ηρακλέους που διατηρήθηκε σε έναν πάπυρο, βγαίνει το συμπέρασμα ότι ο Ηρακλής ήταν ο πρώτος ξένος που μυήθηκε από τον Εύμολπο), ενώ ο Πλούταρχος, (Θησ. 30. 5) αποδίδει τόσο τον καθαρμό όσο και την μύηση στον Θησέα. Πρέπει να αναφερθούν και δύο άλλες παραλλαγές παραδόσεων· του Διόδωρου (4. 25. 1) που καταγράφει ως εισηγητή των μυστηρίων, δηλαδή ως πρωτο-ιεροφάντη στην τεχνική γλώσσα – τον Μουσαίο, ενώ ο Ξενοφών (Ελλην.  6.3.6)  καταγράφει τον Τριπτόλεμο, όπως έχει ήδη αναφερθεί.

Με βάση την αναφορά του Ξενοφώντος (Ελλ. 6.3.6) και  τα εικονογραφικά στοιχεία, διατηρούνταν ο μύθος ότι ο ήρωας μυήθηκε τόσο στα Μικρά  όσο και στα Μεγάλα Μυστήρια, αν και ο Διόδωρος αλλά και στα σχόλια του Αριστοφάνους δεν γίνεται ρητή αναφορά.

Ο Ηρακλής και τα Ελευσίνια Μυστήρια. Η επανεξέταση του πάπυρου P. Mil. Vogl. I 20, 18-32
Daniela Colomo