ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α’ ΔΕΚΑΣ	Β’ ΔΕΚΑΣ	Γ’ ΔΕΚΑΣ

Τα κλασικά αθηναϊκά Θεσμοφόρια στους διάφορους δήμους εορτάζονται ως και την εβδόμη μεσούντος.

Αθηνάς άσβεστος λύχνος

Εκδήλωση Ευλάβειας προς το άγαλμα αποτελεί ο χρυσός «ἄσβεστος λύχνος» που καίει μπροστά του ημέρα και νύχτα. Ο ιερός άσβεστος λύχνος είναι έργο του πλάστη Καλλιμάχου και εφοδιάζεται μια αφορά τον χρόνο με την αναγκαία ποσότητα λαδιού, συνδέεται ψηλότερα με τον κορμό ενός χάλκινου φοίνικα ο οποίος μεταφέρει την καπνιά της θρυαλλίδας πάνω από την σκεπή του ναού για να μην ρυπαίνεται η εσωτερική επιφάνεια των τοίχων του ναού και η οροφή. Η ιερή άσβεστος λύχνος περιεχει μόνον ελαιόλαδο. ―ΔΙΑ ΤΟ ΑΣΒΕΣΤΟΝ ΑΘΗΝΗΣΙ ΛΥΧΝΟΝ ΙΕΡΟΝ ΤΗΣ ΘΕΟΥ ΕΛΑΙΟΥ ΠΕΡΙΕΙΔΕ ΣΧΟΛΙΑ ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ

Τα Θεσμοφόρια στο δήμο της Μελίτης (το άστυ των Αθηναίων) και η λατρεία της Δήμητρος και Κόρης στο εν άστει Ελευσίνιον

Μια επιγραφή από τις αρχές του (-) δεύτερου αιώνος ρίχνει φως σε μια από τις τοποθεσίες για τα Θεσμοφόρια στο άστυ στην Αθήνα. Ο δήμος της Μελίτης, που βρίσκεται στο κέντρο της Αθήνας, ανήγειρε το τιμητικό διάταγμα για τη Σάτυρα, την ονομαστή αθηναία ιέρεια των Θεσμοφόρων στην Αθήνα (SEG 42:116). Η επιγραφή δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1942 από τον καθηγητή Broneer (1942-265-274) σε άρθρο του για τη θέση του Θεσμοφορίου στην Αθήνα.  Αν και οι μελετητές πίστευαν προηγουμένως ότι, με βάση την κωμωδία του Αριστοφάνους Θεσμοφοριάζουσες, το Θεσμοφόριο βρισκόταν κάπου πάνω ή κοντά στην Πνύκα, ο καθ. Broneer υποστήριξε ότι οι γυναίκες χρησιμοποιούσαν το έν άστει Ελευσίνιον κατά τα Θεσμοφόρια. Η τοποθεσία βρίσκεται, δεδομένης της θέσης του, στη βόρεια κλιτύ της ακρόπολης. Άλλωστε είναι απίθανο να βρισκόταν άλλο μεγάλο ιερό της Δήμητρας στην περιοχή του εν άστει του Ελευσίνιου.

Το τιμητικό διάταγμα της Σάτυρας (SEG 42:116, στην επιγραφή  265-267) όπως δημοσιεύτηκε από τον καθ. Broneer (1942-250-274), επιβεβαιώνει και ενισχύει το επιχείρημά του:

