ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α’ ΔΕΚΑΣ	Β’ ΔΕΚΑΣ	Γ’ ΔΕΚΑΣ

ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΩΝ ΘΕΣΜΟΦΟΡΙΩΝ

Αξίζει να σημειωθεί ότι το ίδιο πρότυπο ισχύει και για την καθιερωμένη φθινοπωρινή εορτή της Δήμητρας, τα Θεσμοφόρια, ή τουλάχιστον για την αθηναϊκή περίσταση, όπως καταγράφεται στα σχόλια των Θεσμοφοριαζουσών του Αριστοφάνη και στις σχετικές σημειώσεις. Η εορτή διαρκεί πέντε ημέρες κατά τον μήνα Πυανεψιών, και κάθε ημέρα εκτός από μία έχει το δικό της όνομα, ως εξής:

στήνια (με απροσδιόριστη σημασία) στην 9η του μηνός,

την  εορτή στον Άλιμο στην 10η του μηνός,

η άνοδος, «Ανάβαση», στην 11η του μηνός,

 η νηστεία,  «Νηστεία», στην 12η του μηνός, και

η καλλιγένεια, «η Γέννηση με κάλλος» (τελετές), στην 13 του μηνός.

 Η μεγάλη πομπή, η «άνοδος» (ανάβαση) στο ιερό της Δήμητρας στην πλαγιά του λόφου, γίνεται πάλι τη μεσαία ημέρα, η οποία τώρα χαρακτηρίζεται ως μέση,  « η Μέση» (Θεσμ. 80, 376). Η δραστηριότητα αυτής της ημέρας είναι η πιο εμφανής από όλες, και ξεχωρίζει από την κωμωδία του Αριστοφάνη. Πράγματι, τόσο η εορτή όσο και το ιερό, Θεσμοφόρια και Θεσμοφόριον,  ονομάζονται από την πομπή «μεταφοράς» των θεσμών. Πρόκειται αναμφίβολα για τα μεγάλα, στρογγυλά καλάθια που χαρακτηρίζουν την εορτή – κάθε γυναίκα μεταφέρει ένα με τα απαραίτητα  για την παραμονή της στο ιερό.

Η αντιστοιχία πηγαίνει παραπέρα. Μετά την πομπή οι γυναίκες, όπως και οι μυημένοι, απομονώνονται στο ιερό της Δήμητρας για το υπόλοιπο της εορτής. Νωρίτερα, τη δεύτερη ημέρα, οι γυναίκες, όπως και οι μυημένοι, καταφεύγουν στην παραλία. Αυτό γίνεται στο δήμο Αλίμου, πιο συγκεκριμένα στο ακρωτήριο Κολιάς (Άγιος Κοσμάς), μια χαμηλή χερσόνησο. Το τοπωνύμιο Αλιμούς δηλ. Άλιμο-εις, σχηματίζεται κανονικά από το άλιμος,  «δίπλα στη θάλασσα» – αν αυτός είναι ο όρος για το τμήμα της ακτής που επισκέπτεται η εορτή, η ονοματολογία μοιάζει με το «άλαδε μύσται».  Η μόνη ένδειξη για το τι έκαναν εκεί είναι ο μύθος για μια θαλάσσια επίθεση από Μεγαρείς που στόχευαν τις εορτάζουσες, η οποία αποτελεί μια πατενταρισμένη αιτιολογία.(Πλουτ. Σολ. 8.4-6 / Πολύαιν. 1.202.2.  Οι Μεγαρείς είναι εικονικά τα χοιρίδια (Αρ. Αχ. 738-835) και σε αυτή την ιστορία αποδεικνύονται τα ανήμπορα θύματα, που σφάζονται με μαχαίρια από τις γυναίκες (ή, για την ακρίβεια, από γυναίκες  μιμήτριες).

Τα Θεσμοφόρια εορτάζονται  ευρέως – και με αυτό ακριβώς το όνομα –  ενώ άλλες εποχικές εορτές, αν και επίσης διαδεδομένες, έχουν ως επί το πλείστον διαφορετικά ονόματα σε διαφορετικές διαλέκτους ή περιοχές. Όσα στοιχεία διαθέτουμε για το τελετουργικό είναι συμβατά με την αθηναϊκή περίπτωση: οι γυναίκες δραστηριοποιούνταν στην ακτή και παραμένουν στο ιερό για ένα τριήμερο.  Πάνω απ’ όλα, η αμετάβλητη περιγραφική ονομασία «Θεσμοφόρια» δείχνει ότι το έθιμο που περιγράφεται έτσι, η πομπή των γυναικών με τα καλάθια τους, είναι παντού η ίδια.

Αν και τα Θεσμοφόρια και τα Μυστήρια παρουσιάζουν κάποιες ευρείες εξωτερικές ομοιότητες, υπάρχει μια διαφορά όχι λιγότερο εμφανής. Στα Μυστήρια λατρεύονταν τόσο από άνδρες όσο και από γυναίκες. Αυτό εξηγεί αμέσως γιατί τα Μυστήρια δεν ονομάζονται «Θεσμοφόρια». Μόνο οι γυναίκες μεταφέρουν καλάθια. Μεταξύ των περιπατητών των Μυστηρίων, δεν υπήρχε κανένα αξιοσημείωτο αντικείμενο που θα μπορούσε να αποτελέσει έναν αντίθετο όρο.

