ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α’ ΔΕΚΑΣ	Β’ ΔΕΚΑΣ	Γ’ ΔΕΚΑΣ

Οι ακριβείς ημερομηνίες διεξαγωγής της μεγάλης ιωνικής εορτής των Απατουρίων δεν έχουν καθοριστεί ποτέ με απόλυτη ακρίβεια. Ο σχολιαστής στον Αριστοφάνη Αχαρν. 146, είναι η καλύτερη πηγή για τη φύση και την ημερομηνία της εορτής:

― λέγει δε νυν περί Απατουρίων, εορτής επισήμου δημοτελούς, αγομένης παρά τοις Αθηναίοις κατά τον Πυανεψιώνα μήνα επί τρεις ημέρας. καλούσι δε την μεν πρώτην Δόρπειαν, επειδή φράτορες οψίας συνελθόντες ευωχούντο· την δε δευτέραν Ανάρρυσιν, από του αναρρύειν, του θύειν· έθυον δε Διί Φρατρίω και Αθηνά· την δε τρίτην Κουρεώτιν, από τους κούρους και τας κόρας εγγράφειν εις τας φρατρίας.

Τα Απατούρια είναι λοιπόν μια τριήμερη εορτή (δείτε επίσης τα σχόλια σε Ειρήνη Αριστοφάνους 890, Μ. Ετυμ. 533.41) στο Πυανεψιώνα. Μια τέταρτη μέρα, η επίβδα, περιστασιακά υπολογίζεται ως μέρος της εορτής (Θεόφραστος Χαρ. 3.5, Αρποκρατίων Απατούρια) και ο καθ. Deubner (Feste, σελ. 232, σημ. 5) την χαρακτηρίζει «Nachtag» την επομένη της εορτής.

Από το ιερό Έτος των Σαλαμίνιων των Επταφυλών και του Σουνίου (Hesp 1938, σελ. 3-5), γραμμές 92-93, γίνεται φανερό ότι τα Απατούρια τελούνται μετά την 6η του Πυανεψιώνος. Πρόκειται για τα θυόμενα των φρατριών στην εορτή. Εκτός αν οι Σαλαμίνιοι λειτουργούσαν ως ξεχωριστή φρατρία από μόνοι τους (κάτι που θα περιμέναμε να είναι σαφέστερο από τα τεκμήριά τους), η θυσία αυτή πραγματοποιείται στα Απατούρια που εόρταζε η φρατρία στην οποία ανήκαν οι Σαλαμίνιοι. Πρβλ. RO 5.

Πυανοψιῶνος· ἕκτει Θη̣σεῖ ὗν ΔΔΔΔ· εἰς τἄλλα Ι-Ι-Ι-. Ἀπατουρίοις Διὶ Φρατρίωι ὗν ΔΔΔΔ· ξύλα ἐφ’ ἱεροῖς καὶ τἄλλα Ι-Ι-Ι-.

Η εορτή απαιτεί από τους πολίτες να συγκεντρώνονται σε φρατρίες, και έτσι φαινόταν πολύ απίθανο να πραγματοποιηθούν δημόσιες συναντήσεις κατά τις τρεις κύριες ημέρες της εορτής. Εάν αληθεύει αυτό, τότε τα Απατούρια χρονολογούνται είτε μεταξύ 19ης-21ης είτε 26ης-28ης Πυανεψιώνος.

^{JON D. MIKALSON}

---

Αποδοχή και εισαγωγή του παιδιού στην πατρική φρατρία

Όταν γίνει αποδεκτό μέλος του οίκου, το επόμενο βήμα στην ανάπτυξη της ταυτότητας του παιδιού είναι η εισαγωγή του στην πατρική φρατρία, ή στην ομάδα προγονικής συγγένειας, στην οποία η ευρύτερη κοινωνική νομιμότητα του βρέφους, από την οποία εξαρτιόταν η μελλοντική του ιθαγένεια. ιδιότητα, αναγνωρίζεται από τον πατέρα. Το παιδί παρουσιάζεται επίσημα από τον πατέρα του στην αδελφότητα του σε δύο περιπτώσεις. Και οι δύο παρουσιάσεις γίνονται κατά τη διάρκεια της φρατρικής εορτής των Απατουρίων που τελείται σε μερικές ημέρες, στον μήνα Πυανεψίωνα. Η πρώτη παρουσίαση (μείων) γίνεται στην πρώτη εορτή των Απατουρίων μετά τη γέννηση του παιδιού και η δεύτερη παρουσίαση (κουρείον) λαμβάνει χώρα στην ύστερη εφηβεία. Δεδομένου ότι χρειάζεται μια προσφορά ζώου για να συνοδεύσει την παρουσίαση του παιδιού, οι φτωχότερες αθηναϊκές οικογένειες παρουσίαζαν το παιδί μόνο μία φορά στη φρατρία, δηλαδή στην εφηβεία, και οι προσφορές αποτελούνται από πλακούντες, αναθήματα ανάγλυφα (μητέρας παιδιού), πλεξίδες μαλλιών του παιδιού και ομοιώματα θυσιαστικών ζώων. Ο ταύρος για τις πλούσιες οικογένειες είναι το πιο ακριβό από όλα τα θυσιαστικά ζώα.

