ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

Η τρίτη φθίνοντος ἤ τρίτη μετὰ εἰκάδα ἤ εἰκὰς ὀγδόη. 

Ἱερὴ γιὰ τὴν Ἀθηνᾶ.
Καλλυντήρια (Τριετηρίς σύμφωνα μὲ τὸ Έτος τοῦ Νικομάχου 3Α.6) καὶ τὴν 28η , σύμφωνα μὲ τὸ διαταγμα των Πραξιεργιδων IG I³ 7)

Λίγοι Έλληνες κατά τα πάτρια ίσως έχουν καταλάβει την αγιότητα των ημερών που διανύουμε τώρα στην ολοκλήρωση του μηνός Θαργηλιώνος.

Θα πάμε πίσω στην εποχή των προγόνων μας στην πόλη των Αθηναίων. Αυτές τις ημέρες , στο φθίνον δεκαήμερο προς το τέλος του μηνός τελούνται τα Πλυντήρια της Αθηνάς, όπως καταγράψαμε στο Αθηναϊκόν Έτος, στο αρχαιότερο ιερό της Αθηνάς.

Ο χώρος για τις αρχαιότερες λατρευτικές μυστικές τελετές που εκτελούνται στην Ακρόπολη, ο παλαιός ιωνικός ναός, αυτός που σήμερα λανθασμένα ονομάζεται «Ερέχθειο», στον δυτικό του θάλαμο στεγάζει ένα θαυματουργό άγαλμα της θεάς, ένα μονό σχεδόν κομμάτι ξύλου χωρίς πολλά χαρακτηριστικά, το οποίο οι παλαιοί έλεγαν ότι έπεσε από τον ουρανό.

Το άγαλμα εκφράζει τη σχέση μεταξύ της Αθηνάς και του Διός, των δύο πάτριων θεών της Ακροπόλεως. Ενώ ο θεός του ουρανού Δίας κοιτάζει από ψηλά και λατρεύεται σε έναν υπαίθριο περίβολο στο υψηλότερο σημείο του βράχου της Ακροπόλεως, η κόρη του η Αθηνά -το αρχικό της όνομα είναι Παλλάς, «Κόρη»- βρίσκεται κοντά του ως ξύλινο άγαλμα και όρθια μέσα σε ένα θάλαμο.

Το άγαλμα ενσαρκώνει το πυρ από τον ουρανό, την αστραπή του Διός, γιατί το πυρ «κατοικεί» στο ξύλο. Η ιστορία της πτώσης της από τον ουρανό είναι ισοδύναμη με την άλλη ιστορία της κεφαλής του Διός, η κεφαλή του πατρός Διός του ουρανού σχίστηκε με πέλεκυ για να γεννηθεί η Κόρη του, δηλαδή το ξύλινο άγαλμα του Παρθενώνος. Μια πραγματική πυρά τώρα διατηρείται αναμμένη δίπλα στο άγαλμα.

Το πανάρχαιο ξύλινο άγαλμα δεν απεικονίζεται σήμερα στην αθηναϊκή τέχνη, καθώς υπήρχαν πολύ λίγα χαρακτηριστικά για έναν καλλιτέχνη να απεικονίσει. Κατά τους αρχαϊκούς και κλασικούς χρόνους, η θεά Αθηνά αναπαρίσταται από άλλα, πιο αληθοφανή αγάλματα, και μερικά από αυτά τιμούνται με θυόμενα σε παρακείμενους βωμούς.

Το άγαλμα που μας είναι περισσότερο γνωστό σήμερα ήταν κάποτε ο κάτοχος του μεγάλου δωρικού ναού στη βόρεια πλευρά, και ο αποδέκτης των άφθονων θυομένων που τελούνται στον μεγάλο βωμό μπροστά του· μια θεϊκή μορφή που φορά την αιγίδα και κρατά μια γλαύκα και μια φιάλη σπονδών.

Στις σύγχρονες μελέτες, το άγαλμα αυτό συγχέεται συχνά με το πανάρχαιο ξύλινο άγαλμα, διότι και τα δύο φυλάσσονται αργότερα στο ίδιο ιερό.

Το άγαλμα λατρεύεται με τελετές σαγήνης κοντά στην αλλαγή του χρόνου στο θέρος.

Κατά την εορτή των Πλυντηρίων, ο μάλλινος πέπλος με τον οποίο είναι τυλιγμένο αφαιρείται, ώστε το παλαιό άγαλμα να μπορεί να λουστεί και να πλυθεί ο πέπλος, ενώ ο πέπλος στέγνωνε στον ήλιο, το άγαλμα καλύπτεται ευπρεπώς με ευσέβεια και απόρρητες τελετές· μετέπειτα χρίζεται και ζωγραφίζεται λίγο και μετά από δύο ημέρες ενδύεται ξανά με τον φρεσκοπλυμένο πέπλο.

Υπάρχουν δύο πηγές για να μεταφερθεί το νερό της εορτής στον δυτικό θάλαμο του παλαιού ιωνικού ναού που είναι το επίκεντρο της τέλεσης των Πλυντηρίων, αμφότερες στη βόρεια κλιτύ και αμφότερες κάποια στιγμή, προσβάσιμες από το ιερό. Δύο σειρές σκαλοπατιών βρίσκονται σε μικρή απόσταση δυτικά του βόρειου προστώου.

Το βόρειο προστώο είναι το μέρος για το πλύσιμο και το λουτρό. Πρόκειται για απόρρητες τελετές, που εκτελούνται από ειδικές τελετουργούς μακριά από τα συνηθισμένα μάτια.

Το βόρειο προστώο είναι κατάλληλα απομονωμένο, αλλά αρκετά ευρύχωρο, με τον βωμό να βρίσκεται σε μια γωνία.

Καθώς η εορτή Πλυντηρίων είναι η κύρια τελετή που απευθύνεται στο ξύλινο άγαλμα, μπορούμε να πούμε ότι εξ΄αρχής καθόριζε τη θέση του ξύλινου αγάλματος και του ιερού.
Όλα αυτά τελούνται από κορίτσια της ίδιας ηλικίας και του ίδιου μυαλού με την θεική «Κόρη» του Διός, την Αθηνά (στο αρχαίο ξύλινο άγαλμα).

Κοντά στο παλαιό ιωνικό ναό της Αθηνάς βρίσκονται τα σκαλοπάτια που οδηγούν στις πηγές.

Περίπου στα 40 μέτρα, είναι τα πρώτα σκαλοπάτια, τα οποία κατεβαίνουν μέσα από μια βαθιά σκοτεινή σχισμή στο βράχο, και οδηγούν, με αρκετές σειρές ξύλινων σκαλοπατιών, κεκλιμένων επιπέδων και τέλος πέτρινων σκαλοπατιών, σε ένα κρυφό πηγάδι.

