ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α’ ΔΕΚΑΣ	Β’ ΔΕΚΑΣ	Γ’ ΔΕΚΑΣ

Ο Πλούταρχος ορίζει την σημερινή ημέρα ως την ημέρα που πραγματοποιείται η μεγαλύτερη θυσία αφιερωμένη στον Θησέα:

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΘΗΣΕΥΣ 36 ― Θυσιαν δε ποιουσιν αυτω (Θησει) την μεγιστην ογδοη Πυανεψιωνος).

Οι θυσίες στα Θήσεια για τον ήρωα Θησέα την ημέρα του εορτασμού του , την ογδόη του Πυανεψιώνος, αρχικώς χρηματοδοτούνται από τις ευγενείς οικογένειες που προέρχονται από τους δεικατέσσερεις νέους που σώθηκαν από τον Λαβύρινθο στην Κρήτη από τον Θησέα. Μετά τον -4ο αιώνα τα Θήσεια χρηματοδοτούνται και με  ειδικό φόρο. Η πολιτεία έχει πάρει τον έλεγχο της εορτής μετά την επιστροφή των οστών του ήρωος. Η ετήσια πλέον πολιτειακή εορτή εορτάζεται με πομπή και θυσίες, καθώς και άθλα από την στιγμή που ο Κίμων επέστρεψε στον οίκο των Αθηνών τα λείψανα του Θησέως. Ο Ευριπίδης είχε κερδίσει αθλητική νίκη στα Θήσεια όταν ήταν Έφηβος. Τον -3ο αιώνα τα Θήσεια περιλαμβάνουν πομπή Εφήβων , άθλα και λαμπαδηδρομία.

Την παραμονή των Θησείων θυσιάζεται ένας κριός στον παιδαγωγό του Θησέως , τον Κοννίδα (Πλούτ. Θησ. 4).

Αυτές οι τιμές αποδίδονται για τα παιδικά του έτη, τα οποία άφησε πίσω του για πάντα, πριν οι Αθηναίοι να εορτάσουν τη μετάβασή του Θησέως στον ενήλικο κόσμο την ημέρα των Θησείων. Τα Θήσεια εορτάζουν τη νέα του θέση ως έναν ώριμο πολεμιστή, βασιλιά και ως τιμώμενο ήρωα με την επαναφορά των οστών του στην πόλη στην οποία τελείται η μετάβαση του ήρωος από Έφηβο σε Άνδρα. Ο Πλούταρχος περιγράφει και τα τρία γεγονότα ταυτόχρονα· στα Ωσχοφόρια ο Θησέας εορτάζεται για την επιστροφή του ως άνδρας πολεμιστής αλλά μνημονεύεται και ο θάνατος του πατέρα του, του Αιγέα, ενώ ταυτόχρονα ιδρύει τη δική του λατρεία! (Πλουτ. Θησ. 23). Όταν εισήχθη η πρακτική της Εφηβικής στρατιωτικής θητείας, οι Έφηβοι στα Θήσεια αγωνίζονται σε αγώνες λαμπαδηδρομιών, αγώνες οπλιτοδρομιών με πλήρη πανοπλία και αγώνες ακοντίου.

Η παρουσία των αγώνων στην εορτή είναι ένα ακόμη μνημείο των παλαιοτέρων μυήσεων των αθηναϊκών φυλών που επέζησαν μέσα από τη μετατροπή τους σε μια καθαρά πολιτική και στρατιωτική μύηση Εφήβων. Η εορτή, όπως είναι φυσικό, είναι απλώς μια περίπλοκη εκδοχή της θυσίας του ήρωος αλλά η συμμετοχή των Εφήβων μας υπενθυμίζει ότι ο μύθος του Θησέως από την γέννησή του μακριά από την Αθήνα εως την επιστροφή του από την Κρήτη είναι μια πραγματική αθηναϊκή ιστορία για την μύηση των Εφήβων στα πάτρια εδάφη και στους θεούς του τόπου όπου εκεί θα γεννηθούν, εκεί θα ζήσουν ως παίδες, εκεί θα πολεμήσουν ως έφηβοι και άνδρες για να υπε΄ρασπιστούν  τον τόπο των πάτριων οίκων τους, των γυναικών τους και των παιδιών τους έτσι ώστε να αποτελέσουν οι ίδιοι το ηρωϊκό πρότυπο για τις νέες γενιές των Ελλήνων που θα έρθουν.

