ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α’ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

Η τρίτη μεσούντος, τρισκαιδεκάτη, τρίτη επί δέκα, τρίτη επί δεκάτη.

Η σημερινή ημέρα είναι εορταστική, είναι η τρίτη και τελευταία ημέρα των Ανθεστηρίων και των Διονυσίων εν Λίμνες

Ο Αρποκρατίων και η Σούδα, αναφερόμενοι στο απόσπασμα του Φιλοχόρου , εδραιώνουν την ημέρα ως την ημέρα των Χύτρων:

― Χύτροι· εστι δε και Αττική τις εορτή Χύτροι. . . ήγετο δε η εορτή Ανθεστηριώνος τρίτη επί δέκα, ως φησί Φιλόχορος εν τω εορτών.

Το σχόλιο στους Αχαρνής του Αριστοφάνους 1076, (εν μια ημέρα άγονται οι τε Χύτροι και Χόες εν Αθήναις. . . ούτω Δίδυμος) υποδεικνύει ότι οι Χόες και οι Χύτροι τελούνταν την ίδια ημέρα.

Το σχόλιο αυτό έρχεται σε αντιπαράθεση με τον Αρποκρατίωνα και θα πρέπει να το απορρίψουμε.

Ο Deubner (Feste 99-100) δέχεται την εξήγηση που δίδεται από τον Mommsen (Fest 384-385) ότι δηλαδή οι εορτασμοί των Χοών εκτείνονταν και μετά την δύση της 12ης του Ανθεστηριώνος, και έτσι, με την ημέρα να αρχίζει στη δύση μπορεί να «έπεφτε» στην ίδια , με την 13η  των Χύτρων.

Οι εορτασμοί της τρίτης ημέρας : Χύτροι

Η τρίτη ημέρα της εορτής, ονομάζεται Χύτροι και ξεκινά στη δύση του ηλίου, δηλαδή στο βράδυ της ημέρας που ονομάζεται Χόες.  Η ημέρα αλλάζει στη δύση του ηλίου σύμφωνα με το πάτριο έθος των Αθηναίων. Υπάρχει συνεπώς κάποια σύγχυση εδώ αλλά και  στην απόδοση συγκεκριμένων τελετών στην μια ημέρα ή την άλλη.

Έτσι, ο Αριστοφάνης (Βάτραχοι 217-219)  μιλάει για τις οινοποσίες που συνεχίζονται από την ημέρα των Χόων και  έχουν επεκταθεί από τους αγωνιστές οινοπότες  στην ημέρα των Χύτρων μετά την δύση.

 Αριστ. Βατρ. 217-19 στ. ―τοις ιεροίσι Χύτροισι χωρεί κατ’ εμόν τέμενος λαών όχλος.

Σχολιασμός σε 218 στ.· Χύτροι· εορτή παρ’ Αθηναίοις. άγεται δε παρά ταύτην την αιτίαν, ην και Θεόπομπος εκτίθεται γράφων ούτως (115 θρ. 347)· «διασωθέντας ουν τους ανθρώπους, ηπέρ εθάρρησαν ημέρα, τω ταύτης ονόματι προσαγορεύσαι και την εορτήν άπασαν». έπειτα «θύειν αυτοίς έθος έχουσι, των μεν Ολυμπίων [θεών] ουδενί το παράπαν, Ερμή δε χθονίω, και της χύτρας, ην έψουσι πάντες οι κατά την πόλιν, ουδείς γεύεται των ιερέων. τούτο δε ποιούσι τη <β’> ημέρα». και «τους τότε παραγενομένους υπέρ των αποθανόντων ιλάσασθαι τον Ερμήν». ήγοντο δε αγώνες αυτόθι οι Χύτρινοι καλούμενοι καθά φησι Φιλόχορος εν τη έκτη των Ατθίδων (328 θρ. 57) Λεξικογράφος Φώτιος· μιαρά· εν τοις Χουσίν Ανθεστηριώνος μηνός, εν ω δοκούσιν αι ψυχαί των τελευτησάντων ανιέναι , ράμνον (ράμνω), έωθεν εμασώντο και πίττη τας θύρας έχριον (Ησύχιος το ίδιο).

Το σχόλιο αυτό είναι σωστό, διότι αν ξεκίνησαν τον αγώνα οινοποσίας  το πρωϊ, στην ημέρα των Χόων, επεκτάθηκαν στην ημέρα των Χύτρων παρόλο που ο λεξικογράφος Φώτιος και άλλοι, αναφέρονται στην ημέρα των Χόων ως την ημέρα που τα φάσματα περιπλανώνται στην πόλη.

Τέτοιες συγχύσεις δεν είναι ασυνήθιστες, και στην πραγματικότητα οι ημέρες υπερκάλυπταν η μια την άλλη,  αλλά φαίνεται ότι, γενικά μιλώντας, οι εύθυμες τελετές που συνδέονται με τους Χόες παύουν στην δύση του ηλίου, και ότι οι Χύτροι·  η ημέρα η οποία μόλις ξεκίνησε είναι μια μέρα πολύ διαφορετικού χαρακτήρα, αφιερωμένη στη λατρεία των νεκρών προγόνων, και ότι ο Διόνυσος είχε λίγο ή καθόλου ρόλο σε αυτόν τον εορτασμό.

Η ημέρα παίρνει την ονομασία της  από τις Χύτρες που βράζεται η πανσπερμία, η οποία αποτελείται από διάφορα είδη δημητριακών, και προσφέρεται, σύμφωνα με τις πηγές μας, στο Ερμή Χθόνιο με μεσολαβητές τους νεκρούς προγόνους μας, ειδικά για εκείνους που χάθηκαν στην επομβρία του Δευκαλίωνος.

Δηλώνεται, στον αρχαίο  σχολιασμό, με αρχική πηγή τον Δίδυμο (-63)  στον στίχο 1076 της κωμωδίας Αχαρνής  του  Αριστοφάνους,   ότι η Πανσπερμία προσφέρεται, και στον Διόνυσο όπως και στον Ερμή επίσης.

Σχολιασμός· Θεόπομπος (115 θρ. 347) τους διασωθέντας εκ του κατακλυσμού εψήσαί φησι χύτραν πανσπερμίας· όθεν ούτω κληθήναι την εορτήν. και θύειν τοις Χουσίν Ερμή Χθονίω, της δε χύτρας ουδένα γεύσασθαι. τούτο δε ποιήσαι τους περισωθέντας  ιλασκόμενους τον Ερμήν και περί των αποθανόντων. ήγετο  δε η εορτή Ανθεστηριώνος τρίτη επί δέκα, ως Φιλόχορος (328 θρ. 84). Άλλως· εν μια ημέρα άγονται οι τε Χύτροι και οι Χόες εν Αθήναις, εν ω παν σπέρμα εις χύτραν εψήσαντες θύουσι μόνω τω [Διονύσω και] Ερμή. ούτω Δίδυμος.

αλλά αυτό αμφισβητείται και έχει απορριφθεί διότι  οι λέξεις  [Διονύσω καί] είναι μια λανθασμένη προσθήκη·  στην πραγματικότητα η λέξη  [μόνω] δεν μπορεί να βγάλει νόημα με τις λέξεις [Διονύσω και Ερμή], θα έπρεπε να είναι [μόνοις].

Οι Χύτροι είναι μια ημέρα ζοφερή, μια «μιαρά» ή  μια «αποφράς» ημέρα, στην οποία τα φάσματα περιπλανώνται και αποτροπαϊκα μέτρα  (όπως το μάσημα του λευκακάνθης και το επίχρισμα των θυρών των οικιών με ένα είδος ρητίνης)  ) λαμβάνονται ως προφύλαξη εναντίων τους.  Στο τέλος της ημέρας φωνάζεται η κραυγή : ― θύραζε Κάρες ή θύραζε Κήρες, ουκετ’ Ανθεστήρια, δηλαδή «μακρυά από τις θύρες Κάρες (δούλοι) ή Κήρες (Μοίρες θανάτου), όχι πλέον τα Ανθεστήρια.

Αυτή η κραυγή αποτέλεσε αντικείμενο πολλών αντιπαραθέσεων. Αν ήταν αρχικά «θύραζε Κάρες», τότε είναι μια εντολή προς τους δούλους της χώρας, που είχαν έρθει στην πόλη για να εορτάσουν στην εορτή, ώστε να επιστρέψουν στη δουλειά τους – ίσως είχε γίνει μια συνηθισμένη φράση για την ανάκληση των αδρανών δούλων για την δουλειά που τους είχαν δώσει·  τα λογοτεχνικά στοιχεία φαίνεται να υποδηλώνουν ότι «Κάρες» ήταν η αρχική μορφή αυτής της φράσης.  Ο Ζηνόβιος ο σοφιστής και ρητοροδιδάσκαλος του +2ου αιώνος, ο οποίος πήρε το κείμενό του από το έργο των σχολιασμών του Διδύμου [προς τους περί παροιμιών συντεταχότας], (ο Δίδυμος λαμβάνει την πηγή του από την συλλογή παροιμιών των βιβλίων του Δαίμονος, -3ος αιών), φαίνεται να έχει περιλάβει  αυτήν τη μορφή μόνο, αν και δύο συλλογές παροιμιών σε χειρόγραφα λίγο μεταγενέστερες από το κύριο χειρόγραφο του Ζηνοβίου (προφανώς αντιγράφοντας τον Φώτιο, όπως φαίνεται στην αναπαραγωγή του λανθασμένου «ένι» αντί «έτ’») προσθέτουν την άλλη εκδοχή, «θύραζε Κήρες», και την εξηγούν ως απέλαση των φασμάτων που περιπλανώνται στην πόλη κατά τη διάρκεια της εορτής. Τα στοιχεία, ωστόσο ότι η λέξη «Κήρες» χρησιμοποιήθηκε για τις «ψυχές» των νεκρών, εκτός από αυτό το απόσπασμα, είναι αμυδρά.