Αυτή η εξαιρετική πηγή κατασκευάστηκε στα τέλη της Μυκηναϊκής εποχής και φαίνεται ότι χρησιμοποιήθηκε για μικρό χρονικό διάστημα πριν το πηγάδι σφραγιστεί.

Άλλες σκάλες, περίπου 15 μ. δυτικότερα από τον παλαιό ιωνικό ναό, οδηγούν μέσα από το τείχος του περιβόλου και προς τα δυτικά στην πλαγιά προς τα σπήλαια του Πανός και του Απόλλωνος. Λίγο πιο πέρα βρίσκεται η πηγή της Κλεψύδρας.
Στους ιστορικούς χρόνους, η Κλεψύδρα είναι η πηγή για την εορτή των Πλυντηρίων.

Τα κορίτσια που έπλεναν τον πέπλο και έκαναν το λουτρό το άγαλμα παίρνουν το νερό από την πηγή. Στο νότιο προστώο του ιωνικού ναού υπάρχουν έξι «καρυάτιδες», αγέρωχες κόρες που μεταφέρουν το επιστύλιο στο κεφάλι τους, όπως θα μετέφεραν αντικείμενα σε μια τελετουργική πομπή.

Τα νοητά αντικείμενα θεωρούνται γενικά καλάθια· αλλά πρόκειται για δοχεία νερού για την εορτή του Πλυντηρίων.
Οι Κόρες, από αυτές τις δύο πηγές πηγές παίρνουν το νερό, το μεταφέρουν σε δοχεία που έχουν βρεθεί σε αυτές και επιστρέφουν πίσω στον παλαιό ιωνικό ναό της θεάς.

Η τελετή των Πλυντηρίων λαμβάνει χώρα στο βόρειο προστώο μετά την δύση και μακρυά από τα μάτια του κόσμου όπως αναφέρθηκε.

Όταν στεγνώσει ο πέπλος και τοποθετηθεί στην τελετή των Καλλυντηρίων στην θεά μετά από δύο ημέρες τότε είναι όλα έτοιμα για την εορτή του αλωνίσματος που θα ακολουθήσει στον τελευταίο μήνα του Έτους, των πρώτων ώριμων καρπών, των Απαρχών, των σιτηρών που πομπεύονται από τα αλώνια των χωραφιών.

Ακόμα πιο μετά, στο νέο Έτος, τον πρώτο μήνα Εκατομβαιώνα , στην εορτή των αγώνων των Παναθηναίων , άλλες προσφορές μεταφέρονται σε μια μεγαλειώδη πομπή, και ταυτόχρονα τελείται μια αγωνιώδη προγνωστική θυσία, τα θυόμενα του θυηχόου, του ιεροσκόπου που παρατηρεί τη φωτιά της θυσίας και μαντεύει για το νέο έτος, θυόμενα που τελούνται σε ένα βωμό στον εσωτερικό χώρο του παλαιού ναού ιωνικού της Αθηνάς..

Καλλυντήρια – Πλυντήρια

Ο Robertson [Robertson 2004, 127] αναφέρει ότι η εορτή των Καλλυντηρίων και η εορτή των Πλυντηρίων είναι στενά συνδεδεμένες (Φώτιος, Μ. Ετυμ. λ. Καλλυντήρια και Πλυντήρια). Ο Φώτιος υποστηρίζει λανθασμένα ότι η εορτή των Καλλυντηρίων πραγματοποιείται την 19η του Θαργηλιώνος και η εορτή των Πλυντηρίων την 29η Θαργηλιώνος ενώ από την άλλη πλευρά ο Πλούταρχος (Αλκ. 34.1) τοποθετεί τα Πλυντήρια στις 25 Θαργηλιώνος και την εορτή των Καλλυντηρίων στις 28 του Θαργηλιώνος.

Η λέξη πλυντήρια προέρχεται από τη λέξη πλύνειν και σηματοδοτεί ένα τελετουργικό
πλύσιμο του αγάλματος και του πέπλου της θεάς Αθηνάς. Από την άλλη πλευρά η λέξη καλλυντήρια προέρχεται από τη λέξη καλλύνειν και σηματοδοτεί τελετές καλλωπισμού.

Η εορτή των Καλλυντηρίων τελείται προς τιμή του θανάτου της Αγλαύρου, της κόρης του Κέκροπος (Φώτιος λ. Καλλυντήρια και Πλυντήρια, Anec. Bekker 1,270 λ. Άγλαυρος, Ησύχιος λ. Πλυντήρια).
Η Αγλαυρος, η οποία ήταν ιέρεια της Αθηνάς, φρόντιζε τον ιερό κόσμο και τις εσθήτες του αγάλματος της θεάς (Aν. Bekker Τ. 270.3).

Επομένως σύμφωνα με τις παραπάνω πληροφορίες η Άγλαυρος ήταν η πρώτη που φρόντιζε το άγαλμα της Αθηνάς.
Σύμφωνα με την επιγραφή IG ΙΙ/ IIΙ³ 776, σειρ. 14-18, κατά τη διάρκεια της εορτής των καλλυντηρίων το άγαλμα της θεάς κοσμείται με ιδιαίτερο κόσμο. Η κόρη που κοσμεί το άγαλμα ονομάζεται Κοσμώ (Λέξεις Ρητορικαί λ. κομμω, ρ. 273.6 Aν. Bekker). Ο Mommsen θεώρησε ότι κατά τη διάρκεια της εορτής των Καλλυντηρίων καθάριζαν τον ναό της Αθηνάς [Mommsen 1898, 487-8], άποψη με την οποία συμφώνησε ο Deubner. Ο Mommsen υποστήριξε ότι η λέξη καλλύνειν σημαίνει καθαρίζω/σκουπίζω και η λέξη κάλλυντρον σημαίνει σκούπα. Η θεωρία του Mommsen εξηγεί σε κάποιο βαθμό για ποιο λόγο θεωρήθηκε στην αρχή ότι η εορτή των καλλυντηρίων προηγείται της εορτής των Πλυντηρίων.

Το άγαλμα της Αθηνάς κάθε χρόνο στην 28η του Θαργηλιώνος, την ημέρα των Καλλυντηρίων, ενδύεται με τον πέπλο, τον οποίο πρώτα είχαν πλύνει οι πλυντηρίδες στην ημέρα των Πλυντηρίων την 25η του Θαργηλιώνος. Ο Robertson αναφέρει ότι κάθε δεύτερο έτος το άγαλμα λάμβανε μια νέα εσθήτα.

Στο Έτος (ημερολόγιο) του Νικομάχου (-403,-399) αναφέρεται ως προσφορά προς την θεά Αθηνά φάρος / [ερίων] καθαρών (θρ. 3Α. 7-8) την 29 Θαργηλιώνος .
Ο Robertson ταυτίζει την λέξη φάρος με το ιμάτιο, άποψη που υιοθετεί και ο Sokolowski.
Κατά την διάρκεια των Καλλυντηρίων το ιμάτιο χρησιμοποιείται ώστε να ενδυθεί το άγαλμα της θεάς Αθηνάς μέχρι να πλύνουν οι πλυντηρίδες τον πέπλο.