Μετά τον Κλεισθένη κάθε αθηναϊκή οικογένεια άνηκε σε μία Φρατρία.
Η ιδιότητα ενός μέλους κληρονομείται μέσω των ανδρών και η φρατρία αποφασίζει για τη νομιμότητα και ως εκ τούτου την ιθαγένεια των αγοριών.

Υπήρχαν τουλάχιστον 30 φρατρίες και ίσως τόσες πολλές όσες και οι τοπικοι δήμοι .
Οι διαδικασίες είναι διαφορετικές στα Ἀπατούρια από φρατρία σε φρατρία, , αλλά το γενικό σχήμα είναι ότι η πρώτη ημέρα είναι αφιερωμένη στο απογευματινό δείπνο με άφθονο κρασί μεταξύ των συγγενών της φρατρίας.
Η εορτή έχει άμεση σχέση με τον μηνα Γαμηλιώνα .
Φαίνεται ότι η αργότερη προθεσμία για τις γεννήσεις των παιδιών , που ο Σόλων προέβλεπε, ήταν η 281η ημέρα από την την πρώτη του Γαμηλιώνος , έτσι ώστε η τελευταία, για την ονοματοδοσία για τα παιδιά, που είχαν γεννηθεί και τα οποία θα μπορούσαν να συμπεριληφθούν στα Απατούρια , επίσης, πρέπει να ήταν η 291η. Η πρώτη φορά που θα μπορούσαν τα παιδιά, να εγγραφούν στους καταλόγους της φρατρίας μέσα από την τελετή των Απατούριων, πρέπει να ήταν η 291η ημέρα από την πρώτη του Γαμηλιώνος στη εποχή του, δηλαδή, η 26 Πυανεψιώνος.

Η 26η Πυανεψιώνος είναι στην πραγματικότητα η ημερομηνία της έναρξης των Απατούριων στο ιερό ημερολόγιό του Σόλωνος του Μέτωνος και της παραδόσεως των Αθηναίων:
ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΜΕΤΩΝΟΣ
7.ΠΕΡΙΟΔΟΣ 1.27, ΚΥΚΛΟΣ 2.8 ,(ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ) ΕΤΟΣ -406,-405.
Πυανεψιώνος 26η.
Η χρονολογία των Απατουρίων (26η Πυανεψιώνος-29η Πυανεψιώνος) ταυτίζεται με τη χρονολογία της δίκης των Στρατηγών, μετά τη Ναυμαχία των Αργινουσών, από την οποία επίσης συλλέγουμε και τη χρονολογία της ναυμαχίας, όχι νωρίτερα από την φθινοπωρινή ισημερία, Πυανεψιώνος 2η, όπου σημειώνεται ο θυελλώδης καιρός εκείνη την εποχή.
Στη Δίκη αυτή, η Αντιοχίς ήταν η πρυτανεύουσα φυλή και το έτος ήταν εμβόλιμο, οι τρείς πρώτες Πρυτανείες είχαν διάρκεια 38 ημερών η κάθε μία και η Αντιοχίς ήταν η τέταρτη στη σειρά:

ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α.7. 8-35
― μετὰ δὲ ταῦτα ἐγίγνετο Ἀπατούρια, ἐν οἷς οἵ τε πατέρες καὶ οἱ συγγενεῖς σύνεισι σφίσιν αὐτοῖς. οἱ οὖν περὶ τὸν Θηραμένην παρεσκεύασαν ἀνθρώπους μέλανα ἱμάτια ἔχοντας καὶ ἐν χρῷ κεκαρμένους πολλοὺς ἐν ταύτῃ τῇ ἑορτῇ, ἵνα πρὸς τὴν ἐκκλησίαν ἥκοιεν, ὡς δὴ συγγενεῖς ὄντες τῶν ἀπολωλότων, καὶ Καλλίξενον ἔπεισαν ἐν τῇ βουλῇ κατηγορεῖν τῶν στρατηγῶν…….καὶ οὐ πολλῷ χρόνῳ ὕστερον μετέμελε τοῖς Ἀθηναίοις, καὶ ἐψηφίσαντο, οἵτινες τὸν δῆμον ἐξηπάτησαν, προβολὰς αὐτῶν εἶναι, καὶ ἐγγυητὰς καταστῆσαι, ἕως ἂν κριθῶσιν, εἶναι δὲ καὶ Καλλίξενον τούτων. προυβλήθησαν δὲ καὶ ἄλλοι τέτταρες, καὶ ἐδέθησαν ὑπὸ τῶν ἐγγυησαμένων, ὕστερον δὲ στάσεώς τινος γενομένης, ἐν ᾗ Κλεοφῶν ἀπέθανεν, ἀπέδρασαν οὗτοι, πρὶν κριθῆναι: Καλλίξενος δὲ κατελθὼν ὅτε καὶ οἱ ἐκ Πειραιῶς εἰς τὸ ἄστυ, μισούμενος ὑπὸ πάντων λιμῷ ἀπέθανεν.

ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α.6. 28
― τῆς δὲ νυκτὸς ἰδὼν τὰ πυρά, καί τινων αὐτῷ ἐξαγγειλάντων ὅτι οἱ Ἀθηναῖοι εἶεν, ἀνήγετο περὶ μέσας νύκτας, ὡς ἐξαπιναίως προσπέσοι: ὕδωρ δ᾽ ἐπιγενόμενον πολὺ καὶ βρονταὶ διεκώλυσαν τὴν ἀναγωγήν. ἐπεὶ δὲ ἀνέσχεν, ἅμα τῇ ἡμέρᾳ ἔπλει ἐπὶ τὰς Ἀργινούσας.

ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α.6. 35
― ἔδοξε δὲ καὶ τοῖς τῶν Ἀθηναίων στρατηγοῖς ἑπτὰ μὲν καὶ τετταράκοντα ναυσὶ Θηραμένην τε καὶ Θρασύβουλον τριηράρχους ὄντας καὶ τῶν ταξιάρχων τινὰς πλεῖν ἐπὶ τὰς καταδεδυκυίας ναῦς καὶ τοὺς ἐπ᾽ αὐτῶν ἀνθρώπους, ταῖς δὲ ἄλλαις ἐπὶ τὰς μετ᾽ Ἐτεονίκου τῇ Μυτιλήνῃ ἐφορμούσας. ταῦτα δὲ βουλομένους ποιεῖν ἄνεμος καὶ χειμὼν διεκώλυσεν αὐτοὺς μέγας γενόμενος: τροπαῖον δὲ στήσαντες αὐτοῦ ηὐλίζοντο.

ΞΕΝΟΦΩΝΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α.6. 38
― αὐτὸς δὲ τὸ πεζὸν ἀπῆγεν εἰς τὴν Μήθυμναν, τὸ στρατόπεδον ἐμπρήσας. Κόνων δὲ καθελκύσας τὰς ναῦς, ἐπεὶ οἵ τε πολέμιοι ἀπεδεδράκεσαν καὶ ὁ ἄνεμος εὐδιαίτερος ἦν, ἀπαντήσας τοῖς Ἀθηναίοις ἤδη ἀνηγμένοις ἐκ τῶν Ἀργινουσῶν ἔφρασε τὰ περὶ τοῦ Ἐτεονίκου. οἱ δὲ Ἀθηναῖοι κατέπλευσαν εἰς τὴν Μυτιλήνην, ἐκεῖθεν δ᾽ ἐπανήχθησαν εἰς τὴν Χίον, καὶ οὐδὲν διαπραξάμενοι ἀπέπλευσαν ἐπὶ Σάμου.