Ο λεξικογράφος Ησύχιος (+5ος αιών) γράφει: ― κήρες· ψυχαί· συμφοραί· μοίραι θανατηφόροι

και το λεξικό του Σουϊδα (+10ος αιών) γράφει:― κηρ· ψυχή, και θανατηφόρος μοίρα. και κήρες, θανατηφόροι μοίραι. . . κηρ δε και η ψυχή, ότι διάπυρος εστι· το γαρ έμφυτον θερμόν, τούτο ψυχή. «ειμί δε κηρ τυμβούχος, ο δε κτείνας με Κόροιβος» (Ανθολ. Παλατ. 7. 154.3, άγνωστης χρονολογίας, ο Σουϊδας «τυμβούλος») (αλλά δεν μπορεί να δοθεί βάση σε αυτό, καθώς το «κηρ τυμβούχος»  είναι η μορφή πάνω στην ταφόπλακα, όχι ο νεκρός).  

Επιπλέον, δεν υπάρχουν άλλες ενδείξεις για την απέλαση φασμάτων στην Αθήνα, αν και πραγματοποιόταν σε άλλα μέρη της Ελλάδας, όπως και σε πολλές άλλες χώρες της   Ευρώπης·  πράγματι η ελληνική παροιμιώδης φράση παρερμηνεύεται μέσω σύγχυσης με την απέλαση φασμάτων που πραγματοποιείται στην ρωμαϊκή εορτή της Λεμουρία.  Μια άλλη δυσκολία προκύπτει από το γεγονός ότι η παροιμιώδης φράση σχηματίζει ένα ιαμβικό τρίμετρο. Δεν υπάρχει χώρος για τον ισχυρισμό ερμηνείας που έχει δοθεί ότι αυτό ήταν ένα παραδοσιακό μέτρο λειτουργικής πράξης, και η φράση ως έχει, με  «Κάρες», πρέπει  να προέρχεται από κάποια κωμωδία, ακόμα κι αν κάτι τέτοιο είχε ειπωθεί στα Ανθεστήρια.  Καμία τελική λύση δεν φαίνεται δυνατή.  

Πώς μια μέρα αποφράς (κακών οιωνών) προσκολλήθηκε σε μια εύθυμη και χαρούμενη διονυσιακή εορτή δεν το γνωρίζουμε. Πιθανότατα ήταν μια  ξεχωριστή εορτή από  την αρχή, και αυτό  αποδεικνύεται από το γεγονός ότι δεν υπάρχει καμμία ένδειξη από κάτι τέτοιο σε καμμία από τις παράλληλες εορτές στις Ιώνιες πολιτείες των οποίων σώζονται σήμερα κάποια σύντομα τεκμήρια.

Τα Ανθεστήρια διαφορετικά είναι μια χαρούμενη εορτή, και υπάρχει λόγος να πιστεύουμε ότι χρονολογείται πριν από τις μετακινήσεις πληθυσμών από την Ελλάδα στη Μικρά Ασία των Ιωνίων φυλών που εορτάζονταν από όλους τους Ίωνες.

Επιγρ. Ιερού Νόμου 48 Μίλητος, 1. 21. έτος -276/-75)·― τοις δε Καταγωγίοις κατάγειν τον Διόνυσον τους ιερείς και τας ιερείας του Διονύσου του Βακχίου μετά του ιερέως και της της ιερείας προ της ημέρας μέχρι της ηλίου δύσεως . . . της πόλεως.

Επιγρ. Ιερού Νόμου 37 (S.I.G³ 1003), Μίλητος, 1. 19. -2ος αιών)·― εχέτω δε και την στολήν (ι ιερεύς) ην αμ βούληται και στέφανον χρυσούν μήνα Ληναιώνα και Ανθεστηριώνα· και τοις Καταγωγίοις καθηγήσεται των συγκαταγίντων Διόνυσον.

Φιλόστρατος Β. Σοφ. 1. 25. 1·― πέμπεται γαρ τις μηνί Ανθεστηριώνι μεταρσία τριήρης ες αγοράν, ην ο Διονύσου ιερεύς οίον κυβερνήτης ευθύνει πείματα εκ θαλάττης λύουσαν . (Αυτή ήταν στην Σμύρνη επί της βασιλείας του Ανδριανού).

Η πομπική τριήρης με τον Διόνυσο στις αναπαραστάσεις αγγείων συνδέεται με τα Ανθεστήρια. Αυτό αντιτίθεται στις λανθασμένες απόπειρες κάποιων ερευνητών να συνδέσουν την τριήρη με τα Διονύσια εν άστει. Θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι, κατά πάσα πιθανότητα,  οι ζωγράφοι να αναπαριστούν ένα δημοφιλές θέμα,  χωρίς άμεση εξάρτηση από οποιοδήποτε εορτή ή τελετή. Ο Deubner (σελ. 104, 149 στ.) υποστηρίζει το γεγονός ότι το Ιοβακχείον στην Αθήνα χτίστηκε πάνω από το μέρος των λειψάνων του περιβόλου του εν Λίμναις, και τα Καταγώγια εόρταζαν οι Ιοβάκχοι υπήρξαν η επιβίωση της επιστροφής του Διονύσου πάνω σε μια τριήρη πολλούς αιώνες πριν.

Ιοβάκχοι των Αθηνών +2ος αιών) Ατ. Επιγρ. IG II² 1368 II. 111―·  ο ιερεύς δε επιτελείτω τας εθίμους λιτουργίας Στιβάδος και αμφιετηρίδος ευπρεπώς και τίθετω την των Καταγωγίων σπονδήν Στιβάδι μίαν και θεολογίαν, ην ήρξατο εκ φιλοτειμίας ποιείν ο ιερασάμενος Νεικόμαχος.

Αν είναι έτσι, και αν ήταν αρχικά μια ιωνική εορτή, δεν υπάρχει τίποτα το περίεργο από την απουσία δραματικών στοιχείων ή παραστάσεων που θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε δράμα, καθώς οι ρίζες του δράματος ήταν ως επί το πλείστον στο Δωρικό έδαφος. (πιθανή σύνδεση με την τελετή της Αιώρας συζυτά ο Martin P. Nilsson, (Die Anthesterien und die Aiora, σελ. 181–200).

 Το μοναδικό άμεσο σημείο επαφής μεταξύ των Ανθεστηρίων και του δράματος στους κλασικούς χρόνους είναι αυτό που παρέχεται από τους λεγόμενους  αγώνες  χύτρινους,  που αποκαταστάθηκαν μετά από μια απροσδιόριστη περίοδο αναστολής από έναν νόμο του Λυκούργου τον -4ο αιώνα. Η κύρια πηγή για αυτούς τους αγώνες βρίσκεται στο Πλούταρχο, Βίοι Δέκα ρητόρων . 841 στ.· ― εισήνεγκεν δε και νόμους, τον μεν περί των κωμωδιών, αγώνα τοις Χύτροις επιτελλείν εφάμιλλον εν των θεάτρω και τον νικήσαντα εις άστυ καταλέγεσθαι, πρότερον ουκ εξόν, αναλαμβάνων τον αγώνα εκλελοιπότα.

Αυτό το απόσπασμα με δυσκολία αναφέρεται σε κάτι άλλο εκτός από τον αγώνα των κωμικών υποκριτών, ο νικητής αποκτά το δικαίωμα να υποκριθεί έναν ρόλο στους μεγάλους αγώνες στα Διονύσια εν άστει.

Για την τραγωδία, η επιλογή των τριών πρωταγωνιστών είναι καθήκον του Άρχοντος , αλλά και ο επιτυχημένος πρωταγωνιστής του προηγούμενου έτους είχε δικαίωμα επιλογής·  για τους δευτερεύοντες υποκριτές η πρακτική επιλογής φαίνεται να ποικίλει.

Ο  Αγών την ημέρα των Χύτρων περιορίστηκε σε πρωταγωνιστές, αν και δεν υπάρχει καμία συγκεκριμένη δήλωση για το σκοπό αυτό. Η δήλωση του ψευδο-Πλούταρχου επιβεβαιώνεται από τον σχολιαστή στους Βάτραχους του Αριστοφάνους (1. 218), και με την αναφορά του από τον Φιλόχορο (328 θρ. 57 , έτος -280).

Σχολιασμός σε 218 στ.· Χύτροι· εορτή παρ’ Αθηναίοις. άγεται δε παρά ταύτην την αιτίαν, ην και Θεόπομπος εκτίθεται γράφων ούτως (115 θρ. 347)· «διασωθέντας ουν τους ανθρώπους, ηπέρ εθάρρησαν ημέρα, τω ταύτης ονόματι προσαγορεύσαι και την εορτήν άπασαν». έπειτα «θύειν αυτοίς έθος έχουσι, των μεν Ολυμπίων [θεών] ουδενί το παράπαν, Ερμή δε χθονίω, και της χύτρας, ην έψουσι πάντες οι κατά την πόλιν, ουδείς γεύεται των ιερέων. τούτο δε ποιούσι τη <β’> ημέρα». και «τους τότε παραγενομένους υπέρ των αποθανόντων ιλάσασθαι τον Ερμήν». ήγοντο δε αγώνες αυτόθι οι Χύτρινοι καλούμενοι καθά φησι Φιλόχορος εν τη έκτη των Ατθίδων (328 θρ. 57).

Η φύση των αγώνων δεν καταγράφεται. Δεν φαίνεται πιθανό ότι αυτοί οι αγώνες αποτελούν ένα ουσιαστικό μέρος των Ανθεστηρίων. Δεν θα μπορούσαν να αποτελούν ένα πρωτότυπο μέρος, επειδή τα Ανθεστήρια είναι μια παλαιότερη και αρχαιότερη εορτή από τα Διονύσια εν άστει.

Αλλά η εορτή συνπίπτει σε μια εποχή που θα ήταν βολική για την επιλογή των υποκριτών και την ερμηνεία τους  στα Διονύσια εν άστει μερικά δεκαήμερα αργότερα. Η περίοδος δημόσιων εορτασμών και αργιών είναι  επίσης κατάλληλη και έτσι οι αγώνες θα μπορούσαν φυσικά να τοποθετηθούν στην τρίτη ημέρα της εορτής.