Ο Deubner στηριζόμενος στον Παυσανία (1.26.6) υποστήριξε ότι το πυρ του ιερού λύχνου της Αθηνάς ανανεωνόταν κάθε χρόνο την ημέρα των Καλλυντηρίων. Ο Mansfield ωστόσο υποστήριξε ότι το λάδι ανανεωνόταν κάθε χρόνο μετά το πέρας της συγκομιδής της ελιάς, που τοποθετείται κατά τη διάρκεια του χειμώνα και όχι στη μέση του θέρους.

Σύμφωνα με την Ridgway, κατά τη διάρκεια της εορτής των Καλλυντηρίων, (23η Θαργηλιώνος – δύο μήνες πριν τα Παναθήναια), κοσμείται το άγαλμα της Αθηνάς . Η εορτή των Πλυντηρίων λαμβάνει χώρα την 25η Θαργηλιώνος και κατά τη διάρκεια της ημέρας αυτής έπλεναν το άγαλμα με ένα σφουγγάρι και στη συνέχεια το τύλιγαν με ένα σάβανο, ως ένδειξη πένθους για την Άγλαυρο.

Κατά συνέπεια η σειρά με την οποία τελούνταν οι δύο εορτές θα πρέπει να ήταν πρώτα η τέλεση των Πλυντηρίων και στη συνέχεια η τέλεση των Καλλυντηρίων.

Η τέλεση των Καλλυντηρίων στην πραγματικότητα τελείται την 28η Θαργηλιώνος, δύο μήνες μετά, την 28η του Εκατομβαιώνος γεννιέται η θεά Αθηνά και είναι ημέρα της εορτής των Παναθηναίων.

Ο Πλούταρχος (Αλκ. 34.1) και ο Ξενοφών (Ελλ. 1.4.12) αναφέρουν ότι κατά τη διάρκεια των Πλυντηρίων στις 25 Θαργηλιώνος οι Πραξιεργίδες γυναίκες από το ιερό γένος αφαιρούν το ένδυμα της Αθηνάς και στη συνέχεια το ένδυμα της θεάς, ο πέπλος και το άγαλμα πλένονται.

Στην τελετή των Πλυντηρίων συμμετείχαν δύο ομάδες κοριτσιών:
α) οι λουτρίδες (Ησύχιος λ. λουτρίδες, Ι 277, II, ρ 608; Φώτίου Λεξικόν 231.11, Porson)
και β) οι πλυντηρίδες (Αριστ. Fr. 841, I, ρ. 582 kock).
Οι λουτρίδες είναι δύο νεαρές κόρες, οι οποίες ασχολούνταν με το πλύσιμο και την καθαριότητα του αγάλματος της Αθηνάς, ενώ οι πλυντηρίδες είναι οι νεαρές κόρες, οι οποίες αναλάμβαναν το πλύσιμο των στολιδιών και του ενδύματος του αγάλματος της θεάς.

Ο Robertson θεωρεί ότι ίσως ο πέπλος καθυστερούσε να στεγνώσει, γιατί είναι κατασκευασμένος από μαλλί.

Ο Mansfield επισήμανε κάποιες ομοιότητες ανάμεσα στην εορτή των Πλυντηρίων και στις επικήδειες τελετές . τελετή κατά την οποία έπλεναν το άγαλμα της θεάς και στη συνέχεια το τύλιγαν με σάβανο, παραπέμπει στην πρόθεση του νεκρού (Όμ. Ιλ. 18.353, 24.580, Οδ. 2.97, 24.132,701 72 73).

Η ημέρα τελετής των Πλυντηρίων μπορεί να παραλληλισθεί με ημέρα πένθους, ημέρα μιάσματος του θανάτου (Σούδα Α3804). Το άγαλμα της Αθηνάς παραπέμπει στο νεκρό σώμα της Αγλαύρου. Το άγαλμα της θεάς παρέμενε τυλιγμένο σε σάβανο για δύο ημέρες ανάμεσα στην εορτή των Πλυντηρίων και την εορτή των Καλληντηρίων, όπου και ενδύεται με τον πέπλο.

Ο Robertson στηριζόμενος στην πληροφορία του Ησιόδου (Θεογ.573) θεωρεί ότι η ένδυση και ο κόσμος του αγάλματος αντιπροσωπεύει την ένδυση και την κόσμηση της πρώτης γυναίκας.

Ο Robertson διατύπωσε την θεωρία ότι κατά τη διάρκεια των Πλυντηρίων το ξόανο της Αθηνάς μεταφέρονταν με νυχτερινή πομπή σε παρακείμενη πηγή, ώστε να πλυθεί και στη συνέχεια επέστρεφαν το ξόανο στον παλαιό ναό της θεάς. Βέβαια σε αυτό το σημείο θα πρέπει να αναφέρουμε ότι κάποιοι μελετητές θεωρούν ότι δεν θα πρέπει να σχετίζεται η νυχτερινή πομπή των εφήβων με την τελετή των Πλυντηρίων.

Ο Burkert υποστήριξε λανθασμένα ότι η πομπή πηγαίνει στο Φάληρο. Η πομπή των εφήβων στο Φάληρο πραγματοποιείται ανάμεσα στα Ελευσίνια Μυστήρια, τα οποία τελούνταν το φθινόπωρο και τα Μεγάλα Διονύσια, τα οποία τελούνται τον Ελαφηβολιώνα .
Η τελετή των Πλυντηρίων όμως τελούνταν το μήνα Θαργηλιώνα (το καλοκαίρι).

Ο ιερός άσβεστος λύχνος της θεάς Αθηνάς

Τελετή και εκδήλωση Ευλάβειας προς το άγαλμα της Αθηνάς αποτελεί ο χρυσός «ἄσβεστος λύχνος» που καίει μπροστά του ημέρα και νύχτα.