 ― ..κλέους εἶπεν· ἐπειδὴ ἡ ἱέρεια τῶν Θεσμοφόρων προκεκριμένη ὑπὸ τῶν δημοτῶν Σάτυρα Κρατέου Μελιτέως γυνὴ ἔθυσεν ὑπὲρ τῶν δημοτῶν καλῶς καὶ εὐσεβῶς πάσας τὰς καθηκούσας θυσίας ἃς οἱ νόμοι προσέταττον, ἐπεσκεύακεν δὲ καὶ τοὺς ναοὺς πάντας τοὺς ἐν τῶι Ἐλευσινίωι, παρεσκεύακεν δὲ καὶ π̣ά̣ντ̣α ἐν τῶι τοῦ Πλούτωνος ἱερῶι, προσανήλωκεν δὲ καὶ ἐκ τῶν ἰδίων ὑπὲρ τὰς ἑκατὸν δραχμὰς εἰς τὰς θυσίας τὰς γιγνομένας κατ’ ἐνιαυτόν· ἀγαθεῖ τύχει· δεδόχθαι τοῖς Μελιτεῦσι· ἐπαινέσαι τὴν ἱέρειαν τῶν Θεσμοφόρων Σάτυραν Κρατέου Μελιτέως γυναῖκα καὶ στεφανῶσαι αὐτὴν μυρρίνης στεφάνωι εὐνοίας ἕνεκα καὶ εὐσεβείας τῆς εἰς τὰς θεὰς καὶ τὸν δῆμον τὸν Μελιτέων, δοῦναι δὲ αὐτῆι καὶ εἰκόνος ἀνάθεσιν ἐν πίνακι, καθάπερ δέδοται καὶ ἄλλαις ἱερείαις ἐν τῶι ναῶι τῆς Δήμητρος καὶ τῆς Κόρης, ἀναγράψαι δὲ τόδε τὸ ψήφισμα τὸν ταμίαν τῶν δημοτῶν ἐν στήλει λιθίνει καὶ στῆσαι πρὸς τῶι Ἐλευσινίωι, τὸ δὲ ἀνάλωμα εἰς ταῦτα μερίσαι ἐκ τῆς κοινῆς διοικήσεως.

Απόδοση ― … κλέους, έκανε την πρόταση· καθώς η ιέρεια των Θεσμοφόρων, η Σάτυρα, σύζυγος του Κρατέου της Μελίτης, που είχε επιλεγεί από τα μέλη του δήμου της, τα πήγε καλώς  και ευσεβώς εκ μέρους των δημοτών όλες τις κατάλληλες θυσίες που ορίζει ο νόμος· και έχει επισκευάσει όλους τους ναούς στο Ελευσίνιο και έχει κάνει όλες τις προετοιμασίες του ναού στο ιερό του Πλούτωνα, και επιπλέον έχει ξοδέψει από τα προσωπικά της μέσα πάνω από εκατό δραχμές για τις ετήσιες θυσίες·  αποφάσισαν οι Μελιταίοι –με αγαθή τύχη– να επαινέσουν την ιέρεια των Θεσμοφόρων Σάτυρα, την σύζυγο του Κρατέους της  Μελίτης, και να της απονείμουν ένα στεφάνι από μυρτιά ως αντάλλαγμα για την καλή της θέληση και ευσέβεια προς τις θεές και τον δήμο των Μελιτέων· (και να επιλυθεί περαιτέρω) να της παραχωρηθεί το δικαίωμα να στήσει ένα ζωγραφικό πορτρέτο στο ναό της Δήμητρας και της Κόρης σύμφωνα με το προνόμιο που παρέχεται σε άλλες ιέρειες. Ο ταμίας των στρατιωτών θα γράψει αυτό το διάταγμα σε μαρμάρινη πλάκα και θα το τοποθετηθεί στην προσέγγιση (ανηφόρα) προς το Ελευσίνιο, το κόστος αυτού του έργου ώστε να καταβληθεί από τα κοινά κεφάλαια.

Η ιέρεια Σάτυρα ήταν σύζυγος ενός δημότη της Μελίτης και οι δημότες της την επέλεξαν για ιέρεια των Θεσμοφόρων. Σύμφωνα με το κείμενο του διατάγματος, η ιέρεια είχε συμπεριφερθεί καλώς και ευσεβώς για λογαριασμό του δήμου της.  Ως εκ τούτου, έλαβε έναν στέφανο μυρτιάς και το δικαίωμα, όπως άλλες ιέρειες, να στήσει έναν πίνακα ζωγραφικής στον ναό της Δήμητρας και της Κόρης. Η εξαιρετική της τελετουργία περιελάμβανε τη σωστή θυσία και την χρηματοδότηση των ετήσιων θυσιών από την ίδια. Η ιέρεια επισκεύασε και ναούς (πληθυντικός) στο Ελευσίνιο και οργάνωσε τις προετοιμασίες στο ιερό του Πλούτωνα. Αν και το Ελευσίνιο δεν αναφέρεται ποτέ σε ό,τι έχει διασωθεί από την επιγραφή, ο καθ. Broneer το αποκατέστησε δύο φορές στις γραμμές 5 και 14. Η αναφορά αρκετών ναών και ενός λατρευτικού χώρου του Πλούτωνος μοιάζει με το ιερό της Δήμητρας και της Κόρης που γνωρίζουμε ως το εν άστει Ελευσίνιο των Αθηναίων και ο δήμος της Μελίτης βρίσκεται πολύ κοντά στο εν άστει Ελευσίνιον. Επιπλέον, η στήλη στήθηκε σε μεταγενέστερο κτήριο κοντά στο Ελευσίνιο. Η επιγραφή αποδεικνύει ότι τα Θεσμοφόρια να τελούνταν στο εν άστει Ελευσίνιο. Οι Αθηναίοι αναφέρονταν στο Ελευσίνιο και ως Θεσμοφόριο.