Υπάρχει μια αναφορά στη ζωή του Απολλώνιου από τον Φιλόστρατο, για τους χορούς με εορταστικά ενδύματα στα Ανθεστήρια που συγκλόνισαν τον Απολλώνιο, ο οποίος προφανώς περίμενε να ακούσει ωδή και απαγγελίες αποσπασμάτων ποίησης από τραγωδίες και κωμωδίες·

Φιλόστρατος Βίος Απολλωνίου 4. 21·― επιπλήξαι δε λέγεται περί Διονυσίων Αθηναίοις, α ποιείταί σφισιν εν ώρα του Ανθεστηριώνος· ο μεν γαρ μονωδίας ακροασομένους και μελοποιίας παραβάσεών τε και ρυθμών, οπόσοι κωμωδίας τε και τραγωδίας εισίν, ες το θέατρον ξμφοιτάν ώετο, επεί δε ήκουσεν ότι αυλού υποσημήναντος λυγισμούς ορχούνται και μεταξύ της Ορφέως εποποιοίας τε και θεολογίας τα μεν ως Ώραι, τα δε ως Νύμφαι, τα δε ως Βάκχαι πράττουσιν, ες επίπληξιν τούτου κατέστη.

Αυτές οι παραστάσεις πραγματοποιούνταν  στα διαστήματα των απαγγελιών των ορφικών ποιημάτων. Εάν οποιοδήποτε ή όλα αυτά τα πράγματα αποτελούσαν μέρος των Ανθεστηρίων του +1ου αιώνα, τότε η εορτή πρέπει να έχει αλλάξει κατά πολύ.  Αυτές οι παραστάσεις είχαν αντικαταστήσει ττους αγώνες στην ημέρα των Χύτρων. Είναι πιθανό ο αρχικός χαρακτήρας της εορτής  να είχε ξεχαστεί από καιρό, και μάλλον όχι πολύ καιρό μετά από την καταστοφή, εν μέρει, του ιερού εν Λίμναις  και αντικαταστάθηκε από το Ιοβακχείο,  του οποίου μερικά ερείπια παραμένουν ορατά και σήμερα.

Πρόσφατα, ωστόσο, έχει διατυπωθεί μια θέση για την υπόθεση ότι τα Ανθεστήρια περιλάμβαναν ένα είδος παράστασης κοινή με την άλλη,  ξεκάθαρα πιο δραματική, εορτή του Διονύσου.  Ο καθηγητής F. Johansen δημοσίευσε το 1959  έναν αττικό ερυθρόμορφο κρατήρα του τέλους του -5ου αιώνος,  αιώνα (αγγείο του Κλεοφώντος), ο οποίος αναπαριστά μια ομάδα ανδρών, με στέφανους στην κεφαλή τους και τελετουργικά ενδύματα, ιμάτια και κοσμημένους μακρούς χιτώνες· συνοδεύονται από έναν αυλητή, επίσης στεφανωμένο και ενδεδυμένο με τελετουργικό ένδυμα, συμπεριλαμβανομένου μακρού χιτώνος, και προφανώς απεικονίζονται να άδουν.

Ο «ηγέτης» εμφανίζεται με πλήρη όψη, οι τέσσερις σύντροφοί του, βλέπουν και τον κοιτάζουν· δύο από αυτούς φέρουν κλαδάκια κισσού. Και οι έξι μορφές (συμπεριλαμβανομένου του αυλητή, που ονομάζεται Αμφίλοχος) ονομάζονται· ο ηγέτης είναι «Φρύνιχος», δύο από τους άλλους, «Πλειστίας» και «Θεομήδης» φέρουν γνωστά αθηναϊκά ονόματα. Οι έξι μορφές ομαδοποιούνται τρεις σε μια από τις πλευρές, και στην μέση υπάρχει ένα  κεντρικό αντικειμένο που μοιάζει με ιστό, και απεικονίζεται αρκετά ψηλότερο από το ύψος ενός άνδρα, και με το κάτω μέρος του (προφανώς μια βάση τρίποδη) να έχει στεφανωθεί εντελώς από  κισσό.

Ο καθηγητής F. Johansen κάνει μια εντυπωσιακή σύγκριση μεταξύ αυτού και του εξίσου μυστηριώδους αντικειμένου που μεταφέρεται από τρία αγόρια, στον χου του Μητροπολιτικού Μουσείου,  που απεικονίζει  παιδιά που ίσως μιμούνται τις προκαταρκτικές ιεροπραξίες του Ιερού Γάμου στα Ανθεστήρια. Αφού εξέτασε τις προτεινόμενες ταυτοποιήσεις του αντικειμένου στον χου, υιοθετεί μια απορριφθείσα πρόταση της Miss Richter, και ταυτοποιεί και τα δύο ως Μαγιόξυλα. Στη συνέχεια, συνάγει το συμπέρασμα ότι ο κρατήρας αναφέρεται στα Ανθεστήρια, που εορτάζει μια διθυραμβική παράσταση σε αυτήν την εορτή που  πραγματοποιείται στην Αγορά, μπροστά από το βωμό των Δώδεκα Θεών·  η πρόταση βασίζεται σε τεκμήρια που προέρχονται από τον Πίνδαρο  θρ. 75 και ότι το θραύσμα προέρχεται από έναν διθύραμβο γραμμένο για μια παράσταση σε μια διονυσιακή εορτή  στις αρχές της άνοιξης, δηλαδή τα Ανθεστήρια.

Δεν μπορεί να υπάρξει σοβαρή αμφιβολία ότι τα Ανθεστήρια  ήταν πανομοιότυπα με τα «αρχαιότερα Διονύσια»  που ανέφερε ο Θουκυδίδης.

Θουκ. 2. 15. 3-6 ― τὸ δὲ πρὸ τοῦ (πριν τον συνοικισμό του Θησέως) ἡ ἀκρόπολις ἡ νῦν οὖσα πόλις ἦν, καὶ τὸ ὑπ᾽ αὐτὴν πρὸς νότον μάλιστα τετραμμένον. τὸ δὲ πρὸ τοῦ ἡ ἀκρόπολις ἡ νῦν οὖσα πόλις ἦν, καὶ τὸ ὑπ᾽ αὐτὴν πρὸς νότον μάλιστα τετραμμένον.. τεκμήριον δέ· τὰ γὰρ ἱερὰ ἐν αὐτῇ τῇ ἀκροπόλει *** καὶ ἄλλων θεῶν ἐστὶ καὶ τὰ ἔξω πρὸς τοῦτο τὸ μέρος τῆς πόλεως μᾶλλον ἵδρυται, τό τε τοῦ Διὸς τοῦ Ὀλυμπίου καὶ τὸ Πύθιον καὶ τὸ τῆς Γῆς καὶ τὸ ‹τοῦ› ἐν Λίμναις Διονύσου, ᾧ τὰ ἀρχαιότερα Διονύσια [τῇ δωδεκάτῃ] ποιεῖται ἐν μηνὶ Ἀνθεστηριῶνι, ὥσπερ καὶ οἱ ἀπ᾽ Ἀθηναίων Ἴωνες ἔτι καὶ νῦν νομίζουσιν. ἵδρυται δὲ καὶ ἄλλα ἱερὰ ταύτῃ ἀρχαῖα. καὶ τῇ κρήνῃ τῇ νῦν μὲν τῶν τυράννων οὕτω σκευασάντων Ἐννεακρούνῳ καλουμένῃ, τὸ δὲ πάλαι φανερῶν τῶν πηγῶν οὐσῶν Καλλιρρόῃ ὠνομασμένῃ, ἐκεῖνοί τε ἐγγὺς οὔσῃ τὰ πλείστου ἄξια ἐχρῶντο, καὶ νῦν ἔτι ἀπὸ τοῦ ἀρχαίου πρό τε γαμικῶν καὶ ἐς ἄλλα τῶν ἱερῶν νομίζεται τῷ ὕδατι χρῆσθαι· καλεῖται δὲ διὰ ταὴν παλαιὰν ταύτῃ κατοίκησιν καὶ ἡ ἀκρόπολις μέχρι τοῦδε ἔτι ὑπ᾽ Ἀθηναίων πόλις.

Β. Παπ. Οξυρ. 853, στήλη. 10. 7. (σχολιασμός σε Θουκ. 2 · +2ος αιώνας).― το εν Λίμναις Διουσο….μεν φησι. ευδε Διονυσ….ητον..τ’ Ελευθήρ ει. Λιμναίω δε χοροστάδας ήγον εορτάς….(Καλλίμαχος θρ. 305)….ος δε ούτως φησίν καλείσθαι διά το εκλελιμνάσθαι τον τόπον. έστι δε και εν τη Λακωνική τόπος όπου Λιμνάτις έστιν Άρτεμις. ωτά αρχαιότατα Διονύσια τη ιβ’ ποιείται· επί τρεις μεν εστιν εορτή ημέρας ια’ ιβ’ ιγ’, επίσημός εστι δε η ιβ’, ως και είπεν αυτός.

Τα λόγια του παραδέχονται ότι δεν υπάρχει άλλη ερμηνεία.  Αλλά μερικοί μελετητές πιστεύουν, ότι ο Θουκυδίδης εννοεί ότι γνώριζε μόνο δύο διονυσιακές εορτές, ένα αρχαιότερη και μια μεταγενέστερη, και ότι η μεταγενέστερη πρέπει να είναι τα Μεγάλα Διονύσια, ενώ τα αρχαιότερα πρέπει να είναι τα Λήναια, εξ΄ολοκλήρου ή, εν μέρει, ταυτόσημα με τα Ανθεστήρια και πρέπει να πραγματοποιούνταν στο ιερό εν Λίμναις.