Η πρώτη αναφορά σε λύχνο γίνεται στον Όμηρο (Οδύσσεια τ, 33-4) όπου η θεά Αθηνά βαδίζει
κρατώντας ένα «χρυσό λυχνάρι που σκόρπιζε υπέροχο φως». Χρυσός είναι ο πιο φημισμένος λύχνος της αρχαιότητας, έργο του γλύπτη Καλλιμάχου. Είναι η άσβεστος λυχνία που καίει
συνεχώς μπροστά στο ξύλινο λατρευτικό άγαλμα (ξόανο) της Αθηνάς Πολιάδος στο ναό της
στην Ακρόπολη (Ερέχθειο). Ο λύχνος τροφοδοτείται με λάδι μία μόνο φορά το χρόνο, έχει
φιτίλι από ίνες Καρπάσιου λίνου (είδος αμιάντου από την Κύπρο) που δεν καίγεται ποτέ και
ο καπνός του φεύγει ψηλά μέσα από τον κορμό ενός χάλκινου φοίνικα που έχει πλάσει ο
Καλλίμαχος.
Το χρυσό λυχνάρι δεν σώθηκε. Ωστόσο στο Ερέχθειο βρέθηκε ένας άλλος περίτεχνος λύχνος
από χαλκό. Έχει τη μορφή πολεμικού πλοίου και χαραγμένη πάνω του την επιγραφή ιερόν της
Αθηνάς, που δηλώνει ότι είναι ιερό αντικείμενο στην κατοχή της θεάς Αθηνάς. Πρόκειται για
το ομοίωμα μιας τριήρους, του ταχύτατου πλοίου που κατατρόπωσε τους Πέρσες στη ναυμαχία
της Σαλαμίνας το -480και εγγυήθηκε για δύο σχεδόν αιώνες την αθηναϊκή θαλασσοκρατία. Ήταν όμως και το πλοίο στο κατάρτι του οποίου οι Αθηναίοι μετέφεραν κάθε τέσσερα
χρόνια το νέο ένδυμα (πέπλο) για να ντύσουν το ξόανο της Αθηνάς Πολιάδας στο Ερέχθειο,
κατά τη εορτή των Μεγάλων Παναθηναίων, τη σημαντικότερη εορτή της πόλης.

Ο ιερός άσβεστος λύχνος είναι έργο του πλάστη Καλλιμάχου και εφοδιάζεται μια αφορά τον χρόνο με την αναγκαία ποσότητα λαδιού, συνδέεται ψηλότερα με τον κορμό ενός χάλκινου φοίνικα ο οποίος μεταφέρει την καπνιά της θρυαλλίδας πάνω από την σκεπή του ναού για να μην ρυπαίνεται η εσωτερική επιφάνεια των τοίχων του ναού και η οροφή. Ο ιερός άσβεστος λύχνος περιέχει μόνον ελαιόλαδο, η μητέρα του λύχνου είναι η θεά Εστία.

Σήμερα εμείς οι Έλληνες κατά τα πάτρια, ανάβουμε έναν λύχνο μετά την δύση του ηλίου, που περιέχει ελαιόλαδο, μπροστά από το άγαλμα της θεάς Αθηνάς και τον αφιερώνουμε στην θεά στις ιερές της ημέρες ως τελετή και εκδήλωση Ευλάβειας προς την θεά Αθηνά.

―ΔΙΑ ΤΟ ΑΣΒΕΣΤΟΝ ΑΘΗΝΗΣΙ ΛΥΧΝΟΝ ΙΕΡΟΝ ΤΗΣ ΘΕΟΥ ΕΛΑΙΟΥ ΠΕΡΙΕΙΔΕ ΣΧΟΛΙΑ ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ, ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ.

Το Παλλάδιον

Ο Burkert διάβασε προσεκτικά τις εφηβικές επιγραφές καθώς και το κείμενο του Φιλοχόρου και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν αναφέρεται πουθενά το ξόανο της θεάς Αθηνάς Πολιάδος, αλλά αντίθετα αναφέρεται η λέξη Παλλάδιον. Την ίδια άποψη υποστήριξε και ο Mansfield.

Το άγαλμα στο Φάληρο ονομάζεται Παλλάδιο. Η τελετουργική πλύση του αγάλματος στο Φάληρο (Ολυμπίεια) λάμβανε χώρα σε ανάμνηση της πλύσης του αγάλματος από τον βασιλιά Δημοφώντα, ο οποίος σκότωσε τους Αργείους, οι οποίοι μετέφεραν το Παλλάδιον από την Τροία (Δημοσθένης 23.71).

Στις επιγραφές ΙG IΙ² 1011 (11.10-11) -106/5 και IG II² 1006 (11.11-12) -122/1 αναφέρεται η πομπή στο Φάληρο, όπου το άγαλμα μεταφέρεται, πλένεται και στη συνέχεια το επέστρεφαν στον ναό. Σε αυτές τις επιγραφές δεν αναφέρεται ότι οι Πραξιεργίδες αναλάμβαναν το πλύσιμο του αγάλματος. Βέβαια το ρόλο των Πραξιεργιδών στην τελετή των Πλυντηρίων την γνωρίζουμε από τον Πλούταρχο (Αλκ. 34.1).

Ο Brule επισήμανε το γεγονός ότι δε μπορούμε με βεβαιότητα να υποστηρίξουμε ότι το ξόανο της Αθηνάς, που φρόντιζαν οι πλυντηρίδες, ήταν το ίδιο με το άγαλμα, που μεταφερόταν στο Φάληρο.

Για να μελετήσουμε την τελετή των Πλυντηρίων είναι σημαντικό να αναζητήσουμε την αιτία τέλεσης της εορτής. Ανατρέχοντας στις πηγές γίνεται σαφές ότι η Αγλαυρος, κόρη του Κέκροπα, κοσμούσε τα αγάλματα με ιερό κόσμο. Η εορτή συνδέεται με τον θάνατο της Αγλαύρου.
Ο Brule εξέφρασε την άποψη ότι ίσως θα πρέπει να θεωρούμε δεδομένο ότι η Αγλαυρος υπήρξε η πρώτη πλυντηρίδα. Μετά τον θάνατο της Αγλαύρου, ο ιερός κόσμος της Αθηνάς δεν είχε πλυθεί για ένα χρόνο.
Ο θάνατος της Αγλαύρου ήταν αποτέλεσμα της ανυπακοής της κόρης στην εντολή της Αθηνάς, όπως μαρτυρείται στον μύθο του Εριχθονίου.
Επομένως θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι η εορτή συνδέεται με τον μύθο της αυτοχθονίας των Αθηναίων.

Κατά τη διάρκεια της εορτής των Πλυντηρίων έπλεναν τον πέπλο της θεάς (του πέπλου της Αθηνάς ρυπαινόμενα αποπλύνων, Μ. Ετυμ. 494.25). Την εργασία αυτή αναλάμβαναν δύο νεαρές κόρες, οι πλυντηρίδες και μία κατανίπτης (Λέξεις Ρητορικαί Κατανίπτης, ρ 269.29 Bekker). Οι κατανίπτες ίσως ασχολούνταν με την καθαριότητα του αγάλματος και του κόσμου του. Κατά τον Mansfield οι κατανίπτες δεν σχετίζονται αποκλειστικά μόνο με την τελετή των Πλυντηρίων, αλλά ίσως ήταν καθήκον τους να διατηρούν το άγαλμα καθαρό όλο τον χρόνο . Έπλεναν τον πέπλο και τα στολίδια της Αθηνάς.