Η «Ογδοαίον» θυσία σχετίζεται με τον εορτασμό των Θησείων, όπου από την επιγραφή IG II² 1496, γρ. 133-136, διαφαίνεται ότι πραγματοποείται μεταξύ του διαστήματος των Ασκληπιείων (Βοηδρομιώνος 17η ή 18η) και των Διονυσίων του Πειραιώς (Ποσειδεών).

εξ Ασκληπιειων παρα βοωνων: Χ

εχ Θησεων παρα ιεροποιων: ΧΗΠΔΔΔΗΗΗ

εγ Διονυσιων των εμ Πειραιει

Οι εορτασμοί για τα Θήσεια φαίνονται πολυάριθμοι για να τελεστούν σε μια μόνο ημέρα, αλλά δεν υπάρχει καμμία απόδειξη για να καθορίσουμε και να συμπεριλάβουμε και άλλες ημέρες στον εορτασμό.

Η θυσία στις Αμαζόνες

Ο Θησεύς τιμάται ως Πολέμαρχος των Αθηναίων στη νίκη κατά των Αμαζόνων έτσι τελείται επίσης και προσφορά με θυόμενα στις Αμαζόνες που καταγράφεται από τον Πλούταρχο και πραγματοποιείται σήμερα κατα πάσα πιθανότητα ή το πρωί της προηγουμένης, λίγο πριν τη δύση της αλλαγής της ημέρας:

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΘΗΣΕΥΣ 27

― ή τε γινομένη πάλαι θυσία ταις Αμαζόσι προ των Θησείων.

Στο αίτιον του Κλείδημου, ο Θησεύς είναι ο εικονικός Πολέμαρχος θυσιάζει στον Φόβο πριν από τη μάχη με τις Αμαζόνες. Ο Φόβος είναι ο προσωποποιημένος όλεθρος στη μάχη. Η Αμαζονομαχία μνημονεύεται στο Βοηδρομιώνα. Η αθηναϊκή δεξιά πτέρυγα, που αποφασίζει τη μάχη, συντάσσεται στο Λύκειο, έτσι ώστε εκεί να είναι ο τόπος της θυσίας. «Ένας συγκεκριμένος χρησμός», λέει ο Κλείδημος, πρόσταξε τη θυσία· στον Μακρόβιο, το μαντείο των Δελφών προτρέπει τον Θησέα να επικαλεστεί τον Απόλλωνα με τον παιάνα· τα ονόματα Φόβος και Ενυάλιος χρησιμοποιούνται εναλλακτικά ως ένας τρομακτικός θεός στη Σπάρτη που κρατείται σε στενό περιορισμό· Πλούτ. Κλεομ. 8.3-9.7, από Φύλαρχος (Φόβος), Παυσ. 3.15.7 (Ενυάλιος).

Ο Ενυάλιος και ο Φόβος αντιπροσωπεύουν τον Απόλλωνα Λύκειο επειδή η λατρεία του, αυτού του πολεμικού θεού και των στρατιωτικών ασκήσεων είχε παραμεληθεί τον τέταρτο αιώνα. Εξακολουθεί όμως να εμφανίζεται σε μερικά αποσπάσματα τραγωδίας και σε ένα διάταγμα που επιβάλλει φόρο στους στρατιώτες για τη συντήρηση του ιερού του, εμφανές κάπως ως διάταγμα για τον Ενυάλιο στη Λίνδο (IG I³ 138). Ίσως ο λόγος της παρακμής για τον Απόλλωνα να ήταν ότι μόνo η Άρτεμη έλαβε τις τιμές στον Μαραθώνα. Και ο λόγος για αυτό πρέπει να είναι ότι η 6η του Βοηδρομιώνος ήταν η πραγματική επέτειος, αν όχι της μάχης, τότε της ημέρας κατά την οποία ο στρατός συγκεντρώθηκε στην Αθήνα. Αυτή ήταν η ώρα συγκέντρωσης για τις ευχές και τους όρκους.