J. Gould

Οι τελετές Αλήτις και Αιώρα

Κάποιες τελετές της τρίτης ημέρας, της ημέρας των Χύτρων στο λατρευτικό πλαίσιο της εορτής των Ανθεστηρίων, φαίνεται να είναι κοινές τόσο στην πόλη όσο και στους δήμους της πολιτείας, ακόμη και σε ολόκληρο τον κόσμο των Ιώνων. Τέτοιες τελετές είναι  το τελετουργικό με την ωδή που ονομάζεται «Αλήτις» δηλαδή «Περιπλάνησις», και το τελετουργικό που ονομάζεται Αίωρα ή Αιώρα δηλαδή «Αιώρησις».

Η Περιπλάνησις και η Αιώρησις τελούνται από έφηβες κόρες, κάποιες φορές συνοδευόμενες και από έφηβους,  που εμφανίζονται ως Σάτυροι ή ως Χωρικοί.

Το μυθικό πρότυπο, είτε πριγκίπισσα είτε δούλα της επαρχίας, ονομάζεται η ίδια «Αλήτις» επίσης και  «Ηριγόνη» (σε διάφορα μέρη), δηλαδή «αυτή που γεννήθηκε νωρίς», η ονομασία του λατρευτικού υποδηλώνει ότι η τελετή ξεκινά λίγο πριν την ανατολή του ηλίου, στην ηώ.

Οι τελετές της προηγούμενης ημέρας,  «Θεοίνια» και «Ιοβακχεία» ξεκινούν επίσης λίγο πριν την ανατολή του ηλίου στην ηώ, και  θα πρέπει να υποθέσουμε ότι μετά την ανατολή του ηλίου γίνεται η μείξις και η πόσις του οίνου στο ιερό των Λιμνών,  καθώς στις πρώτες δύο ημέρες η υπόλοιπη ημέρα είναι αφιερωμένη στον κόσμο που ξεφαντώνει στους δρόμους  και την τρίτη ημέρα διεξάγονται οι χύτρινοι αγώνες, δηλαδή οι αγώνες επιλογής υποκριτών για τα μεγάλα Διονύσια, τα εν άστει, που τελεστούν τον επόμενο μήνα.

Οι διάφοροι μύθοι για την κόρη «Αλήτις» δείχνουν ότι το τελετουργικό «Περιπλάνησις» είναι πανάρχαιο και δημοφιλές.

Η κόρη «Αλήτις» είναι η κόρη του Ικάριου; Είναι η κόρη του Αίγισθου, τον οποίο σκότωσε ο Ορέστης; · ή η κόρη του Μαλέα, ενός Τυρρηνού; ή είναι η Μήδεια από την Κόρινθο; · ή η Περσεφόνη, που λατρεύεται από ανθρώπους που «αλέθουν» σιτηρά, τους «αλούντες»; .

Στην τελευταία περίπτωση, η σύνδεση με το τελετουργικό «Περιπλάνησις» χάνεται, αφού το όνομα της ετυμολογείται διαφορετικά· ίσως να χάνεται και στην περίπτωση της Μήδειας, καθώς δεν ήταν κόρη αλλά παντρεμένη·  μπορεί η σύνδεση να έχει χαθεί και σε άλλες περιπτώσεις, όπως όταν η κόρη του Αίγισθου μεταφέρεται από την θεά Αρτέμιδα στην αττική ύπαιθρο για να υπηρετήσει την θεά ως ιέρεια — η θεά Άρτεμις έχει τις δικές της τελετουργίες «Αιώρας». Στους μύθους του Υγίνου (122. 3) η Άρτεμις μεταφέρει μακρυά την Ηριγόνη για να την σώσει από τον Ορέστη, ο ίδιος μετά σκοτώνει τον αδελφό της τον «Αλήτη»στις Μυκήνες. Εδώ δεν υπάρχει σύνδεση με τους Χόες (δεύτερη ημέρα των Ανθεστηρίων) όταν ο Ορέστης έγινε ευπρόσδεκτος στην Αθήνα. Τελετές Αιώρας και μύθοι απαγχονισμού μαρτυρούνται για διάφορες λατρείες τις Αρτέμιδος, της Ελένης και της Αριάδνης, αλλά όλες μακρυά από την Αθήνα.  Όλες αυτές οι παραλλαγές δείχνουν μόνο πόσο οικείο  ήταν το όνομα «Αλήτις». Αυτό το όνομα ανήκει αποκλειστικά στο τελετουργικό. Ο μοναδικός παρόμοιος όρος είναι ο «Αλητήρ», ένας πένθιμος χορός στην Σικυώνα και στην Ιθάκη (Αθ. 14. 30, 631 D- Αριστόξενος θρ. 109).

Ο Ίκαριος μοιράζει το κρασί και ο Δημοφών υποδέχεται τον Ορέστη, έτσι εξηγείται η πόση από τα μέλη μιας ελληνικής οικίας την δεύτερη ημέρα των Χόων. Η κόρη του Ικάριου ή του Αίγισθου  μπορεί επομένως να περιπλανηθεί αυτή την ώρα  και να απαγχονιστεί,  έτσι εξηγούνται  αυτές οι ιεροτελεστίες της τρίτης ημέρας των Χύτρων.

Από τον Καλλίμαχο βλέπουμε ότι  οι τελετές έτσι όπως εξηγούνται είναι δημοφιλείς και διακριτικές. Ένας Αθηναίος φίλος του που βρέθηκε στην Αλεξάνδρεια κράτησε και τις τρεις ημέρες των Ανθεστηρίων, κάλεσε τους φίλους του και τέλεσε ένα συμπόσιο. Την «Πιθοιγία» -το άνοιγμα των πίθων με τον νέο οίνο την αυγή, τους Χόες – τους σιωπηλούς χόες του Ορέστη, την ημέρα ξεφαντώματος για τους δούλους και ακόμη στους Χύτρους την τήρηση για την ετήσια μνημηϊα της κόρης του Ικάριου, της Ηριγόνης, της κόρης που θρηνούν οι κόρες της Αττικής.  

Δεν υπάρχει τίποτα ζοφερό ή θλιβερό σχετικά με το τελετουργικό «Αλήτις» και «Αιώρα», όπως συμβαίνει με την μνημηϊα αυτών που χάθηκαν στην μεγάλη Επομβρία την εποχή του Δευκαλίωνος και της Πύρρας. Έχει συζητηθεί για το αν ο σκοπός του τελετουργικού της Αιώρας είναι καθαρτικός ή γονιμικός, αλλά οι τελετουργίες παίρνουν την σημασία τους από το λατρευτικό πλαίσιο τους.  

Γιατί λοιπόν οι μύθοι είναι τόσο σκοτεινοί;

Είτε είναι η κόρη του Ικάριου είτε του Αίγισθου, η Ηριγόνη περιφέρεται μέσα στη θλίψη και στην ανησυχία ώσπου απαγχονίζεται η ίδια μέσα σε απόγνωση. Αλλά μόνο έτσι, μέσα από τη πλασματική θλίψη και την απόγνωση, μπορεί η περιπλάνηση και η αιώρηση του των κορασίδων να έχουν αξιόπιστα κίνητρα.

Ένα τελετουργικό αιώρας — ακόμα και η αιώρηση παιδικών αντικειμένων (πλαγγόνων) σε ένα δέντρο, αντί για αιώρα — γίνεται πάντα μια μυθική αγχόνη.

Και οι δύο κόρες βρίσκονται επίσης στη σκιά μιας θυσιαστικής  αιτιολογίας, με τη συνηθισμένη βία.

Ο Ικάριος διαμελίζεται και θάβεται σαν το ζωϊκό θύμα στη χειμερινή εορτή του Διονύσου.

Στις Μυκήνες, ολόκληρη σχεδόν η ιστορία του Πέλοπα προσωποποιεί την ανήσυχη προγνωστική θυσία των Καρνείων. Τίποτα από αυτά δεν αφορά την «Αλήτις» ή την «Αιώρα».

Το πνεύμα της τελετουργίας φαίνεται καλύτερα από μια αναφορά του ποιητή Θεοδώρου από τον Κολοφώνα. Ο Θεόδωρος συνέθεσε μια ωδή  με την ονομασία Αλήτις που άδονταν από τις γυναίκες στο εορτή  «Αιώραι»· ήταν «ένας απρόβλεπτος άνθρωπος, –τρύφων τις-, όπως φαίνεται από την ποίησή του». Δεδομένου ότι η αναφορά προέρχεται από την [Αριστοτέλους θρ. 515] Κολοφωνίων πολιτεία, η ωδή πρέπει να άδονταν μόνο τοπικά. Η «Περιπλάνησις» και η «Αιώρησις» ανήκουν στο αρχαίο εορταστικό πρότυπο που μοιράζονταν από την  Αθήνα και την Ιωνία (Πολ. 4. 55, Αθ. 14. 10 618 Ε).

Στην Αθήνα, οι δύο τελετουργίες απεικονίζονται στις αντίθετες πλευρές ενός ερυθρόμορφου σκύφου. Η «Αιώρα» μπορεί να αναγνωριστεί αμέσως. Μία κόρη που κάθεται πάνω σε μια αιώρα ωθείται σπρώχνεται με δύναμη από έναν Σάτυρο — είναι στην πραγματικότητα μια Νύμφη, με το όνομα «Ανθεία»( Βερολίνο 2589 (ARV² 1301.7).  Από την άλλη πλευρά μια κόρη ή μια γυναίκα βαδίζει με το πέπλο της τυλιγμένο γύρω της — με όψη σεμνή ή φιλάρεσκη· Ένας Σάτυρος με εορταστική κόμμωση ακολουθεί ακριβώς από πίσω και κρατά ένα σκιάδιο για τον ήλιο πάνω από το κεφάλι της. Ως αντίστοιχη απεικόνιση της «Αιώρας» η παράσταση ερμηνεύεται ως «Αλήτις» από τον καθ. Nilsson, ο καθ. Deubner αντιθέτως την ερμηνεύει ως την βασιλίννα που οδεύει προς το Λιμναίον ιερό για τον γάμο με τον θεό (ερμηνεία που έχει απορριφθεί).