Στην συνέχεια θα πρέπει να αναφερθεί η ηγητηρία. Σύμφωνα με τον Ησύχιο η ηγητηρία είναι κάποιο ειδικό γλυκό ή άρτος από αποξηραμένα σύκα (Ησύχιος λ. ιερά 271.11, σελ. 35 Latte, Φώτιος λ. ιερά συκή, σελ. 102.12 Porson).
Η συκιά μαζί με την ελιά θεωρούνται γηγενή δέντρα .
Ο Παυσανίας (I,37, 2) αναφέρει ότι η πρώτη συκιά προσφέρθηκε ως δώρο από την Δήμητρα στον ήρωα Πύταλο.

Τα ιερά σύκα είναι τα γλυκά της τελετής των Πλυντηρίων [Ησύχιος λ. ήγητηρία, 58, II, 269, Latte].

Σημαντική είναι η ιστορία της ιέρειας Αυγής [Ευριπίδου Αυγή] . Ο βασιλιάς Άλεος της Τεγέας στην Αρκαδία έχτισε έναν ναό για την Αθηνά και όρισε ιέρεια της θεάς την κόρη του, Αυγή . Σύμφωνα με ένα χρησμό όμως ο γιος της Αυγής θα σκότωνε τους θείους του και για αυτό το λόγο ο πατέρας της διέταξε την ιέρεια να διατηρήσει την αγνότητά της με κάθε κόστος.
Η Αυγή όμως βιάστηκε από τον Ηρακλή, όταν έπλενε τα ενδύματα της θεάς σε μία πηγή.
Στο έργο λοιπόν του Ευριπίδη αποκαλύπτεται το πλύσιμο των ενδυμάτων της Αθηνάς.

Η Καταγωγή της Θεάς Αθηνάς πολιάδος και η Θέση της στο Τοπικό Πάνθεον

Στην καρδιά της Αττικής, στην πόλη που πήρε το όνομά της, η θεά Αθηνά λατρεύεται ως σήμερα με τρόπο αυθόρμητο και ζωντανό από ευλαβικούς Έλληνες κατά τα πάτρια. Η παρουσία της είναι τόσο βαθιά ριζωμένη, ώστε άφησε ανεξίτηλα ίχνη στην τοπική λατρευτική παράδοση, δείχνοντας καθαρά από πού προήλθε η λατρεία της και πώς εξελίχθηκε μες στους αιώνες.

Η θεά συνδέθηκε στενά με τον πληθυσμό που εγκαταστάθηκε γύρω από την Ακρόπολη στους αποκαλούμενους «σκοτεινούς αιώνες» (1150–900 προ κοινης χρονολόγησης). Αυτοί οι άνθρωποι ζούσαν στην ήρεμη και εύφορη περιοχή που οριζόταν από τα βουνά της Πάρνηθας, της Πεντέλης και του Υμηττού. Για εκείνους, η θεά Αθηνά δεν ήταν η γνωστή πρόμαχος θεότητα των κλασικών χρόνων, αλλά μια γήινη θεά της ειρήνης, της βλάστησης και κυρίως της γονιμότητας και της ευφορίας του λεκανοπεδίου των αττικών — μια μορφή που ανήκε τότε στις χθόνιες, τις θεότητες της γης.

Μαζί με εκείνη, και άλλες χθόνιες θεότητες τιμούνται στην περιοχή, κυρίως στα γεωμετρικά και αρχαϊκά χρόνια. Κάποιες από αυτές λατρεύονται και μέσα στην Ακρόπολη, μαζί με την Αθηνά, σχηματίζοντας μια ιερή σύνθεση.

Όμως, δεν ήταν όλοι οι κάτοικοι της περιοχής λατρευτές της ίδιας θεότητας. Άλλοι, κυρίως παλαιοί Ίωνες από την Αττική αλλά και Ίωνες εκπατρισμένοι από την Αιγιάλεια της Πελοποννήσου —τους οποίους είχαν διώξει οι Αχαιοί γύρω στο 1000 πκχ — τιμούν τον χθόνιο Ποσειδώνα, τον γαιηόχο, τον θεό όχι της θάλασσας αλλά της γης και των σεισμών. Αυτοί αποτελούν τη σημαντικότερη αντίπαλη ομάδα ως προς την κυριαρχία στον τότε τόπο.

Η διαμάχη αυτή πέρασε στη μυθολογία ως σύγκρουση ανάμεσα στις δύο μεγάλες θεότητες, την Αθηνά και τον Ποσειδώνα. Στον μύθο, ο Ποσειδών είναι γνωστός και ως Ερεχθεύς ή Ποσειδών-Ερεχθεύς. Και οι δύο θεοί διεκδίκησαν την προστασία της πόλης, αλλά τελικά η νίκη πήγε στην Αθηνά. Εκείνη χάρισε στους ανθρώπους την ελιά, σύμβολο ειρήνης και ευφορίας, και οι κάτοικοι την προτίμησαν. Από τότε, η ελιά ρίζωσε στην Ακρόπολη και μαζί της ρίζωσε και η ίδια η θεά.

Αυτή η μυθική νίκη είναι ο πρώτος μεγάλος σταθμός στην ιστορία της Αθηνάς. Ο δεύτερος ήρθε όταν ο οικισμός της Ακρόπολης πήρε το όνομά της και, σταδιακά, το όνομα αυτό δόθηκε και στους γύρω συνοικισμούς. Όλοι μαζί έγιναν μία ενιαία πόλη , αι Αθήναι.

Έτσι, προς το τέλος των σκοτεινών αιώνων, γύρω στο 900 πκχ, η Αθηνά έχει ήδη καθιερωθεί ως η προστάτιδα θεά, η πολιούχος της πόλης που την τίμησε και της έδωσε το όνομά της.

Η θέση της θεάς Αθηνάς μέσα στην πόλη και στην καρδιά των κατοίκων γινόταν όλο και πιο ισχυρή. Η λατρεία της δεν είναι πλέον απλώς λατρευτική πράξη, αλλά κομμάτι της ίδιας της ταυτότητας της πόλης. Σταδιακά, η θεά Αθηνά συνδέθηκε στενά με την έννοια της σοφίας, της δικαιοσύνης και της προστασίας — χαρακτηριστικά που οι Αθηναίοι υιοθέτησαν και καλλιέργησαν, βλέποντας την θεά σαν φύλακα προστάτρια της πόλης και του πολιτισμού τους.

Η Αθηνά έγινε το σύμβολο της ενότητας και της δύναμης των Αθηναίων, που δεν στηρίζονταν μόνο στα όπλα και στη στρατιωτική ισχύ, αλλά και στη γνώση, τη στρατηγική και τη δημιουργικότητα. Η λατρεία της έφτασε στο αποκορύφωμά της κατά την κλασική εποχή, με την ανέγερση του Παρθενώνος, του μεγαλόπρεπου ναού στην Ακρόπολη, που στέγαζε το περίφημο άγαλμά της από χρυσό και ελεφαντόδοντο, έργο του Φειδία.