Το ερώτημα παραμένει πώς σχετίζεται αυτό με τον δήμο της Μελίτης. Η ιέρεια των Θεσμοφόρων καταγόταν από το δήμο της Μελίτης, αλλά το εν άστει Ελευσίνιο δεν βρίσκεται στη Μελίτη. Σύμφωνα με τον καθ. Broneer, οι δήμοι της Αττικής ακολουθούσαν τους εορτασμούς των Θεσμοφορίων, της πόλεως των αθηναίων, ξεχωριστά Θεσμοφόρια τελούνταν όπως μαρτυρείται μόνο για τους δήμους του Πειραιώς και του Αλιμούντος έξω από την πόλη. Είναι οικονομικά και πρακτικά αδύνατο για όλους τους δήμους της πόλης να στήσουν τα Θεσμοφόρια τους στο ιερό τους, της Δήμητρας και της Κόρης, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι Αθηναίες της πόλης συγκεντρώθηκαν σε ένα ιερό. Άλλωστε η αναφορά σε πολλά ιερά και στον Πλούτωνα δεν μπορεί να συνδεθεί με κανένα ιερό στη Μελίτη. Δύο παρόμοια ιερά, κοντά το ένα στο άλλο, στο κέντρο της Αθήνας είναι επίσης απίθανα. Ο καθ.  Κλίντον (1996 123) προσθέτει ότι στη γραμμή 12 της επιγραφής, το κείμενο αναφέρεται στο «ιερό της Δήμητρας και της Κόρης» αντί για το Θεσμοφόριο, υποδηλώνοντας ότι δεν υπήρχε δεύτερο ιερό για τη Δήμητρα και την Κόρη που ονομαζόταν Θεσμοφόριο.

 Η ιέρεια των Θεσμοφόρων, είχε επιλεγεί ανάμεσα στους διαφορετικούς δήμους που συμμετείχαν στα Θεσμοφόρια του εν άστει Ελευσίνιου. Φέτος (στην επιγραφή) ήταν μια ιέρεια από τη Μελίτη.  Από την άλλη, ο καθ. Κλίντον δίνει μια διαφορετική εξήγηση για την παρουσία μιας ιέρειας από την Μελίτη στο Ελευσίνιο του άστεως. Σύμφωνα με τον ίδιο, στην Αρχαϊκή περίοδο η περιοχή του εν άστει Ελευσίνιου ανήκε σε ένα από τα χωριά που αργότερα αποτέλεσαν την Αθήνα. Το ιερό της Δήμητρας ανήκε σε χωριό που θεωρούνταν ο προκάτοχος του δήμου Μελίτης. Κατά την αρχαϊκή περίοδο, η αναδυόμενη πόλη ιδιοποιήθηκε εδάφη από αυτούς τους δήμους και μετέτρεψε το ιερό της Δήμητρας σε Ελευσίνιο. Η πόλη των αθηναίων  διοικούσε τώρα το ιερό, αλλά εξυπηρετούσε και τοπικούς σκοπούς και η Μελίτη συνέχισε να διαχειρίζεται τα αρχαία Θεσμοφόρια τους στο ιερό και εξακολουθεί να παρέχει την ιέρεια των Θεσμοφόρων, ενώ και άλλοι δήμοι της πόλης ενώθηκαν μαζί τους στον εορτασμό τους.

Το Θεσμοφόριο πρέπει να συνδέεται με το εν άστει Ελευσίνιο, έτσι το Ελευσίνιο παρέμεινε σε κάποιο βαθμό ένα τοπικό ιερό έξω από το πλαίσιο της λατρείας Ελευσίνος. Στην πραγματικότητα  το ιερό ήταν ένα τοπικό αρχαϊκό ιερό της Δήμητρας που προηγούνταν του Ελευσινίου στο αρχαϊκό χωριό της Μελίτης το οποίο τώρα το μοιράζονταν και το λειτουργούσαν οι Θεσμοφόρες των αθηναϊκών δήμων στα αθηναϊκά Θεσμοφόρια.