Στους μύθους του τελετουργικού «Αλήτις», οι Σάτυροι χορεύουν πάντα στο υπόβαθρο. Ο Τυρρήνιος πατέρας Μαλέος, (η λέξη παραπέμπει στο λακωνικό ακρωτήρι Μαλέας), αλλού μυθολογείται  ότι στο Μαλέα εγκαταστάθηκε ο «Μαλεύς» ένας Τυρρήνιος βασιλεύς και έτσι  πήρε το όνομά του.

Σε ένα πλαίσιο ανήθικων ή γελοίων χορών ο Πολυδεύκης αναφέρει τους χορούς  του Μαλέα, οι οποίοι χορεύονται από τους Σιληνούς και τους Σάτυρους· και η τοποθεσία Μαλέας είναι πολύ γνωστή στους ποιητές ως πατρίδα του Σιληνού ή του Πανός (Παυσ. 3. 25. 2, Πίνδ. θρ. 156).  

Ένας άλλος πατέρας, ο Αίγισθος (αυτός που τράφηκε από τις αίγες), είναι ο εραστής της Κλυταιμνήστρας — που υποδηλώνει ή βρίσκεται μια υπόνοια στο όνομά του. Στην Οδύσσεια (Ραψ Γ 273.275) ο Αίγισθος εορτάζει την αποπλάνηση της Κλυταιμνήστρας και διοργανώνει μια εορτή, χωρίς αμφισβήτηση μια εορτή του Διονύσου, θυσιάζει αρκετά σφάγεια και αφιερώνει υφάσματα και χρυσό.    

Όταν η κόρη του Ικάριου περιπλανιέται αναζητώντας τον πατέρα της, ρωτά έναν αιπόλο (αιγοβοσκός), έναν βουκόλο (βοσκό βοδιών), και έναν φυτουργό (κηπουρός), αυτό μας θυμίζει παράσταση του συντρόφου σάτυρου της κόρης στον σκύφο με την Αιώρα.  

N.Robertson – Αλήτις και Αιώρα – Harvard Studies in Classical Philology, τομ. 95 (1993)

Θυράζε Κάρες, ουκ, έτ’ Ανθεστήρια

― Θυράζε Κάρες, ουκ, έτ’ Ανθεστήρια – δηλαδή «Έξω από την θύρα (της οικίας μου), Κάρες,  δεν είναι ακόμη Ανθεστήρια», παραθέτει ο Ζηνόβιος (+2ος αιών, από το έργο του Διδύμου) (Ζην. Αθ. 1. 30, 4. 33) και εξήγησε την παροιμιώδη φράση η οποία μετέπειτα παραδίδεται στους παροιμιογράφους και στα αρχαία λεξικά και λεξικογράφους (Διογ. 5. 24, Απ. 10. 36, Αρσ. 290, Παυσ. αττικ. Ησ. Φωτ. Σουδ. –θυράζε Κάρες). Μερικά από αυτά τα λεξικά  προσθέτουν μια παραλλαγή, την λέξη «Κήρες» αντί της λέξεως «Κάρες», που προτιμάται από κάποιους λεξικογράφους (Ησυχ. κήρ, κήρες).

Για την πρώτη εκδοχή, παρέχονται δύο επεξηγήσεις.

Η πρώτη επεξήγηση λέει ότι οι Κάρες ήταν δούλοι στην Αθήνα και  ήταν πολυάριθμοι οι οποίοι συμμετείχαν στο ξεφάντωμα του εορτασμού των Ανθεστηρίων μέχρι την στιγμή που έπαυαν οι εορτασμοί και στέλνονταν και πάλι στην δουλειά τους.

Η δεύτερη επεξήγηση λέει ότι οι Κάρες κατέλαβαν κάποτε μέρος της Αττικής, και έγιναν δεκτοί υπό εκεχειρία στα Ανθεστήρια, και μετά εκδιώχθηκαν.

Η δεύτερη εκδοχή περιγράφει πιο συνοπτικά ότι «φάσματα» (φαντάσματα) ή «σκιές», ή «ψυχαί», περιπλανιόνταν στην πόλη κατά τη διάρκεια των Ανθεστηρίων. Ο Ησύχιος υποννοεί σε μια νύξη του τις ονομασίες «Κήρ» και «Κήρες»  ως «ψυχή» και «ψυχαί» (Ησυχ. λήμ.  κήρ, κήρες).

     Από αυτά τα στοιχεία συνάγεται συνήθως το συμπέρασμα ότι  φαντάσματα βρίσκονταν και αιωρούνταν έξω κατά τη διάρκεια των Ανθεστηρίων και κατά το τελετουργικό «χύτρα» που φέρεται στα σχόλια του Αριστοφάνη (1096).Το τελετουργικό «χύτρα» τελίται την τρίτη ημέρα των Ανθεστηρίων όπου βράζονται σπόροι και καρποί στην χύτρα και προσφέρονται στον Ερμή (χθόνιο) για την μνημηϊα αυτών που απεβίωσαν στην μεγάλη επομβρία του Δευκαλίωνος.  

Υποστηρίζεται ότι η εκδοχή με την λέξη «Κήρες» είναι η αυθεντική, ή ότι οι «Κήρες» και οι «Κάρες» είναι ισοδύναμες μορφές.

Επειδή όμως η λέξη «κήρ» δεν σημαίνει «φάσμα» (φάντασμα) (παρά το τι γράφει ο Ησύχιος), υποστηρίζεται περαιτέρω ότι τα φαντάσματα αποκαλούνταν «κακά πνεύματα», «στοιχειά». Το νόημα λοιπόν τότε της φράσης  είναι «Φύγετε, κακά πνεύματα,  τα Ανθεστήρια τελείωσαν».

Είναι ένα τελετουργικό ξόρκι, όπως αυτό που χρησιμοποιούνταν στη Ρώμη στην εορτή Λεμούρια (τα Λεμουράλια). Στα Λεμουράλια Η τελετή των Λεμούρια γινόταν την νύχτα αφού έριχναν μαύρα κουκιά ολόγυρα στη οικία και χτύπαγαν χαλκώματα για να τα τρομάξουν. Κατά τη διάρκεια της γιορτής απαγορεύονταν οι γάμοι και οι ρωμαϊκοί ναοί ήταν κλειστοί.

Ο Burkert (250) δίνει μια διαφορετική εκδοχή, ότι τα κακά πνεύματα είναι μεταμφιεσμένοι προσωπιδοφόροι που κυκλοφορούσαν πειράζοντας και τρομάζοντας τους ανθρώπους· στην έρευνά του υποστηρίζει ότι υπήρχαν τέτοιοι μεταμφιεσμένοι προσωπιδοφόροι και την προηγούμενη μέρα, εκείνοι οι  «πανηγυριστές επάνω στις άμαξες» που μερικές φορές συνδέονται με τον εορτασμό στους Χόες. Τίποτα από αυτά δεν μπορεί να θεωρηθεί πραγματικό διότι είναι εικασίες. Τα αποδεικτικά στοιχεία έχουν εξαναγκαστεί με διάφορε εικασίες, και όσοι εξαναγκάζουν τα τεκμήρια τότε αυτά είναι ξεκάθαρο ότι είναι ανύπαρκτα·

Αρκεί μόνο να δηλώσουμε το αυτονόητο. Ο Ζηνόβιος μας δίνει ένα ιαμβικό τρίμετρο, μια αξιομνημόνευτη γραμμή από κάποια κωμωδία ή από κάτι άλλο. Ένα μεγάλο ποσοστό των ελληνικών «παροιμιών» είναι γραμμές ή φράσεις από ποίηση, κυρίως από δράμα, και συχνά το αποτέλεσμα εξαρτάται από τη φανταστική κατάσταση.

Εδώ κάποιος αναφωνεί: «Έξω από την οικία, εσύ  — ; η εορτή τελείωσε!».

Το επιφώνημα δεν είναι μια συνηθισμένη μορφή λέξεων, ακόμη λιγότερο ένα τελετουργικό ξόρκι· ο όρος «Κάρες» ή «Κήρες» δεν είναι από μόνο του στοιχείο των Ανθεστηρίων. Δεν σημαίνει ότι ορισμένες συνήθεις λέξεις έχουν επαληθευτεί· διότι τότε οι αρχικές λέξεις θα αποτελούσαν την παροιμία. Η παράδοση που περιγράφεται παραπάνω καθιστά σχεδόν βέβαιο ότι ο Ζηνόβιος γνώριζε μόνο την εκδοχή με τους «Κάρες» και τις δύο εξηγήσεις της. Αν ναι, η εκδοχή με τις «Κήρες» προστέθηκε μεταγενέστερα στο κείμενο, από κάποιους λάτρεις των παροιμιών. Ένα τέτοιο άτομο μπορούσε κάλλιστα να είναι εξοικειωμένο με τα ρωμαϊκά Λεμουράλια και την Λεμούρια, ή τουλάχιστον με την αφήγηση του Οβιδίου γι’ αυτήν, ή αλλιώς με κάποιον παρόμοιο λαϊκό τρόπο. Και ένα τέτοιο άτομο μπορούσε κάλλιστα να παραβλέψει τη δυσκολία του όρου «Κήρες», και την περαιτέρω δυσκολία ότι οι Αθηναίοι δεν διασκέδασαν με τα φαντάσματά τους μέσα στην οικία τους.

Από τις δύο εξηγήσεις για τους «Κάρες», αυτή για τους Κάρες κατοίκους στην Αττική είναι παράλογη αλλά προβλέψιμη· η  άλλη φαίνεται ακριβώς η πιο σωστή.

Οι δούλοι Κάρες ήταν πολυάριθμοι· Οι δούλοι συμμετείχαν στο εορταστικό ξεφάντωμα των Ανθεστηρίων. Έτσι, κάποιος σε ένα θεατρικό έργο θα μπορούσε εύκολα να πει στους δούλους που απέφευγαν να πάνε πίσω στην εργασία τους, «Έξω από την οικία, Κάρες· τα Ανθεστήρια τελείωσαν!». Αυτή η απλή φράση διατυπώνεται με λίγα λόγια.

