ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:

ΟΙ ΟΡΦΙΚΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΙ – ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ – ΟΡΦΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ – ΟΡΦΙΚΟΣ ΒΙΟΣ- ΟΡΦΙΚΑ ΗΘΗ – ΠΟΙΕΣ ΤΡΟΦΕΣ ΣΥΝΗΘΙΖΕ ΝΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΝΕΙ Ο ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ -Η ΠΛΑΣΤΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ – Η ΠΑΡΑΝΟΙΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΥ – ΤΑ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑ ΣΥΜΒΟΛΑ – ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟ ΣΥΜΒΟΛΟ 12: ΑΠΟΧΗ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΙΕΡΟΥΣ ΙΧΘΥΕΣ – ΣΥΜΒΟΛΟ 13: ΝΑ ΜΗΝ ΘΥΣΙΑΖΕΤΕ ΛΕΥΚΟ – ΣΥΜΒΟΛΟ 18: ΝΑ ΦΥΤΕΥΕΙΣ ΑΛΛΑ ΝΑ ΜΗΝ ΤΡΩΣ ΜΑΛΑΧΗ (ΜΟΛΟΧΑ) – ΣΥΜΒΟΛΟ 17: ΝΑ ΤΡΩΣ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΤΑ ΖΩΑ ΤΩΝ ΘΥΣΙΩΝ – ΣΥΜΒΟΛΑ 15-16: ΜΗΝ ΤΡΩΤΕ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ – ΣΥΜΒΟΛΟ 39: ΨΗΣΤΕ ΟΤΙ ΔΕΝ ΒΡΑΖΕΤΑΙ – ΣΥΜΒΟΛΟ 14: ΑΠΟΧΗ ΑΠΟ ΟΛΑ ΤΑ ΕΜΨΥΧΑ – Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΝΕΙΑΣ – ΓΙΑΤΙ Η ΑΠΟΧΗ ΑΠΟ…… ΤΟ ΚΡΕΑΣ; – ΓΙΑΤΙ Η ΑΠΟΧΗ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΥΑΜΟΥΣ; – ΓΙΑΤΙ Η ΑΠΟΧΗ ΑΠΟ ΤΑ ΑΥΓΑ; – ΔΕΙΠΝΟΝ ΑΔΕΙΠΝΟΝ – ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΦΟΡΑ ΕΝΟΣ ΟΡΦΙΚΟΥ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΟΥ – ΣΥΝΤΑΓΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΕΝΟΣ ΑΓΝΟΥ ΓΕΥΜΑΤΟΣ – ΩΜΟΦΑΓΙΑ ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ; – ΓΑΛΑ: ΕΠΙΤΡΕΠΕΤΑΙ; – ΠΛΑΤΩΝ: ΜΙΑ ΠΟΛΗ ΤΩΝ ΧΟΙΡΩΝ; – ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Όταν ερευνούμε τις Ορφικές διατροφικές υποθήκες, συναντάμε μια σειρά από ερωτήματα και διάφορα εμπόδια.

Πρώτο από αυτά έρχεται το ανεπίλυτο πρόβλημα της χρονολόγησης.

―Πότε υπήρξε ο θρυλικός Ορφέας, ο οποίος παρέδωσε την διατροφική αγωγή του στον Θρακικό λαό, και πότε έζησε;

―Πρέπει όντως να εμπιστευθούμε το λεγόμενο Πάριο Μάρμαρο (που ανεγέρθηκε το -264) και που δείχνει την ημερομηνία -1398, ή μήπως 189 έτη πριν από τον Τρωικό πόλεμο; (FGrHist 239 f14)

Εξάλλου, οι σχετικές πηγές (που συγκεντρώνονται στο παρόν Μελέτημα) κυμαίνονται περίπου  από το -444 έως περί τον Μεσαίωνα, +1200.  Περικλείεται πάνω από μιάμιση χιλιετία!