Η ιστορία της θεάς Αθηνάς, όμως, δεν είναι μόνο ιστορία θεάς και ναών· είναι και ιστορία του ίδιου του λαού της Αττικής, της σύγκρουσης και της συμφιλίωσης. Μέσα από τους μύθους, τις τελετές και τα ιερά, αποτυπώθηκε η πορεία μιας κοινωνίας και μιας λατρείας που έπλασε μια από τις πιο σημαντικές πάτριες πόλεις —την Αθήνα— και ένα από τα πιο ισχυρά πολιτισμικά και λατρευτικά σύμβολα στον κόσμο.

Με αυτή την έννοια, η Αθηνά δεν είναι απλώς μια θεότητα ανάμεσα σε άλλες. Είναι η ανάσα της πόλης, η ίδια η καρδιά της, που χτυπά δυνατά μέσα στους αιώνες, να συγκινεί και να μας εμπνέει, να συνεχίζουμε να την λατρεύουμε ως Έλληνες κατά τα πάτρια μέχρι σήμερα.

---

Τριτογενὴς• ἡ Ἀθηνᾶ. . . . ἤ ὅτι (τρίτῃ) φθίνοντος ἐγενήθη, ὡς καὶ Ἀθηναῖοι ἄγουσιν.
(Λεξ. Σουΐδας Τριτογενὴς)

― Τριτογενὴς• ἡ Ἀθηνᾶ• ἤ τοι ὅτι. . . ἐγεννήθη (τρίτῃ) φθίνοντος.
(Φώτιος Λέξ. Τριτογενὴς)

Περὶ τῆς Γεννήσεως τῆς Θεᾶς Ἀθηνᾶς

― Φασὶν ὅτι ἔγκυος οὖσα ἡ Μῆτις κατεπόθη ὑπὸ τοῦ Διὸς, καὶ ἀπὸ τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ ἐν τῶ ὡρισμένῳ τῆς ἀποκυήσεως χρόνῳ ἐξέθορεν ἡ θεὸς σὺν ὅπλοις. ἡ δὲ ἱστορία παρὰ Ἀπολλοδώρῳ ἐν πρώτῳ.
ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΙΛΙΑΔΑ Α195 παρ. Θ. 39 Τριτογένεια, ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ.

― Ζεὺς δὲ θεῶν βασιλεὺς πρώτην ἄλοχον θέτο Μῆτιν, πλεῖστα θεῶν εἰδυῖαν ἴδε θνητῶν ἀνθρώπων. ἀλλ’ὅτε δὴ ῥ’ ἤμελλε θεὰν γλαυκῶπιν Ἀθήνην τέξεσθαι, τότ’ ἔπειτα δόλῳ φρένας ἐξαπατήσας αἱμυλίοισι λόγοισιν ἑὴν ἐγκάτθετο νηδὺν κ’τ.λ.
ΗΣΙΟΔΟΣ ΘΕΟΓΟΝΙΑ στ.886

― Αὐτὸς δ’ἐκ κεφαλῆς γλαυκώπιδα Τριτογένειαν κ’τ.λ.
ΗΣΙΟΔΟΣ ΘΕΟΓΟΝΙΑ στ. 924

― Ἁνίχ’Ἁφαίστου τέχναισι
χαλκελάτῳ πελέκει
πατέρος Ἀθαναία κορυφὰν κατ’ἄκραν
ἀνορούσαισ’ ἀλάλαξεν
ὑπερμάκει βοᾶ•
Οὐρανὸς δ’ἔφριξέ νιν καὶ Γαῖα μάτηρ.
ΠΙΝΔΑΡΟΣ ΟΛΥΜΠ.7.65, ΣΧΟΛΙΑ παρ. 65,66

― Λωτροχόοι• μάτηρ δ’ ο-υτοις ’ετικτε θεάν•
ἀλλὰ Διὸς κορυφά.
ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ, ΕΙΣ ΛΟΥΤΡΑ ΠΑΛΛΑΔΟΣ , ΥΜΝΟΣ 5 , στ. 134

Σύμφωνα μὲ τὴν παράδοση ἡ Ἀθηνᾶ εἶναι ἡ κόρη τοῦ Διὸς καὶ τῆς Μήτιδος, ἤ μόνο ἡ κόρη τοῦ Διὸς ποὺ γεννήθηκε ἀπὸ τὸ κεφάλι του.

Ἀνάμεσα στοὺς διάφορους τίτλους της ἡ ’Αθηνᾶ φέρει καὶ τὸν τίτλο Τριτογενὴς ἤ Τριτογένεια, ἄς ἐξετάσουμε τὴ προέλευση τους καὶ τὴν ἔννοια ποὺ φέρουν μέσα στὸ τίτλο καθὼς ἐπίσης καὶ τὴν ἐξήγηση ποὺ ἔδιναν οἱ ἀρχαῖοι συγγραφεῖς.

Ἀρχαίες ἀναφορὲς περὶ τοῦ τίτλου Τριτογενὴς ἤ Τριτογένεια στὴν ἀρχαιότητα ὡς τίτλος τῆς Ἀθηνᾶς :

α΄ ΠΗΓΕΣ (Τριτογένεια..ΣΧΟΛΙΑ ΙΛΙΑΔΑ Θ΄ στ.39)

― Ἀλλὰ Διὸς θυγάτηρ ἀγελείει Τριτογένεια.
ΟΔΥΣΣΕΙΑ Γ στ.378

― Θάρσει Τριτογένεια φίλον τέκος
ΗΛΙΑΔΑ Θ στ.39

― Αὐτὸς δ’ἐκ κεφαλῆς γλαυκώπιδα Τριτογένειαν.
ΗΣΙΟΔΟΣ ΘΕΟΓΟΝΙΑ στ. 924

― Τριτογενῆ• τὴν αὐτὸς ἐγείνατο μητίετα Ζεύς σεμνῆς ἐκ κεφαλῆς.
ΟΜΗΡΙΚΟΙ ΥΜΝΟΙ, Εἰς Ἀθηνᾶν (παραπ. ἀπὸ
― ἀλλ’ ἀνίεις, ἐπεὶ αὐτὸς ἐγείναο ἀΐδηλον.
ΙΛΙΑΔΑ Ε΄στ.880

καὶ ἀπὸ
― εὖτ’ἄρα δὴ Κρονίδης ἐρικυδέα γείνατ’ Ἀθήνην ἐν κορυφῆ.
ΥΜΝΟΣ ΕΙΣ ΑΠΟΛΛΩΝΑ στ. 308

― Ἐν Διὸς θυγατὴρ ἀγελείη Τριτογένεια.
ΗΣΙΟΔΟΣ ΑΣΠΙΣ στ.197

― Ἀλλ’εἴτε χώρας ἐν τόποις Λιβυστικοῖς Τρίτωνος ἀμφὶ χεῦμα γενεθλίου πόρου τίθησιν ὀρθὸν ἤ κατηρεφῆ ποδα, κ’τ.λ.
ΑΙΣΧΥΛΟΣ ΕΥΜΕΝΙΔΕΣ στ.293