«Δεν ήταν σωστό» να εμποδίσουμε έναν δούλο να απολαύσει το κρασί στα Ανθεστήρια, λέει ένα σχόλιο στον Ησίοδο (Ησ. 368). Ο Καλλίμαχος (Αιτ θρ. 178. 1-2) γνώριζε έναν Αθηναίο στην Αλεξάνδρεια που τηρούσε πιστά την αθηναϊκή εορτή των Ανθεστηρίων, και τις τρεις διαδοχικές ημέρες η δεύτερη μέρα είναι «η λευκή ημέρα για τους δούλους». Την ημέρα αυτή, ο Διονύσιος από την Ηράκλεια (Αθ. 10.50, 437Ε), ένας φιλόσοφος έφυγε από την Στοά ασπαζόμενος την αρχή της προσωπικής ευχαρίστησης και πήγε να ξεφαντώσει ο ίδιος μαζί με τους δούλους. Οι κατάλογοι των εξόδων των ελευσινιακών κτηρίων  του -329/8 (IG II² 1672, 204) καταγράφουν το κόστος μιας θυσία ζώου αξίας 23 δραχμών για «τους δημόσιους δούλους στους Χόες – και έξοδα για να φάνε και να πιούνε.

Είναι αληθές ότι το ξεφάντωμα των δούλων γίνεται στη δεύτερη από τις τρεις μέρες, όταν κάθε ελληνική οικία με τα μέλη της έπινε από τους χόες του κρασιού. Οι δούλοι δεν έπαιρναν μέρος στον εορτασμό της τρίτης ημέρας. Αλλά επειδή οι Αθηναίοι στο σύνολό τους απολάμβαναν ακόμα τις διακοπές, μεγάλο μέρος της τακτικής εργασίας που έκαναν οι δούλοι έξω από την οικία πρέπει να είχε ανασταλεί.

Η κλήση για επιστροφή στη δουλειά ανήκει στο τέλος της εορτής.

Το όνομα «Καρίων» είναι ένα από τα πιο κοινά ονόματα των αθηναίων δούλων, είναι το όνομα για παράδειγμα ενός δούλου που κατείχε ο Χρεμύλος στον Πλούτο του Αριστοφάνη. Μεταξύ των δούλων αναγνωρίσιμης προέλευσης που αναφέρονται στις Αττικές Στήλες, οι Θράκες και οι Κάρες προηγούνται όλων των υπολοίπων, αριθμούν 12 και 7 από τους 35. Αν και οι Θράκες μπορεί να ήταν ίσοι ή περισσότεροι από τους Κάρες τον -5ο αιώνα, είναι ωστόσο πιθανό ότι οι Κάρες δούλοι ήταν εξοικειωμένοι πολύ πιο πριν από τους Θράκες, και έτσι παρέμεναν πάντα σίγουρο απόθεμα.

Επομένως η φράση του Ζηνόβιου είναι μια καθαρά κοσμική παραίνεση ώστε να επιστρέψουν οι δούλοι Κάρες στην εργασία τους.

Δεν δεικνύει σε καμία περίπτωση ότι «φαντάσματα» ή «πνεύματα» αιωρούνταν ή «περιπλανιόνταν»  έξω στην πόλη για τα τα Ανθεστήρια.

Ενδείξεις θλίψεως και ζόφου στα Ανθεστήρια ;

Μερικές φορές πιστεύεται ότι η δεύτερη ημέρα της εορτής των Ανθεστηρίων, οι Χόες, είναι μια ημέρα αφύσικη· δηλαδή ίσως ότι τα φάσματα (φαντάσματα) σηκώνονται από τη γη (κάτω κόσμο) στην ημέρα και αμέσως μετά εξευμενίζονται στην επόμενη ημέρα. Σε αυτό το άρθρο δεν αμφισβητούνται τα γεγονότα, αλλά η σημασία τους.

Εκτός από την πόση του οίνου από τους ατομικούς χόες, ένα άλλο έθιμο στην ημέρα των Χοών εντοπίζεται κατά την άφιξη του Ορέστη στην Αθήνα, το έθιμο του κλεισίματος των δημόσιων ιερών.

Σύμφωνα με τον Φανόδημο, ο βασιλιάς Δημοφών διέταξε να κλείσουν όλα τα ιερά για να μην τα πλησιάσει ο Ορέστης.

Το έθιμο αναφέρεται απλώς από τον Ευριπίδη- ο Ορέστης έγινε δεκτός στην Αθήνα ως «μισητός στους θεούς». Μαθαίνουμε από τον Πολυδεύκη ότι τα ιερά περιτυλίχονται με ένα σχοινί, το οποίο είναι ένα τελετουργικό τέχνασμα που χρησιμοποιείται επίσης και στα Πλυντήρια της Αθηνάς (Αθ. 10. 49, 437 C , Φανόδημος FGrH 325 F 11, Ευριπ. Ιφιγ. Ταυρ. 948, Πολυδ. 8. 141, ο οποίος λέει ότι η περισχοίνισις,«περισχοινίσαι-λημ. παρισχοινίσαι, γίνεται «στις αποφράδες, π.χ., στα Πλυντήρια και τέτοιες μέρες».

Η περισχοίνισις είναι περισσότερο μια ιεροτελεστία παρά ένα αποτελεσματικό μέσο ελέγχου των κινήσεων των ανθρώπων.

Όταν ο Αλκίφρων αναφέρει τόσο την «περισχοίνισις» όσο και τους «Χύτρους» σε έναν κατάλογο με γνωστά αξιοθέατα της Αθήνας (4.18.11), τότε αυτά φαίνονται να είναι εντελώς δύο εντελώς ξεχωριστά στοιχεία).

Η περισχοίνισις των ιερών είναι ένα σημαντικό μήνυμα, αλλά γιατί πρέπει να υποθέσουμε ότι στοχεύει στα φάσματα (φαντάσματα);

Η ημέρα των Πλυντηρίων θεωρείται αποφράς γιατί, λέει ο Ξενοφών, «το άγαλμα της Αθηνάς ήταν περιτυλιγμένο».

Οι σύγχρονοι συγγραφείς και ερευνητές προτιμούν να λένε ότι η ακαθαρσία αιωρείται στον αέρα, το οποίο δεν είναι ακριβές (Ξεν. Ελλ. 1. 4. 12 παρ. Πλουτ. Αλκ. 34.1, Deubner 1932, 22-23, L. Ziehen, RE 21.1 (1951) 1062, 1064-1065 λημ. Ανθεστήρια, Parke 1977, 154-155, P. Brulé, La Fille d’Atheéns (Παρίσι 1987) 108, 110, Ziehen και Parke 1977, 154-155, P. Brulé, La Fille d’ Atheénes (Παρίσι 1987) 108, 110.

(Ο καθ. Ziehen και ο καθ. Parke εκφράζουν κάποια αμφιβολία για αυτή την αύρα ακαθαρσίας που αιωρείται, αλλά για άλλους λόγους διαφορετικούς από τον δικό μου.)

Μέχρι πρόσφατα, η συνήθης αντίληψη για τα Πλυντήρια ήταν ότι το άγαλμα της Αθηνάς απομακρύνεται από την Ακρόπολη και μεταφέρεται στο Φάληρο για να πλυθεί στη θάλασσα· αλλά ήταν μάλλον το Παλλάδιο της νοτιοανατολικής Αθήνας που μεταφερόταν στο Φάληρο, και σε κάποια άλλη στιγμή, για έναν άλλο σκοπό (στα Ολυμπίεια).

Τα Πλυντήρια πραγματοποιούν το «πλύνειν» του πέπλου και των ενδύματος της Αθηνάς (όχι το άγαλμα), και είναι πιο πιθανό ότι το τελετουργικό περιοριζόταν κυρίως στην Ακρόπολη. Αν όντως έτσι γίνεται τότε, το μίασμα δεν θα εξαπλωνόταν στην πόλη.

Ένας πλακούς (καθαρμού) από σύκα φέρεται σε πομπή στα Πλυντήρια (η ηγητηρία), είτε προς είτε από την Ακρόπολη δεν διευκρινίζεται.

Ούτε κάποιες άλλες τελετουργίες πλύσης υποδηλώνουν «μια πομπή για να φέρει τα ενδύματα ή τα πέπλα στο σημείο πλύσης για να αφαιρέσει την ακαθαρσία», όπως προτείνεται από τον Burkert 1977, 347.

Η Αυγή έπλυνε τον πέπλο και τα ενδύματα της Αθηνάς Αλέας σε μια πηγή ακριβώς δίπλα στο ναό, Ευρ. Αυγή (P. Colon. 264) 11, Παυσ. 8.47.4 (Εκαταίος FGrH 1 F 29b), βλ. L. Loenen, ZPE 4 (1969) 7-18, Brulé (σημ. 18. 111.)

Η περισχοίνισις των ιερών με σκοινί δεν είναι ένας προφανής τρόπος σφράγισής τους έναντι στη μετάδοση του μιάσματος. Λειτουργεί καλύτερα ως ένδειξη ότι όλη η εργασία της ημέρας βρίσκεται αλλού — στην Ακρόπολη ή σε κάθε οικία (πόσις νέου οίνου).

Στο μύθο των Χόων, η περισχοίνισις στοχεύει στον Ορέστη. Αντί να πλησιάσει τα ιερά, πρέπει να παραμείνει στην οικία, πίνοντας από έναν ατομικό χου οίνου.

Στην πραγματική ζωή, το ίδιο κάνουν όλοι.

Δύο άλλες τελετουργικές ενέργειες μαρτυρούνται για αυτήν την ημέρα από το λεξικά. Οι Αθηναίοι μασούν ράμνο, ίσως ιπποφαές, νωρίς το πρωί και αλείφουν τις θύρες ή τις οικίες τους με ρητινόπισσα.