―Αν κάποιος λέει ότι ο ορφικός βίος ήταν γνωστός στον Ευριπίδη και στον Πλάτωνα (-438/-350), πώς πρέπει να εξηγήσει την «Ορφεομανία» των μεταγενέστερων Νεοπλατωνικών (+400/+529);  

Το διάστημα των 800 ετών δημιουργεί , αργότερα, μια  τεράστια διαφορά και μετατοπίζει το ορφικό φαινόμενο σε ένα άλλο επίπεδο.

Το δεύτερο πρόβλημα είναι η στενή αλληλεξάρτηση μεταξύ του ορφικού ασκητισμού και αυτού των Πυθαγορείων.  Ο Πυθαγόρας, που έγινε γνωστός μεταξύ του -540 και -525, μετανάστευσε από το νησί της Σάμου στον Κρότωνα,  στη νότια Ιταλία, όπου ίδρυσε την σχολή του ασκώντας μια επιρροή που κράτησε μέχρι τα τέλη του -360. (Πυθαγόρας, Ψευδό-Ιάμβλιχος, Τα θεολογούμενα της Αριθμητικής 40, Αριστόξενος Αποσπ. 19, Διογένης Λαέρτιος Βίοι των Φιλοσόφων 8.46, Ιάμβλιχος της Χαλκίδος της Κοίλης Συρίας, Πυθαγόρειος Βίος 36. 265).

Ο φιλόσοφος της Σάμου, χρεώθηκε με μερικά από τα δικά του γραπτά στον Ορφέα, (Ιων της Σάμου, Τριαγμοί Αποσπ. 116, FGrHist 392 F25a = OF 506 =Πυθαγόρου Απόσπ.) και με τη σύνθεση ενός εξάμετρου ποίηματος υπό τον ορφικό τίτλο Ιερός Λόγος. (Σωτίων της Αλεξάνδρειας -200/-170, Διογένης Λαέρτιος -Βίοι Φιλοσόφων 8,7, Ψευδό-Πυθαγόρας- Ιερός Λόγος Απόσπ. 2, Πυθαγόρας Απόσπ. 19)

―Ήταν όμως αληθές αυτό που λέχθηκε από τον Πυθαγόρα στο ποίημά του, ότι ο Αγλαόφαμος από την Θράκη τον είχε μυήσει στα Ορφικά Μυστήρια; (Ορφ. Απ. 1144ΙΙΙ – Ιάμβλιχος της Χαλκίδος Συρίας, Περί του Πυθαγόρειου Βίου 28.146. Ορφ.Απ. 1144IV – Ιάμβλιχος την Χαλκίδος της Συρίας, Σχόλια στον Τίμαιο του Πλάτωνος Αποσπ. 74)

Αν ναι, τότε θα ήταν ένας καλός λόγος για τον οποίο η αδελφότητα των Πυθαγορείων υιοθέτησε τον ορφικό βίο (τρόπο ζωής), συμπεριλαμβανομένων και μερικών ορφικών διατροφικών επιταγών.

―Αλλά, πιστεύουμε πραγματικά ότι ο Πυθαγόρας ήρθε στη Θράκη για να μυηθεί στα Ορφικά και περιέγραψε την μυστική εμπειρία του στο εξάμετρο ποίημα του «Ιερός Λόγος» – και ήταν το ίδιο που οι νέο-Πλατωνικοί φύλασσαν στις βιβλιοθήκες τους;  

―Είμαστε σίγουροι ότι ο ίδιος ο Πυθαγόρας συνέθεσε τον «Ιερό Λόγο» το οποίον άλλες μαρτυρίες τον χρεώνουν στον Κέκροπα τον Πυθαγόρειο; (Ορφ.Απ. 406, Επιγένης της Αλεξάνδρειας -πριν από το -278-, Κλήμης της Αλεξάνδρειας, Στρωματείς 1.21.131.5)

 Στην πραγματικότητα, αυτό το ερώτημα αφορά τις ανεξερεύνητες διόδους μετάδοσης μεταξύ των πρώϊμων Πυθαγορείων που έσβησαν το -360,  και της νέο-Πυθαγόρειας αναβίωσης στην Ρώμη 300 χρόνια αργότερα.