^{Από την διδακτορική διατριβή της Elselijn Baan Η Δήμητρα στην Αττική Utrecht University}

---

Απο τον Βίο του Δημοσθένους μαθαίνουμε ότι νηστεία ονομάζεται η έκτη μεσούντος του Πυανεψιώνος, και απο τον Αθηναίο μαθαίνουμε επίσης ότι η νηστεία είναι η τρίτη κατά σειρά ημέρα των αθηναϊκών Θεσμοφορίων, το ίδιο και από τον Αριστοφάνη όπου η τρίτη ονομάζεται και μέση.
Συμπαιρέται ότι τα αθηναϊκά Θεσμοφόρια τελούνταν ως και την εβδόμη μεσούντος του Πυανεψιώνος βάσει των τεκμηρίων.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ 30.4
― κατέστρεψε δὲ ἕκτῃ ἐπὶ δέκα τοῦ Πυανεψιῶνος μηνός, ἐν ᾗ τὴν σκυθρωποτάτην τῶν Θεσμοφορίων ἡμέραν ἄγουσαι παρὰ τῇ θεῷ νηστεύουσιν αἱ γυναῖκες.

ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΑΙ 7.80
― ἄνδρες φίλοι, μὴ καὶ ἡμεῖς νηστείαν ἄγομεν Θεσμοφορίων τὴν μέσην ἄγομεν: δίκην γὰρ κεστρέων νηστεύομεν

Ο Αλκίφρων επίσης αναφέρει τις ημέρες των πολιτειακών Αθηναϊκών Θεσμοφορίων:
ΑΛΚΙΦΡΩΝ 3.39.1-2

― [λανθανει σε] η νυν εστωσα σεμνοτατη των Θεσμοφοριων
εορτη, η μεν ουν Άνοδος κατα την πρωτην γεγονεν ημεραν
η Νηστεια δε το τημερον ειναι παρ΄Αθηναιοις εορταζεται,
τα Καλλιγενεια δε εις την επιουσαν θυουσιν. ει ουν επειχθειης (επειχθεισα) έρχη εώθεν προ του τον Εωσφορον εξελθειν, συνθυσεις ταις Αθηναιων γυναιξιν αυριον.

Ο λόγος για τον οποίο η ημέρα καλείται και με τα δύο είναι διότι το Θεσμοφόριον ή ο ναός των Θεσμοφόρων προσεγγίζονταν από γυναίκες σε πομπή τη σημερινή ημέρα, και καθώς ήταν χτισμένος σε κεκλημένο έδαφος, η προσέγγιση σε αυτό ονομαζόταν Άνοδος, και η επιστροφή ονομαζόταν κάθοδος:

ΘΕΣΜΟΦΟΡΙΑΖΟΥΣΑΙ 592, ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ ΣΧΟΛΙΑ
― Δια την θεσιν των Θεσμοφοριων· επει και Ανοδον την εις το
Θεσμοφοριον αφιξιν λεγουσιν· επι υψηλου γαρ κειται το
Θεσμοφοριον.

Η δεκάτη πέμπτη, πέμπτη μεσούντος, είναι πάντα ιερή για την Αθηνά:

― Εἰ μὲν τῇ νουμηνίᾳ, ὅτι ἀρχὴ τοῦ μηνὸς. . . . εἰ δὲ ἑβδόμῃ ἤ ἕκτῃ. ὅτι ἱεραὶ τοῖν θεοῖν. . . ἔχοις δ’ἄν καὶ περὶ τῆς ἐνάτης λέγειν ὅτι ἱερὰ τοῦ ἡλίου. . . εἰ δὲ πεντεκαιδεκάτη εἴη, ὅτι καὶ αὕτη τῆς Ἀθηνᾶς, καὶ ὅτι τέλειος ἐν τούτῳ ὁ κύκλος, καὶ εἰκὸς ἀνευδεῆ τὴν τοιαύτην εἶναι γένεσιν τοῦ ἀνδρὸς.
ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΑΛΙΚΑΡΝΑΣΣΕΥΣ ΡΗΤ.243.1