Οι μυθικές Αμαζόνες που πρωταγωνιστούν στο αίτιον των Βοηδρομίων συνδέονται από αλλού με την Αρτέμιδα, καθώς είναι ένα άλλο πρότυπο των κοριτσιών στην εφηβεία που τελούν το τελετουργικό της· η ονομασία Αμάζων υποδηλώνει το στήθος τους που έχει πρόσφατα πρηστεί (α – συνδετικό, μαζός = μαστός «στήθος»). Την εποχή αυτή τελούν πολεμοφανείς χορείες, όπως τις περιγράφει ο Καλλίμαχος (Υμν. Αρτ. 237-58 στην Έφεσο. Η παλαιότερη ονομασία του Καισαρίων, του εφεσιακού μηνός που αντιστοιχεί στον Βοηδρομιώνα, ήταν πιθανότατα Βαδρομιών· R. Merkelbach, ZPE 36 (1979) 157-62. Σύμφωνα με μια καταγραφή, το ιερό της Εφέσου της Αρτέμιδος ιδρύθηκε όταν οι Αμαζόνες εκστράτευσαν κατά της Αθήνας· Παυσ. 7.2.7, Πίνδ. θρ. 174).

Από την εορτή πηγάζει η ονομασία του μηνός, Βοηδρομιών, ο οποίος είναι πιστοποιημένος σε κάθε μέρος της Ελλάδος· μια εορτή τόσο ένα πανηγύρι τόσο διαδεδομένη είναι πανάρχαια (Βοηδρομιών, Βαδρομιών, Βοαδρόμιος, Βαδρόμιος, Βοάθους < Βοάθοα).

Στον Πύρριχο νότια του Γυθείου, ο Παυσανίας βρήκε γειτονικά ιερά της Αρτέμιδος και του Απόλλωνος που λέγεται ότι σήμαιναν την οριογραμμή της εισβολής των Αμαζόνων (3.25.3).

Τα αντίστοιχα λατρευτικά επίθετα για τους θεούς είναι αστρατεία και αμαζόνιος· η  Άρτεμις και τα κορίτσια της ενώνονται με τον «στρατό», όπως ο Απόλλωνας ενώνεται με τα κορίτσια.

Αυτές είναι οι δύο θεότητες της εορτής των Βοηδρομίων.