Αυτές οι ενέργειες έχουν αποκλειστεί από το τελετουργικό της εορτής μόνο και μόνο επειδή είναι δυσοίωνες.

Ο Φώτιος περιγράφει τους Χόες ως μια «μιαρά ημέρα», τον μήνα Ανθεστηριώνα.

Ο Ησύχιος, χωρίς να αναφέρεται καθόλου στους Χόες, κάνει λόγο για «μιαραί ημέραι», τον μήνα Ανθεστηριώνα.

Και οι δύο εξηγούν ότι κατά τη διάρκεια αυτού του μήνα, ή κατά τη διάρκεια αυτών των ημερών, τα φάσματα των νεκρών θεωρείται ότι σηκώνονταν και αιωρούνταν.

Ο Φώτιος λέει περαιτέρω ότι ο ράμνος είναι «αντίδοτο», (Αλεξιφάρμακον), και ότι η πίσσα είναι «αμόλυντη» (αμίαντος), ώστε αλείφεται και στις οικίες κατά τον τοκετό, για να διώχνουν τους δαίμονες.

Οι μιαρές ημέρες του Ανθεστηριώνος υπονοούνται επίσης πίσω από τον μάλλον περίεργο ισχυρισμό του Ευστάθιου ότι τα Πιθοίγια είναι «άτυχη από κάθε άποψη», (εις το παν αποφράς) — ξεχωρίζει την Πιθοίγια μόνο επειδή σχολιάζει τους πίθους του Διός και επειδή είναι επίσης θύμισε (όπως μας λέει) ένα πιο χαρούμενο άνοιγμα πίθων στον Ησίοδο. (Ιλ. Ω 526, Σχολ. Ησ. 368 – Υπό το πρίσμα του σχολιαστή, πρέπει να είναι τα Αθηναϊκά Πιθοίγια στα οποία αναφέρεται ο Ευστάθιος, σημείο που αμφισβητείται από τον Jacoby, σ. 23 στον Φιλόχορο FGrH 328 F 84.)

Οι ημέρες «άτυχες» ή «μιαρές» είναι θέμα μακραίωνης δεισιδαιμονίας, και ο αριθμός και η ποικιλία τους είναι πέρα από κάθε γνώση· αλλά κάποιοι αρχαίοι συγγραφείς προσπάθησαν να τις συστηματοποιήσουν, λέγοντας, π.χ., ότι είναι οι τρεις τελευταίες ημέρες του μηνός, δηλαδή το σκότος της σελήνης· ή ημέρες που είναι διαθέσιμες σε απαγορευτικές τελετές (αποφράδες).

Τέτοιες τελετουργίες είναι οι ιδιαίτερες προσφορές στους νεκρούς, (αποφράδες) και, ο μήνας Ανθεστηριών αρχίζει με θεωρούμενες προσφορές σε όλους όσους πέθαναν στην μεγάλη επομβρία του Δευκαλίωνος. Έτσι, οι εξηγήσεις στο λεξικό είναι υποθετικές και μπορεί να αγνοηθούν.

Ένας πιο πιθανός λόγος για να μασούν ραμνόφυλλα το πρωί είναι για να «καθαρθούν» πριν δοκιμάσουν τον νέο οίνο.

Και η ρητινόπισσα που αλείφεται στην θύρα ή στην οικία ή στον τοίχο είναι μόνο ένα σημάδι ότι ο οίκος αυτός είναι απορροφημένος στις λειτουργίας ή τις τελετουργίες της ημέρας· είναι το αντίστροφο της περισχοινίσεως των ιερών.

Σε αυτό το σημείο έχουμε εξετάσει όλα τα στοιχεία και τα επιχειρήματα που υποτίθεται ότι δείχνουν ότι τα φαντάσματα αιωρούνταν στον αέρα την τρίτη ημέρα, ή τη δεύτερη, των Ανθεστηρίων. Δεν χρειάζεται να συζητήσουμε καν τη φαντασίωση που μοιάζει με μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας ότι τα Πιθοίγια είναι μια ανάκληση των νεκρών.

Ηριγόνη και Ικάριος – θυόμενα

Στην ημέρα των Χύτρων, το μέσο δεκαήμερο, τελούνται εναγίσματα στην Ηριγόνη και τον Ικάριο, τότε πραγματοποιείται η εορτή της Αιώρας.

Το δείπνο μετά την δύση αυτή την ημέρα καλείται «Εύδειπνο» στις οικίες των Ελλήνων κατά τα πάτρια λόγω των πολυποίκιλων εδεσμάτων.

Οι κορασίδες των Αθηναίων κρεμούν στα κλαδιά των δένδρων τις πλαγγόνες, δηλαδή μικρές κούκλες από κερί και άργιλο που μνημονεύουν τις κόρες που παραφρόνησαν και απαγχονίστηκαν όταν οι πατέρες τους σκότωσαν τον Ικάριο.

Η μικρή κόρη Ανθεία ήταν μια κορασίδα από την Αθήνα που πάνω στην πρώϊμη λάμψη της, στην «εαρινή αίγλη» της …έσβησε δίχως να την χαρεί …δίχως να μεταβεί …στο επόμενο στάδιο της ζωής της….όπως η ηριγόνη της ηούς έλαμψε για λίγο και μετά χάνεται για να δώσει το φως της στο καθαρό ουρανό.

Η Ηριγόνη είναι η «κόρη» που γεννιέται νωρίς, στο έαρ, την νεαρή άνοιξη δηλαδή και σβήνει στην αίγλη της.. Ηριγόνη είναι η πρώτη ηλιαχτίδα της εαρινής εποχής που θα καταλάβει τον αττικό ουρανό αυτό τον μήνα.

Οι τελετές της,πραγματοποιούνται στο «κλείσιμο» των Ανθεστήριων, στην τελευταία πιο ζοφερή, πένθιμη και θλιμένη ημέρα πριν το πρώτο φως της νεαρής άνοιξης.Ηριγόνη είναι εκείνη η στιγμή της Ηούς Αυγής, που η πρώτη ακτίνα του ήλιου διαπερνά, με όση δύναμη της έχει απομείνει τον νυσταγμένο ουρανό, η λάμψη της είναι μεγαλειώδης, μα διαρκεί τόσο λίγο και στιγμιαία, χάνεται αμέσως και σβήνει.

Στη Βοιωτία οι Όσιοι, την 7η του μηνός, τελούν την εορτή Αίγλη, την τελετή της Δελφικής Επιφάνειας του Απόλλωνος, «Αίγλη» νοείται η λαμπρότητα στον ουράνιο θόλο από εδώ και πέρα στους Δελφούς, η επικράτηση του φωτός στο εξής μέχρι και πάλι ο Μαιμάκτης Ζευς κινήσει τους ουρανούς και καθάρει τον κύκλο της ζωής.

Οι αθηναϊκές λατρείες του ήρωος Ικαρίου και της ηρωϊδος Ηριγόνης σε λίγες ημέρες στο λατρευτικό πλαίσιο των Ανθεστηρίων.

Ήρως Ι κ ά ρ ι ο ς

Τ ό π ο ς Λ α τ ρ ε ί α ς • Ο δήμος της Ικαρίας (Μεσόγεια) • Ικάριον είναι το σωστό βάσει του επιγραφικού τεκμηρίου IG I³ 253 ΣΕΙΡ. 6-9 (-5ος αιώνας). Ο Λεξιγράφος Στέφ. Bυζάντιος . γράφει «Ικαρία».
Ο ήρως Ικάριος λατρεύεται και στην Αθήνα στα Ανθεστήρια, στο λατρευτικό της Αιώρας , την ημέρα των Χύτρων μαζί με την κόρη του Ηριγόνη όπως προτείνει ο Αιλιανός.

Τ ε λ ε τ ο υ ρ γ ι κ ά • Εφόσον η αναφορά στην επιγραφή IG I³ 253 είναι σωστή, ο ήρως ήταν κάποιος πλούσιος σε σύγκριση με τον Διόνυσο. Προσφέρεται μια θυσία για τον Ικάριο, την κόρη του Ηριγόνη και τον σκύλο της, (Αίλ. 7.28.

Μ ύ θ ο ς • Ο Ικάριος υποδέχθηκε τον θεό Διόνυσο, εκείνος του δίδαξε πώς να φτιάχνει κρασί. Έπειτα ο Ικάριος έδωσε λίγο κρασί σε μια ομάδα βοσκών, οι οποίοι μέθυσαν και πίστεψαν ότι είχαν δηλητηριαστεί και σκότωσαν τον Ικάριο. (Απόλ. 3.14.7).

Ηρωϊς Η ρ ι γ ό ν η

Τ ό π ο ς Λ α τ ρ ε ί α ς • Η Ικαρία ή η Αθήνα. Ικαρία• Η Ηριγόνη ήταν η κόρη του Ικάριου • η θυσία και στους δύο αναφέρεται από τον Αιλιανό Π. Ι. 6.28.

Η Αθήνα • εκεί όπου η τελετή Αιώρα φαίνεται να πραγματοποιείται , εκτός αν είναι διαδεδομένη και σε άλλους δήμους ή και τα δύο.

Τ ε λ ε τ ο υ ρ γ ι κ ά • Οι μύθοι της Ηριγόνης σχηματίζουν δύο αίτια για την Α ι ώ ρ α, μια ιεροτελεστία κατά την στην οποία τα κορίτσια κάθονται σε κρεμαστές κούνιες, που ήταν αφιερωμένες προς τιμήν της, (Υγ. Αστρ. 2.4). Η ονομασία Α λ ή τ ι ς εμφανίζεται επίσης για την εορτή, (Ησ.) και απευθύνεται στην ίδια την Ηριγόνη (πρβλ. επίσης τον αδερφό της Αλήτις, (Υγ. Μυθ. 122, Ησ.αιώρα, Αθ.. 14.6 618E), και σε μία ωδή που άδουν τα κορίτσια στην εορτή (Πολυδ. 4.55).Προφανώς η περιπλάνηση και η αναζήτηση αποτελούσαν μέρος του τελετουργικού αυτού.
Η εορτή συνδέθηκε με ένα μέρος των Ανθεστηρίων (πρ. Αδελφός ετεροθαλής της Ηριγόνης είναι ο Ορέστης – Καλλίμ. θρ. 178) Σε γενικές γραμμές , σε αυτή την εορτή οι μύθοι της Ηριγόνης έχουν, τόσο ζοφερό λατρευτικό όσο και περίλαμπρο λατρευτικό.