ΛΥΣΙΑΣ ΚΑΤΑ ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΟΥΣ 12.37
― ἐγὼ τοίνυν, ὦ ἄνδρες δικασταί, ἠξίουν ἱκανὰ εἶναι τὰ κατηγορημένα: μέχρι γὰρ τούτου νομίζω χρῆναι κατηγορεῖν, ἕως ἂν θανάτου δόξῃ τῷ φεύγοντι ἄξια εἰργάσθαι. ταύτην γὰρ ἐσχάτην δίκην δυνάμεθα παρ᾽ αὐτῶν λαβεῖν. ὥστ᾽ οὐκ οἶδ᾽ ὅ τι δεῖ πολλὰ κατηγορεῖν τοιούτων ἀνδρῶν, οἳ οὐδ᾽ ὑπὲρ ἑνὸς ἑκάστου τῶν πεπραγμένων δὶς ἀποθανόντες δίκην δοῦναι δύναιντ᾽ ἂν ἀξίαν1. οὐ γὰρ δὴ οὐδὲ τοῦτο αὐτῷ προσήκει ποιῆσαι.

Αύτή η ημερομηνία ταυτίζεται και μ’ένα απόσπασμα του σχολιαστή του Αριστοτέλους ΜΕΤΑ ΤΑ ΦΥΣΙΚΑ.388.31α,42α. όπου εκεί κάνει λόγο για ένα συμβάν κατα την διάρκεια της εορτής και έχει σχέση με τα Απατούρια και την ακριβή ημερομηνία:
― Ὁ μέντοι Εὔδημος τὴν ἀπὸ τῆς Σαρδοῦς παρείς πίστιν, ἔκ τινος Ἀθήνησιν συμβεβηκότος αὐτὸς τὸ λεγόμενον πιστοῦται. λέγεται γάρ, φηςὶ θυσίας οὔσης δημοτελοῦς ἑστιᾶσθαι τινας ἐν καταγείω σπηλαίω μεθυσμέντας δὲ κατακοιμηθῆναι πρὸς ἡμέραν ἤδη καὶ αὐτοὺς καὶ τοὺς οἰκέτας, καὶ καθεύδειν τὸ λοιπὸν τῆς νυκτὸς καὶ την ἡμέραν καὶ ἔτι τὴν νύκτα, ἐπεγερθέντα γὰρ ἕνα τινὰ ὡς εἶδεν ἀστέρας πάλιν ἀπελθόντα ἀναπαύεσθαι, τῆς δὲ ἐπιούσης ἡμέρας ὡς ἠγέρθησαν την Κουρεῶτιν ἄγειν, ὕστερον τῶν ἄλλων ἡμέραν. ὅθεν δὴ καὶ κατανοηθῆναι τὸ συμβάν. Κουρεῶτις δὲ ἦν ἡ τρίτη τῶν Ἀπατουρίων ἡμέρα κ΄,τ.λ.
Αυτοί οι άνθρωποι τότε είχαν πάει για ύπνο το βράδυ της Ἀναρρύσεως, τη δεύτερη ημέρα, και είχαν κοιμηθεί εκείνη τη νύχτα και την επόμενη μέρα, (την τρίτη της γιορτής,) και το βράδυ εκείνης της ημέρας, όταν ξύπνησαν επιτέλους, έχοντας χάσει μία ημέρα εξ ολοκλήρου στον υπολογισμό τους, έπρεπε να είχαν περάσει από τις τελετές της Κουρεώτιδος, ή θα επρεπε να το είχαν πράξει στην επίβδα.
Είναι παρατηρήσιμο ωστόσο, ότι το βράδυ πριν την επίβδα, είτε στην αρχή είτε στο τέλος της νύχτας, τα αστέρια ήταν ορατά, αλλά όχι το φεγγάρι. Και αυτό πρέπει να θεωρηθεί ως ένα σημαντικό στοιχείο για την ημέρα των Απατουρίων προς το τέλος του ημερολογιακού μήνα.
Αυτό θα μπορούσε να συμβεί, εάν οι αναφερόμενες ημερομηνίες τους ήταν η 26η, η 27η και η 28η Πυανεψιώνος, όπου στην τελευταία, την Κουρεώτιν το φεγγάρι δεν θα μπορούσε ποτέ να ήταν ορατό, είτε το βράδυ ή το πρωί (Μετά την διόρθωση του Μέτωνoς.

ΚΑΛΑ ΑΠΑΤΟΥΡΙΑ ΣΕ ΟΛΟΥΣ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ.
ΔΩΣΤΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΣΑΣ ΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ.
 ΟΡΕΣΤΗΣ ΠΥΛΑΡΙΝΟΣ