---

Την τρίτη ημέρα των Θεσμοφορίων, την καλλιγένεια, την ημέρα της όμορφης γέννησης ή τηςη έχουσας, ωραια τεκνα, θεάς, οι γυναίκες καλούν τη θεά Δήμητρα ως Καλλιγένεια για τη γονιμότητα των σπλάχνων τους. Ο αντι-γονιμικός χαρακτήρας της προηγούμενης ημέρας παραμερίζεται. Αυτή η πτυχή με την έμφαση στη γονιμότητα των συζύγων πολιτών είναι εξίσου σημαντική στα μάτια των ανδρών όπως και οι τελετουργίες που εγγυούνται τη γονιμότητα των καλλιεργειών.
Στην Ερέτρια στα Θεσμοφόρια, οι γυναίκες μαγειρεύουν κρέας στον ήλιο αντί να χρησιμοποιούν την φωτιά και δεν επικαλούνται την Καλλιγένεια.

Το ότι η Καλλιγένεια είναι ένα τόσο σημαντικό μέρος των τελετών των Θεσμοφοριών, γίνεται σαφές από την αιχμηρή αναφορά του Πλούταρχου στην απουσία της θεάς στην Ερέτρια Plut. Ηθικ. 298b–c.

Μέρος της τελετής των Θεσμοφοριών φαίνεται να εμπλέκει τις γυναίκες να αστειεύονται και να σκώπτονται μεταξύ τους.
Ο Διόδωρος αναφέρεται σε χυδαιότητες που εκφωνούνται στα Θεσμοφόρια των Συρακουσών. Χωρίς να διευκρινίζει συγκεκριμένα μέρη, ο Απολλόδωρος σημειώνει ότι οι γυναίκες σκώπτουν τα Θεσμοφόρια, όπως ακριβώς η Ιάμβη με τα αστεία της ξεσήκωσε τη Δήμητρα στον Ομηρικό ύμνο.
Η γλώσσα του Επίκουρου επικρίθηκε σκληρά από τον Στωικό αστρονόμο Κλεομήδη, ο οποίος παραπονέθηκε ότι μέρος αυτής έμοιαζε με την γλώσσα που μιλούσαν οι ιερόδουλες και έμοιαζε με τα σκώματα που γίνονται στην εορτή της Δήμητρας από γυναίκες που τελούν τα Θεσμοφόρια (Διοδ. 5.4.7, Απολλόδ. 1.30, Κλεομήδης «de motu circulari corporum caelestium» 2.1, 91).

Αυτά τα αστεία, προφανώς πρόστυχα, παίζουν σημαντικό ρόλο στην εορτή της Δήμητρας, και προωθούσαν και υποτίθεται ότι εόρταζαν και ενθάρρυναν τις γενετήσιες ορμές και επιθυμίες των γυναικών και ως εκ τούτου τη γονιμότητα τους.

Οι λεξικογράφοι και οι σχολιαστές αναφέρονται στη σειρά και στην ημερομηνιακή τέλεση των Θεσμοφορίων κατα την δική τους εποχή, μετα την Αλεξανδρινή διόρθωση που πραγματοποιήθηκε το +127.
Τα κλασικά πολιτειακά Αθηναϊκά Θεσμοφόρια σύμφωνα με τον Πλούταρχο το ημερολόγιο του Σόλωνος και του Μέτωνος αρχίζουν την 14η του Πυανεψιώνος,έτσι λοιπόν σύμφωνα με τους λεξικογράφους και σχολιαστές η σημερινή ημέρα είναι η δεύτερη ημέρα των Θεσμοφορίων στη δική τους μεταγενεστερη εποχή.
Η σημερινή ημέρα είναι η τελευταία ημέρα των Θεσμοφορίων μετα την Αλεξανδρινή διόρθωση που πραγματοποιήθηκε το +127, και ονομάζεται (τα) Καλλιγένεια.

Η θεά Δήμητρα, η γόνιμος  μητέρα, εορτάζεται κατα την τελευταία ημέρα των Θεσμοφοριων, υπο το ονομα «Καλλιγένεια» (η έχουσα ωραια τεκνα θεά), διοτι προΐσταται της νομιμου παραγωγής των τεκνων ως και της παραγωγής των καρπων της γης. Οι θεσμοί που οι Ελληνίδες γυναίκες έλαβαν απο την θεσμοφόρο θεά δεν είναι μόνο ο θεσμός του νομίμου γάμου, αλλά και ο θεσμός της μητρότητος, ο οποίος κάθε χρόνο, ως η θεά Δήμητρα τους προσέφερε το θαύμα της  ζωής μπροστά στα μάτια τους.

Η ημερομηνία εδραιώνεται από τον σχολιαστή στις Θεσμοφοριάζουζες του Αριστοφάνους:
ΘΕΣΜΟΦΟΡΙΑΖΟΥΣΑΙ 80, ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ, ΣΧΟΛΙΑ
― (Πυανεψιωνος) ια΄ γαρ Άνοδος, είτα ιβ΄ Νηστεια, είτα τρικαιδεκάτη Καλλιγενεια.
Αυτή η ημερομηνία για τη Νηστεία βεβαιώνεται και από τον Φώτιο:
ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ
― Θεσμοφοριων ημεραι δ΄· δεκατη Θεσμοφορια, ενδεκατη Καθοδος, δωδεκατη Νηστεια, τρισκαιδεκατη Καλλιγενεια.
Ο Αλκίφρων επίσης αναφέρει την ημέρα των πολιτειακών Αθηναϊκών Θεσμοφορίων:
ΑΛΚΙΦΡΩΝ 3.39.1-2
― [λανθανει σε] η νυν εστωσα σεμνοτατη των Θεσμοφοριων
εορτη, η μεν ουν Άνοδος κατα την πρωτην γεγονεν ημεραν
η Νηστεια δε το τημερον ειναι παρ΄Αθηναιοις εορταζεται,
τα Καλλιγενεια δε εις την επιουσαν θυουσιν. ει ουν επειχθειης (επειχθεισα) έρχη εώθεν προ του τον Εωσφορον εξελθειν, συνθυσεις ταις Αθηναιων γυναιξιν αυριον.