Μ ύ θ ο ς. Δύο ιστορίες έχουν ειπωθεί για την Ηριγόνη (που αντιστοιχούν σε δύο λατρείες), τόσο σε συνδυασμό με την τελετή της Αιώρας όσο και σε ορισμένα κοινά σημεία.
Α Μύθος· Η Ηριγόνη ήταν η κόρη του Αιγίσθου και της Κλυταιμνήστρας (Μ. Ετυμ.) , η οποία έφερε τον Ορέστη σε δίκη στο Άρειο Πάγο, (Πάρ, Μ. Α25). Στην απαλλαγή του από το δικαστήριο η Ηριγόνη κρεμάστηκε (Μ. Ετυμ. αιώρα, Απόλλωδ. Επιτ. 6.25), ή ο Ορέστης σκότωσε τον αδερφό της Αλήτη στις Μυκήνες και προσπάθησε κατόπιν να τη σκοτώσει, αλλά σώθηκε από την Αρτέμιδα και την έκανε ιέρειά της στην Αττική, (Υγ. Μυθ. 122, Η τραγωδία Αλήτης θρ. 1β), ή ο Ορέστης την νυμφεύθηκε (Κιναίθων θρ. 4).
Β Μύθος· Η Ηριγόνη ήταν η κόρη του Ικαρίου, ο οικοδεσπότης του Διόνυσου • όταν ο πατέρας της δολοφονήθηκε από βοσκούς στους οποίους είχε δώσει κρασί, πήγε να τον ψάξει με τον σκύλο της, την Μαίρα. Όταν βρήκε το σώμα του κάτω από ένα δέντρο, κρεμάστηκε και επικαλέστηκε καταδεσμούς για τους Αθηναίους. Τα κορίτσια μετά τον θάνατο της Ηριγόνης κατά τον καταδεσμό άρχισαν να απαγχονίζονται . Τότε ζητήθηκε η γνώμη ενός μαντείου, δόθηκε ένας χρησμός και καθιερώθηκε η τελετή της Αιώρας (Ερ. Ηρ. 252-73, Απολλοδ. 3.14.7, Υγ. Αστρ. 2.14).

Ο Σοφοκλής έγραψε μια τραγωδία με την ονομασία «Ηριγόνη», αλλά δεν είναι σαφές ποια από τις δύο ιστορίες ακολούθησε. Η Ηριγόνη ανήκει σαφώς σε μια ευρέως διαδεδομένη ομάδα «απαγχονισμένων» ηρώων και θεών, όπως η Ελένη Δενδρίτις, της τοπικής λατρείας στην Ρόδο (Παυσ. 3.19.9-10) και η Άρτεμις Απαγχομένη, στις Καφύαι, της τοπικής λατρείας της Αρκαδίας.

Η Επομβρία του Δευκαλίωνος κατά τον Burkert

Με το φαγητό αυτό συνδέεται ο μύθος της Επομβρίας:
Οταν τα νερά υποχώρησαν, οι έπιζώντες έρριξαν μαζί σ’ ένα καζάνι και μαγείρεψαν ό,τι μπορούσαν να βρούν ως πρώτη τροφή μετά την καταστροφή, πράγμα που απετέλεσε αφορμή να πάρούν νέο θάρρος για την ζωή, αλλά και να σκεφθούν τους νεκρούς. Προσέφεραν θυσία στον «χθόνιον Ερμή» προς χάριν των νεκρών και έτρωγαν άπό τις «χύτρες» με την βεβαιότητα ότι θα ξανακερδίσουν την ζωή. Η μιαρα ήμέρα έχει ,παρέλθει, οι μάσκες και οι νεκροί έχουν χάσει τα δικαιώματά τους: Θύραζε, Κάρες, ου κέτ' ΑνΘεστήρια, « έξω, Κάρες, τα 'Ανθεστήρια τελείωσαν» , ήταν μια παροιμιακή φράση. Η νέα αρχή υποδηλώνεται με αγώνες. Μια ίδιαιτερότητα για τα παιδιά, ιδίως για τα κορίτσια, αποτελούσε κατ’ αυτήν την ήμέρα η κούνια. ‘Αγγειογραφίες δείχνουν έπανειλημμένως αυτήν την αίώρα σε τελετουργικό πλαίσιο, για το όποίο τα κείμενα σιωπούν: τοποθετείται ένας θρόνος καλυμμένος με χιτώνα και διάδημα, ενώ ένας ανοιχτός πίθος βρισκεται δίπλα στο έδαφος- κάποιο ρόλο παίζει επίσης καθαρμός με φωτιά και θυμίαμα.
Ενας σκοτεινός μύθος αναφερόταν σχετικά, συνέχεια της ίστοριας του πρώτου παρασκευαστή οίνον ‘Ικαρίου: Η 'Ηριγόνη, η κόρη τον, περιπλανιόταν ψάχνοντας για τον πατέρα της, έως ότου βρήκε το σώμα τον σ' ένα πηγάδι και άπαγχονίσθηκε.Ως εξιλέωση αυτό το φριχτό γεγονός έπαναλαμβάνεται τώρα με ακίνδυνη μορφή, με την αίώρα των κοριτσιών της ‘Αθήνας. Υπήρχαν παραλλήλως άλλες παραλλαγές του μύθου της 'Ηριγόνης και του απαγχονισμού της, η παραλλαγή της «πρόωρα γεννημένης», της «,περιπλανωμένης» , αλήτιδος, οι όποίες προφανώς μνημονεύονταν σε τραγούδια και ύμνους. Ο θάνατος της κόρης φέρνει στο φως μια σκοτεινή πλευρά του «γάμου»· γιατί υπήρχε και η αφήγηση ότι ο φιλοξενηθείς Διόνυσοc έκανε σύζυγό του την ‘Ηριγόνη. Συγχρόνως, με την είκόνα του νεκρού- πατέρα έπιβαρυνεται η ατμόσφαιρα της ημέρας των Χοών.
Με την αιώρα των παιδιών όμως υπερισχυει η ζωή που κινείται, στραμμένη μέσα άπό το μίασμα και τον τρόμο προς το μέλλον, το οποίο υπόσχεται η άνοιξη.

Είναι εύκολο να παρακολουθήσομε και να αντιληφθούμε τον ρυθμό της τριήμερης εορτής. Η μυθική έρμηνεία βεβαίως καθιστά την είκόνα περίπλοκη, καθώς συμπλέκει εντελώς ετερογενείς αφηγήσεις, την άφιξη τον Διονύσου με τον Θάνατο τον 'Ικαρίου και της 'Ηριγόνης, την φιλοξενία τον 'Ορέστη, τον κατακλυσμό αυτές οι αφηγήσεις συμπίπτουν μόνο στην βαθειά δομή της καταστροφής, της ένοχής, του έξαγνισμού.Η εορτή των αμπελουργών στο μέσον της ακμής της ‘Ανοίξεως, με αναδρομή στον τρύγο, θέτει ολόκληρη την πόλη σε κίνηση εκτός άπό το κύτταρο της οικογενείας, τον «οίκο» , συμπεριλαμβάνονται εξίσου οι ανώτεροι, «βασιλεύς» και «βασίλισσα», όπως και οι κατώτεροι, μικρά παιδιά, κορίτσια, δούλοι.
 Η κανονική ζωή ακυρώνεται μεταξύ θυρών που γυαλίζουν άπό την πίσσα, προσωπείων, πνευμάτων, αχαλίνωτων ύβρεων και γενικής μέθης οι θεοί της πόλεως έχουν άποκλεισθή, μόνο ο Διόνυσος και ο Ερμής είναι παρόντες. ‘Ακριβώς όμως η συμμετοχή σε μια αχαλίνωτη κατάσταση ενώνει, δίνει ιδιαιτέρως στα παιδιά μια νέα θέση ο ‘Αθηναίος αποκτά συνείδηση του «άθηναισμου» του ακριβώς με την συμμετοχή του στην εορτή των ‘Ανθεστηρίων.
Ο ρόλος τον «βασιλέως» και της «βασίλισσας» είναι χωρίς άμφιβολία πολυ παλαιός, μολονότι δεν προέρχεται απ' ευθείας άπό τον μυκηναικό θεσμό της βασιλείας· βασιλεύς στα κείμενα της Γραμμικής Β δεν είναι ο βασιλιάς, αλλά ο αρχηγός συντεχνίας, κυρίως ο έπιστάτης των μεταλλουργών. Έτσι τα Ανθεστήρια δεν έχουν καμμιά σχέση με την 'Ακρόπολη, ούτε με τον 'Ερεχθέα είναι πιο πιθανό ότι ανήκουν στους γεωργούς και στους χειροτέχνεc.Ο θεόc του οίνου συνδέεται αδιάσπαστα με την εορτή και το όνομα Διόνυσος μαρτυρείται ήδη άπό πολύ παλαιά. Είναι ελκυστικό να συνδέσομε τα ευρήματα τον ναού της Κέας με τα ‘Ανθεστήρια: εκεί κατά τον -12ο αι. τοποθετήθηκε ένα μεγάλο πήλινο κεφάλι ως λατρευτικό άγαλμα, το όποίο θα μπορούσε να προκαλέσει την ίδια έντύπωση με το προσωπείο που κρεμιέται στην σπηλιά ακόμη πιο παλαιά είναι τα έκπληκτικά πήλινα άγαλματίδια που παριστάνούν χορεύτριες: « γεραρές» γυναίκες, πού χορεύουν γύρω από τον Διόνυσο , ήδη από τον 15αι. Αυτό πρέπει να παραμείνει μια υπόθεση.