β΄ ΠΗΓΕΣ (Τριτογένεια..ΣΧΟΛΙΑ ΙΛΙΑΔΑ Θ΄ στ.39)

― Τριτογένεια . . . .ἤ ὅτι τρίτη φθίνοντος ἐτέχθη• καὶ παροιμία• παῖς μοι Τριτογενὴς εἴη μὴ Τριτογένεια• ἀρρενώδεις γὰρ αἱ τοιαῦται γυναῖκες.
ΣΧΟΛΙΑ ΙΛΙΑΔΟΣ Θ στ.39

― Ὁ δὲ μῦθος οὕτω λέγει αὐτὴν, ὡς ἐν τρίτῃ μηνὸς γεννηθεῖσαν, ἤ ὡς ἐκ τοῦ Διὸς κεφαλῆς γενομένην• τριτὼ γὰρ, φαςὶ, κατὰ γλῶσσαν Κρητῶν ἡ κεφαλή. ὡς δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ Τρίτωνος Λιβυκοῦ ποταμοῦ καλεῖται, οὕτω ἀλλαχοῦ δηλοῦται.
ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΙΛΙΑΔΟΣ Θ στ.39 παρ. ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΠΕΡΙΗΓΗΤΗΣ 267

― Ἤ καὶ Τριτογένεια διὰ τὸ ἐκ δεινότητος φοβερὸν, εἰ γε Τριτογένεια καὶ κατὰ τὸν κωμικὸν Τριτογένης, ἡ τὸ τρεῖν ἐγγεννῶσα τοῖς ἐχθροῖς. καὶ μὴν οὕτω καλεῖται. . . καὶ ὡς ἐκ τριτοῦς, ὅ ἐστι κεφαλῆς κατὰ Κρῆτας, τῆς τοῦ Διὸς γεγονυῖα. ἤ ὡς ἐν τρίτῃ μηνὸς γενομένη.
ΣΧΟΛ.παρ.ΙΛΙΑΔΑ Δ΄στ.515,504.24 παρ. ΣΧΟΛΙΑ ΙΛΙΑΔΑ Α΄στ.195

― Ὅτι δὲ καὶ παρὰ τὸν Τρίτωνα ποταμὸν ἡ λέξις λέγεται, ὡς ἐκεῖ γεννηθείσης τῆς Ἀθηνᾶς, ῥητέον κ’τ.λ. ὡς διὰ τοῦτο καὶ οἱ περὶ τὴν Τριτωνίδα λίμνην θύουσι τῆ Ἀθηνᾶ μάλιστα καθ’ Ἡρόδοτον, μετὰ δὲ τῶ Τρίτωνι, καὶ τῶ Ποσειδῶνι, οὗ φύσει θυγατέρα τὴν Ἀθηνᾶν οἱ ἐν Λιβύῃ νομίζουσι.
ΣΧΟΛ.παρ.ΙΛΙΑΔΑ Χ΄στ. 183.1265.10

― Φησὶ γοῦν Ἡρόδοτος τὴν Ἀθηνᾶν φύσει μὲν τοῦ Ποσειδῶνος θυγατέρα νομίζεσθαι τοῖς τῆ Λιβύη, θέσει δὲ τοῦ Διὸς.
ΣΧΟΛ.παρ.ΙΛΙΑΔΑ Υ΄στ. 438.1216.44

― Τριτογένεια δὲ, ἤ ὡς ἐκ τριτοῦς κατὰ Κρῆτας, ὅ ἐστι κεφαλῆς, τῆς τοῦ Διὸς, γεννηθεῖσα, ἤ ὡς ἐν τρίτῃ μηνὸς, ἤ ἐκ Τρίτωνος Λιβυκοῦ ποταμοῦ.
ΣΧΟΛ.παρ.ΟΔΥΣΣΕΙΑ Γ΄378 1473.11

― Τριτογένεια. . . ἤ ὅτι λέγεται ἡ τριτὼ κεφαλὴ κατ’ἐγχώριον διάλεκτον, ὡς ἐκ τριτοῦς ἤτοι καφαλῆς τοῦ Διὸς γεννηθεῖσα.
ΣΧΟΛΙΑ ΟΔΥΣΣΕΙΑ Γ΄στ.378

― Καὶ ἡ Τριττογένεια, ἥγουν ἡ ἀπὸ τῆς κεφαλῆς τοῦ Διὸς• τριττὼ γὰρ ἡ κεφαλὴ παρ’Αἰολεῦσι. κ’τ.λ.
ΣΧΟΛΙΑ ΗΣΙΟΔΟ ΑΣΠΙΣ 197

― Τρίτων• ποταμὸς Λιβύης, ἐν ὧ ἡ Ἀθηνᾶ ἐγεννήθη, ἀφ’οὗ καὶ Τριτογένεια ὀνομάζεται.
ΣΧΟΛΙΑ ΠΙΝΔΑΡΟΣ ΠΥΘ.4.35

― Ἤ ὡς ἀπὸ Τρίτωνος ποταμοῦ Λιβύης παρ’ὧ ἐτέχθη ἡ Ἀθηνᾶ.
ΣΧΟΛΙΑ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΙΠΠΗΣ στ. 1186 Ἐνετριτώνισεν.

― Τριτογενείης• εἶδος ὀρχήσεως ἥ καλεῖται ἐνόπλιος• διὰ τὸ εἰς Ἀθηνᾶν ταύτην τελεῖσθαι Τριτογένεια κέκληται. τριτὼ γὰρ ἡ κεφαλὴ παρ’Αἰολεῦσιν• ἐγεννήθη δὲ ἡ Ἀθηνᾶ ἐκ τῆς κεφαλῆς τοῦ Διὸς.
παρ. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΝΕΦΕΛΕΣ στ.985

― Τριτῶνες (ποταμοί) τρεῖς, Βοιωτίας Θεσσαλίας Λιβύης• ἐν δὲ τῶ κατὰ Λιβύην ἐτέχθη ἡ Ἀθηνᾶ.
ΣΧΟΛΙΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ ΡΟΔΙΟΣ Α.109 Τρίτωνις.

― Τρίτων πόλις Λιβύης• ἔστι δὲ καὶ Βοιωτίας. δοκεῖ ἡ Ἀθηνᾶ παρὰ θἀτερᾳ αὐτῶν γεγενῆσθαι, ἀφ’ οὗ καὶ Τριτογένεια λέγεται• οὕτω τινές. οἱ δὲ ἡ τὸ τρεῖν, ἤγουν τὸ φοβεῖσθαι, τοῖς ἐναντίοις ποιοῦσα.
ΣΧΟΛΙΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ ΡΟΔΙΟΣ Α.1311 Τρίτωνος.