Στην Αθήνα μια πομπή τελείται από την πόλη στο ιερό της Αρτέμιδος στην Άγρα· ποιο ήταν το σημείο εκκίνησης στην πόλη; Την απάντηση δίνουν οι συντεταγμένες του αίτιου της εορτής, η μάχη κατά των Αμαζόνων. Στην εκδοχή του Κλειδήμου, οι δύο γραμμές μάχης εκτείνονται κατά μήκος της νότιας πλευράς της Αθήνας από τα δυτικά προς τα ανατολικά, με τους Αθηναίους έξω από την πόλη, την οποία έχουν καταλάβει οι Αμαζόνες (περισσότερα παρακάτω, στην εορτή Ολυμπιεία). Η αθηναϊκή δεξιά πτέρυγα μάχης λέγεται ότι στρατοπέδευσε  «στο Παλλάδιο, στον Ελικώνιο λόφο (Αρδηττό) και στο Λύκειο»· δηλ. αντιμετώπιζε τις Αμαζόνες στη νοτιοανατολική Αθήνα, την περιοχή του Παλλάδιου, αλλά και εκτεινόταν ανατολικότερα μέχρι τον Αρδηττό και στη συνέχεια έκανε στροφή προς τα βόρεια, ως το Λύκειο. Έτσι η αθηναϊκή δεξιά πτέρυγα ξεπέρασε το στράτευμα των Αμαζόνων. Η αριστερή πτέρυγα των Αμαζόνων στρατοπέδευε στο «Αμαζόνειον – όπως ονομάζεται τώρα». Εδώ θάφτηκαν μερικές Αμαζόνες που έπεσαν στη μάχη, και αναμφίβολα εδώ έγινε κάποτε μια «θυσία στις Αμαζόνες», αν και αργότερα ήταν μόνο μια ανάμνηση. Το Αμαζόνειον είναι ένα σημείο στη νοτιοανατολική Αθήνα κοντά στο Παλλάδιον – και θα δούμε (παρακάτω) ότι το Παλλάδιο τίθεται με το Ολυμπιείον. Μια άλλη πηγή που ήταν γνωστή στον Πλούταρχο έλεγε ότι η αμαζών Ιππολύτη θάφτηκε «δίπλα στο ιερό της Γης ολυμπίας», όπου βρισκόταν μια συγκεκριμένη στήλη· προφανώς η ίδια τοποθεσία με το «Αμαζόνειον» του Κλειδήμου. Για τον Πλάτωνα, εδώ βρίσκεται «η στήλη της Αμαζόνας», κοντά στην «Ιτώνια Πύλη»· για τον Παυσανία, είναι ο τάφος της Αντιόπης ακριβώς μέσα στην πύλη του δρόμου του Φαλήρου, (Πλουτ. Θησ. 27.6, Πλ. Αξ. 365 Α, Παυσ. 1.2.1., ο καθ.  Τραυλός, Εικονογρ. Λεξικ.  160, συσχετίζει την «Ιτώνια Πύλη» με κάποια ερείπια στο έδαφος. Το Αμαζόνειον αναφέρεται επίσης από τον Διόδ. 4.28.2, Αμμώνιος FGrHist 361 F 4 και Στεφ. Βυζ. στο λήμ., αλλά δεν βοηθούν με την τοποθεσία. Ο Κλείδημος μας απαγορεύει να ταυτίσουμε «το Αμαζόνειον» με το στρατόπεδο των Αμαζόνων στον Άρειο Πάγο, όπως είναι γνωστό στον Αισχύλο και τον Απολλόδωρο). Η εν λόγω τοποθεσία, με τη στήλη της, τη θυσία της, τις υποτιθέμενες ταφές της, ανήκει στο τελετουργικό των Βοηδρομίων. Σε αυτή την θέση βρίσκεται η αφετηρία της πομπής προς την Άγρα, στο ιερό της Αρτέμιδος αγροτέρας και ίσως μιας άλλης πομπής προς το Λύκειο προς το ιερό του Απόλλωνος λυκείου.

Μια πολεμοφανή εορτή που πήρε την ονομασία της από «τρέχοντας με κραυγή» ανάγεται σε μια εποχή που οι πολέμαρχοι δεν φορούσαν πανοπλία οπλίτη ούτε πολεμούσαν σε στενή διάταξη. Ήταν ελαφρά οπλισμένοι, και επιτίθονταν τρέχοντας, όπως τα μισθοφορικά στρατεύματα στον Ξενοφώντα. Ο Δαμάγητος (4 – A.Π. 7.231), αναφέρει έναν στρατιώτη της Αμβρακίας που σκοτώθηκε ενώ έτρεχε και τον περιγράφει ως βοαδρόμος. (Θα πρέπει να απορρίψουμε την άποψη του W. Schulze, (SBBerl 1918.504-11 = Kleine Schriften – Gottingen 1933 – 182-9), ότι οι λέξεις βοηδρομείν και βοηθείν δηλώνουν ένα αρχαίο εθιμικό καθήκον του «τρέχοντας σε μια κραυγή» βοήν θέειν, – με την αιτιατική στο τέλος της κίνησης -, δηλ. τρέχω για βοήθεια σε εκείνον που φωνάζει από τρόμο – έστω και μόνο διότι αυτή η ενέργεια δεν θα μπορούσε να αναπαράξει μια δημόσια εορτή. Συχνά ακούγονται κραυγές για βοήθεια στην τραγωδία, όπου ο καθ. Schulze βρίσκει τα περισσότερα από τα παραδείγματα του εθίμου· δεν προκαλεί όμως έκπληξη ότι οι λέξεις βοηδρόμος, βοηδρομείν, πρέπει μερικές φορές να εμφανίζονται. Δηλαδή, η εορτή μας πηγαίνει πίσω στην εποχή των Σκοτεινών Αιώνων, ή και πιο πριν.