 Το τρίτο πρόβλημα είναι επίσης πρωτευούσης σημασίας. Μας λένε ότι ο Ορφέας συνέθεσε ένα αριθμό ύμνων που υμνούνταν στα Ελευσίνια Μυστήρια από το -300,  ή ακόμα και νωρίτερα. (Ορφ.Απ. 682, OΑ 531ΙΙ, Παυσανίας, Περιήγησις της Ελλάδος 9.30.12). Επιπλέον, είμαστε ενημερωμένοι για τους διατροφικούς κανονισμούς στην Ελευσίνα, υποχρεωτικοί για τους μυημένους, που είχαν ως στόχο τον καθαρμό τους, κανονισμοί οι οποίοι ήταν αρκετά παρόμοιοι με τους Ορφικούς. (Ξενοκράτης της Χαλκηδόνας, Απ. F170, Πορφύριος της Τύρου, Περί Αποχής 4.16.6).

Το ερώτημα είναι αν θα έπρεπε οι μυημένοι στα Ελευσίνια Μυστήρια να ασκήσουν τα «ορφικά» για όλη τους την ζωή  ή μόνο κατά τη διάρκεια των οκτώ ημερών των Ελευσίνιων Μυστηρίων, όσο  διαρκούσαν, μεταξύ της 15^ης  και της 22^ης ημέρας του μηνός Βοηδρομιώνος;

 Ο Ευριπίδης παρουσίασε τον Ιππόλυτο ως έναν νεαρό Αθηναίο που πραγματοποιούσε την ορφική διατροφή αμέσως μετά την μύηση του στην Ελευσίνα και ενάντια στον πατέρα του, τον Θησέα, που τον κατηγορούσε για υποκρισία (Oρφ. Απ. 627, Ευριπίδης Ιππόλυτος 952-54, Ευριπίδης, Ιππόλυτος 25).

―Ποιος είχε δίκιο τότε, ο πατέρας Θησεύς ή ο υιός του;

Αν είχε δίκιο ο Θησεύς του Ευριπίδη, τότε η Ελευσίνια νηστεία θα ήταν μια αποχή ορισμένων ημερών από ορισμένα τρόφιμα, όπως τα πουλερικά, τα ψάρια, τα αυγά, τα κυαμοειδή, κλπ. – παρόμοια με τους διατροφικούς περιορισμούς κατά τη διάρκεια των αττικών εορτών της Δήμητρος στα Θεσμοφόρια, που πραγματοποιούνται από την 11η έως την 13η του Πυανεψιώνος και των Αλωϊων την 26^η του Ποσειδεώνος, ενώ η ασυνήθιστη διατροφή του Ορφέα στην Θράκη πρέπει να ήταν μια πρακτική εφ΄όρου ζωής.

―Ήταν η ορφική διατροφή μια μόνιμη πρακτική -όπως η βουδιστική χορτοφαγία- ή ήταν μια προσωρινή, κατ ‘αναλογία με τη χριστιανική νηστεία των σαράντα ημερών;

 Το ερώτημα είναι πολύ σημαντικό διότι περιλαμβάνει το αμέσως επόμενο. Το τέταρτο πρόβλημα αφορά τη συμμετοχή στις παραδοσιακές αιματηρές θυσίες.

―Θα μπορούσαν οι ορφικοί (δηλαδή οι άνθρωποι που ζούσαν τους ορφικούς βίους) να θυσιάσουν ποτέ ζώα στους θεούς αν αρνούνται να φάνε κρέας;

Εμείς γνωρίζουμε ότι ο Πρόκλος (+412/+85), ένας αυστηρός χορτοφάγος που διατηρούσε τους Ορφικούς Καθαρμούς, δοκίμαζε, αρκετές φορές, το κρέας. Ο Πρόκλος το έκανε από «Ευσέβεια», όπως παρατηρεί ο βιογράφος του, δηλαδή έπαιρνε μέρος σε θυσιαστικό γεύμα που απαιτούνταν από μια συγκεκριμένη λατρεία. (Μαρίνος ο Νεαπολίτης, Ο Βίος του Πρόκλου 18).

Εκτός αυτού, ο Πρόκλος πρέπει να θυμόταν ότι ο διδάσκαλος του, ο Πλούταρχος των Αθηνών, τον προέτρεπε να μην απέχει από το κρέας εντελώς, αφού του προέτρεπε την ημι-χορτοφαγία. (Πλούταρχος ο Αθηναίος Θρ. 2, Μαρίνος ο Νεαπολίτης, Βίος του Πρόκλου 12). 