― καὶ τριγέννητος θεὰ
ΛΥΚΟΦΡΩΝ 519

― Ἀθηνᾶ . . . Ἤ ὅτι κατὰ Καλλισθένην τρίτῃ τοῦ μηνὸς ἐγεννήθη• διὸ παρ’Ἀθηναίοις ἡ τρίτη ἱερὰ τῆς Ἀθηνᾶς• ἤ ὅτι ἐκ τῆς τριτοῦς, ἤγουν τῆς κεφαλῆς, τοῦ Διὸς ἐγεννήθη. τριτὼ γὰρ Βοιωτικῶς ἡ κεφαλὴ• ἤ ὅτι ἡ αὐτὴ ἐστι τῆ σελήνη• ἡ δὲ σελήνη ἀπὸ συνόδου τριταία φαίνεται.
ΤΖΕΤΖΗΣ ΣΧΟΛΙΑ ΛΥΚΟΦΡΩΝ

― Τὸ δὲ ἄγαλμα ὁρῶν τῆς Ἀθηνᾶς γλαυκοὺς ἔχον τοὺς ὀφθαλμοὺς Λιβύων τὸν μύθον ὄντα εὔρισκον. τούτοις γὰρ ἐστιν εἰρημένον Ποσειδῶνος καὶ λίμνης Τριτωνίδος θυγατέρα εἶναι.
ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ Α.14.5 παρ. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 4.178.180. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛ.3.52.69, 5.72

― ῥεῖ δὲ καὶ ποταμὸς ἐνταῦθα οὐ μέγας χείμαρρος• ὀνομάζουσι δὲ Τρίτωνα αὐτόν, ὅτι τὴν Ἀθηνᾶν τραφῆναι παρὰ ποταμῷ Τρί-
τωνι ἔχει λόγος, ὡς δὴ τοῦτον τὸν Τρίτωνα ὄντα καὶ οὐχὶ τὸν Λιβύων, ὃς ἐς τὴν πρὸς Λιβύη̣ θάλασσαν ἐκδίδωσιν ἐκ τῆς Τριτωνίδος λίμνης.
ΠΑΥΣΑΝΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ ΠΕΡΙΗΓΗΣΙΣ , ΒΟΙΩΤΙΚΑ 17

― Τὸν δ’ἀέρα προσαγορεῦσαί φασιν Ἀθηνᾶν (Αἰγύπτιοι). . . διόπερ ἐκ τῆς κορυφῆς τοῦ Διὸς μυθολογηθῆναι ταύτην γενέσθαι. ὠνομάσθαι δὲ αὐτὴν Τριτογένειαν ἀπὸ τοῦ τρίς μεταβάλλειν αὐτῆς τὴν φύσιν κατ’ἐνιαυτὸν , ἔαρος καὶ θέρους καὶ χειμῶνος.
ΔΙΟΔΩΡΟΣ Α.12

γ΄ ΠΗΓΕΣ (Τριτογένεια..ΗΣΥΧΙΟΣ)
― Τριτογένεια• ἡ τοῦ τὸ τρεῖν ἐγγεννῶσα τοῖς ἐναντίοις
ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ Τριτογένεια

― Τριτογενὴς• ἐπιθετικὼς ἡ Ἀθηνᾶ, ἀπὸ τοῦ τρεῖν ἐγγενᾶν τοῖς πολεμίοις• ἤ τῶ παρὰ Τρίτωνι τῶ ποταμῶ.
ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ Τριτογενής

― Τριτώ• ‘ρεῦμα , τρόμος, φόβος.
ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ Τριτώ

― Τριτώ• Νίκανδρος ὁ Κολοφώνιος φησι τὴν κεφαλὴν καλεῖν Ἀθαμᾶνας.
ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ Τριτώ

― Τριτογενὴς• ἡ Ἀθηνᾶ ἤτοι ὅτι ἐκ τῆς νηδός καὶ τῆς μήτρας καὶ τῆς κεφαλῆς τοῦ Διὸς ἐξῆλθεν• ἤ ὅτι παρὰ τῶ Τρίτωνι τῶ ποταμῶ Λιβύης ἐγεννήθη (τρίτῃ) φθίνοντος, ὡς καὶ Ἀθηναῖοι ἄγουσιν• ἤ ὅτι τρίτη μετὰ Ἀρτέμιν καὶ Ἀπόλλωνα ἐγεννήθη• ἤ ἐπεὶ Τριτῶνα τὴν κεφαλὴν Ἀθαμᾶνες λέγουσιν• ἤ ἐπεὶ παρὰ Τρίτωνι ἐγένετο• ἤ (ὅτι) τοῦ τρεῖν εὐλαβεῖσθαι αἰτία• ἤ γεννητικὴ ὅτι (ὅτι γεννηθεῖσα) ἀπελουσάτο τῶ Τρίτωνι τῶ Λιβύης ποταμῶ.
ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ Τριτογενὴς

― Τριτομηνίς• τὴν τρίτην τοῦ μηνὸς τριτομηνίδα ἐκάλουν. δεκεῖ δὲ γεγεννῆσθαι τὸτε ἡ Ἀθηνᾶ. Ἴστρος δὲ καὶ Τριτογένειαν αὐτὴν φησι λέγεσθαι, τὴν αὐτὴν τῆ σελήνῃ νομιζομένη.
ΦΩΤΙΟΣ, ΣΟΥΪΔΑΣ ΛΕΞΙΚΑ Τριτομηνίς

― Τριτογένεια• ἡ Ἀθηνᾶ ἤτοι ὅτι ἐκ τῆς μῆτρας καὶ τῆς κεφαλῆς τοῦ Διὸς ἐξῆλθεν• ἤ παρὰ τῶ Τρίτωνι ποταμῶ ἐγεννήθη• ἤ ὅτι τρίτη μετὰ τὴν Ἄρτεμιν καὶ Ἀπόλλωνα ἐγένετο. ἤ ἐπειδὴ τριτώ ἐστιν, ὅπερ κατὰ Ἀθαμᾶνας σημαίνει τὴν κεφαλὴν. ἤ ἐπειδὴ τριταία γέγονεν, οἱονεὶ ἡ φαινομένη τριταία• καὶγὰρ τὴν αὐτὴν εἶναι τῆ σελήνη• καὶ τὴν τρίτην τοῦ μηνὸς τριτομηνίδα ἐκάλουν• δοκεῖ δὲ γεγεννῆσθαι τότε ἡ Ἀθηνᾶ.
ΜΕΓΑ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ

― Τριτογενὴς• . . . ἤ ἐπεὶ Τρίτωνα τὴν κεφαλὴν Ἀθαμᾶνες λέγουσιν.
ΣΟΥΪΔΑΣ ΛΕΞΙΚΟ Τριτογενής.

― Τριτομηνίς• Ἑορτὴ ἀγομένη Ἀθηνᾶς τῆ τρίτῃ.
ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ 306.32 Τριτομηνίς