---

Στὴ σημερινὴ ἡμέρα τελεῖται ἡ καθιερωμένη ἑορτὴ πρὸς τιμὴν τοῦ Ποσειδῶνος καὶ τοῦ ἥρωος Θησέως.

Ὁ Πρόκλος σχολιάζοντας τὸν Ἡσίοδο μᾶς βεβαιώνει ὅτι ἡ ὀγδόη ἦταν ἱερὴ γιὰ τὸν Ποσειδῶνα:

― τὴν ὀγδόην τοῦ μηνὸς Ποσειδῶνος ἱεράν.

ΠΡΟΚΛΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΗΣΙΟΔΟΥ ΕΡΓΑ ΗΜΕΡΑΙ 770

« δικαιολογημένα επαινεί την ογδόη και την ενάτη ως τελεσφόρες, γι αυτό τίθενται επικεφαλής των ανθρώπινων πράξεων.

Γιατί η πρώτη έλαβε όλες τις διαστάσεις καθώς είναι ο κύβος της δυάδας και η πρώτη πουπραγματοποίησε την τριπλή πρόοδο· η δεύτερη έλαβε πρώτη τη μορφή του τετργώνου από περιττό αριθμό, καθώς τη γέννησε η τριάδα.

Γι αυτό και επιφέρουν την ολοκλήρωση σε όσα γίνονται κατά τη διάρκεια τους, η πρώτη επειδή έλαβε την πληρότητα των διαστάσεων, και η άλλη επειδή γεννήθηκε από τέλειο αριθμό»

ΠΡΟΚΛΟΣ , ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΗΣΙΟΔΟ ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΕΣ 772-773

Ὁ Πλοὺταρχος καταγράφει ὅτι οἱ Ἀθηναῖοι τιμοῦσαν τὸν Ποσειδῶνα αὐτὴν τὴν ἡμέρα γιὰ ὅλους τοὺς μῆνες , τὸ οποῖο ἐπιβεβαιώνεται, κατὰ ἕνα μέρος, καὶ ἀπὸ μία ἀττικὴ ἐπιγραφὴ ἰδιωτικοῦ θυσιολογίου μηνὸς Ποσειδεῶνος, ποὺ χρονολογεῖται ἀνάμεσα στὴν 220η μὲ τὴν 240η Ὀλυμπιάδα (+1ος περίπου αἰὼν) :

― καὶ γὰρ Ποσειδῶνα ταῖς ὀγδόαις [οἱ Ἀθηναῖοι] τιμῶσιν. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΘΗΣΕΥΣ 36

― Ποσειδεῶνος η’ἱσταμένου πόπανον χοινικιαῖον δωδεκόνφαλον καθήμενον Ποσιδῶνι χαμαιζήλω νηφάλιον IG II2 1367 16-18

Ἀρκετὲς πηγὲς καθιερώνουν ὅτι ὁ γυιὸς τοῦ Ποσειδῶνος, ὁ Θησεὺς ἐπίσης λάμβανε τιμὲς ἀπὸ τοὺς Ἀθηναίους αὐτὴ τὴν ἡμέρα γιὰ ὅλους τους μῆνες. Ἐδῶ πρέπει νὰ σημειωθεῖ ὁ Αἰγέας ὁ πραγματικὸς πατέρας τοῦ Θησέως, ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα ἐθεωρεῖτο ὑπόσταση κατὰ μία ἔννοια τοῦ Ποσειδῶνος . Κατὰ τὸ μύθο ὁ Αἰγέας, δὲν εἶχε παιδιὰ καὶ ἔκανε μὲ τὴ βοήθεια τῆς Μήδειας ἕναν γυιό, τὸ Θησέα. Μητέρα τοῦ Θησέα ἦταν ἡ Αἴθρα. Ὁ Θησέας ἦταν καὶ γυιὸς τοῦ Ποσειδώνα, ποὺ πλαγίασε τὴν ἴδια νύχτα μὲ τὴν Αἴθρα, ὅπως καὶ ὁ Αἰγέας. Ὁ Θησέας μεγάλωσε, κι ἀφοῦ ἀπέδειξε τὴ βασιλική του καταγωγὴ καὶ τὴ θεϊκή του δύναμη, μὲ τὸν τρόπο ποὺ οἱ μύθοι περιγράφουν, πῆρε τὸ θρόνο τοῦ Αἰγέα, ὅταν αὐτὸς αὐτοκτόνησε νομίζοντας πὼς ὁ γυιὸς τοῦ σκοτώθηκε ἀπὸ τὸ Μινώταυρο, ἔτσι ὁ Θησέας γυιὸς τοῦ Ποσειδῶνος :

―Θυσίαν δὲ [οἱ Ἀθηναῖοι] ποιοῦσιν αὐτῷ [Θησεῖ] τὴν μεγίστην ὀγδόῃ Πυανεψιῶνος, ἐν ἧ μετὰ τῶν ἠϊθέων ἐκ Κρήτης ἐπανῆλθεν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ταῖς ἄλλαις ὀγδόαις τιμῶσιν αὐτὸν, ἤ διὰ τὸ πρῶτον ἔκ Τροιζῆνος ἀφικέσθαι τῇ ὀγδόῃ τοῦ Ἑκατομβαιῶνος, ὡς ἱστόρηκε Διόδωρος ὁ περιηγητής.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΘΗΣΕΥΣ 36

―Ταῖς ὀγδόαις τὰ Θησεῖα ἦγον, καὶ ἀνεῖτο ἡ ὀγδόη πᾶσα τῷ Θησεῖ. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΣΧΟΛΙΑ ΠΛΟΥΤΟΥ 627

― ἔξω των ἑορτῶν ἱεραὶ τινὲς τοῦ μηνὸς ἡμέραι νομίζονται Ἀθήνησι θεοῖς τισίν, οἶον νουμηνίαν καὶ ἑβδόμη Ἀπολλωνι τετρὰς Ἑρμῆ καὶ ὀγδόη Θησεῖ. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΣΧΟΛΙΑ ΠΛΟΥΤΟΥ 1126

Ἡ θυσία στὸν Θησέα ὀνομαζόταν :

― ὀγδοαῖον : θυσία παρὰ Ἀθηναίοις τελούμενη Θησεῖ.

ΗΣΥΧΙΟΣ

Οἱ ἀποδείξεις καθιερώνουν λοιπὸν ὅτι αὐτὴ ἡ ἡμέρα ἦταν ἱερὴ γιὰ τὸν Ποσειδῶνα καὶ τὸν γυιό του, τὸν Θησέα. Ὁ Ποσειδών καὶ ὁ Θησέας ὅμως δὲν κατέχουν τὴν ὀγδόη ἡμέρα κατὰ ἀποκλειστικότητα ἱερὴ γιὰ αὐτοὺς διότι ειδαμε ὅτι ἡ ὀγδόη Ἐλαφηβολιῶνος ἦταν ἀφιερωμένη καὶ στὸν Ἀσκληπιὸ ὁ οποίος λάμβανε μιὰ θυσία πρὸς τιμήν του ἀπὸ τούς Ἀθηναίους, ἐπίσης στὸ θυσιολόγιο τῆς Μεγάλης Δημαρχίας τῆς Ἐρχιᾶς, τὴν ὀγδόη Γαμηλιῶνος ἀποδίδονται θυσίες πρὸς τιμὴν τοῦ Ἀπόλλωνος Ἀποτροπαίου, Ἀπόλλωνος Νυμφηγέτου καὶ τῶν Νυμφῶν:

― Ἔτι δὲ τοῖς θεοῖς ἀπεικάζων ὡς Ἀπόλλωνα μὲν τὴν μονάδα οὖσαν, Ἄρτεμιν δὲ τὴν δύαδα, τὴν δὲ ἑξάδα γάμον καὶ Ἀφροδίτην, τὴν δὲ ἑβδομάδα καὶ Καιρὸν καὶ Ἀθηνᾶν, Ἀσφάλιον δὲ Ποσειδῶνα τὴν ὀγδοάδα, καὶ τὴν δεκάδα παντέλειαν. ΣΤΟΒΑΙΟΣ ΠΕΡΙ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ, ΕΚΛΟΓΑΙ ΦΥΣΙΚΑΙ 1.20.210 ΑΝΩΝ