Ο Σενέκας ο νεώτερος αφηγείται μια ιστορία που συνέβη στα πρώϊμα του χρόνια. Λέει ότι έπρεπε να εγκαταλείψει το χορτοφαγικό σχήμα που διατήρησε για ένα χρόνο, υπό την επίδραση του Πυθαγόρειου δάσκαλού του, διότι ο αυτοκράτορας Τιβέριος, το έτος +19,  άρχισε να διώκει όλους θρησκευτές των ξένων λατρειών, και ως νεαρός χορτοφάγος, όπως ήταν αυτός, θα έμοιαζε με έναν από αυτούς, έτσι αναγκάστηκε να εγκαταλείψει. (Σενέκας ο Νεώτερος Ad Lucilium epistulae morales 108).

Κάνουμε την ερώτηση λοιπόν:

― η χορτοφαγική διατροφή ήταν απλώς ένα ορφικό όνειρο που ποτέ δεν είχε πραγματοποιηθεί στον Ελληνορωμαϊκό κόσμο, ακόμη και από τους πιο αφοσιωμένους οπαδούς της όπως ο Σενέκας ή ο Πρόκλος;

Τώρα, αφού υποδείξαμε αυτά τα ουσιώδη προβλήματα, εγώ πρόκειται να  προχωρήσω και θα κάνω το μόνο πράγμα που μπορώ,  να εντοπίσω τις αρχαίες πηγές και να τις παρακολουθήσω εκ του σύνεγγυς. Ίσως οι αρχαίες μαρτυρίες, γραμμένες στα Ελληνικά και τα Λατινικά, να φέρουν κάποιες απαντήσεις στα ερωτήματα που έθεσα.

---

Κεφάλαιο Α

Ορφικός βίος – Ορφικά ήθη

Αν και οι αρχαίες πηγές δεν μας τεκμηριώνουν αν το ορφικό κίνημα υπήρξε ποτέ (Burkert 1982, 194), δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο ορφικός βίος ήταν κάτι το πραγματικό. Στην εποχή του Πλάτωνος, ο λεγόμενος ορφικός βίος (ορφικοί τινες λεγόμενοι βίοι) έγινε παροιμιώδης για να χαρακτηρίζει τους ανθρώπους που προβαίνουν στην πλήρη αποχή από το κρέας, αφού δεν θυσίαζαν κανένα έμψυχο ζώο στους θεούς, και ποτέ δεν μόλυναν τους βωμούς με αίμα. Οι προσφορές τους ήταν καθαρά (αγνά θύματα), και συνήθιζαν να θυσιάζουν μόνο γλυκά, μέλι και καρπούς :

Τεκμήριο 1

ΠΛΑΤΩΝ ΝΟΜΟΙ 782, Ορφ. Απ. 625, ΕΤΟΣ -350 ― ότε ουδέ βοός ετόλμων μεν γεύεσθαι, θύματά τε ούκ ην τοις θεοίσι ζώα, πέλανοι δε και μέλιτι καρποί δεδευμένοι και τοιαύτα άλλα αγνά θύματα, σαρκών δ’ άπείχοντο ως ούχ όσιον ον εσθίειν ουδέ τους των θεών βωμούς αίματι μιαίνειν, αλλά Ορφικοί τινες λεγόμενοι βίοι εγίγνοντο ημών τοις τότε, αψύχων μεν εχόμενοι πάντων, εμψύχων δε τουναντίον πάντων απεχόμενοι.

«… Υπήρξε μια εποχή που δεν τολμούσαν να φάνε το βόειο κρέας και οι θυσίες που προσέφεραν στους θεούς δεν ήταν ζώα, αλλά άρτοι και γεύματα  εμποτισμένα με μέλι και άλλες  τέτοιες «καθαρές» προσφορές.  Οι άνθρωποι απείχαν από το κρέας με το σκεπτικό ότι ήταν μια πράξη ασυλίας να το φάνε ή να μολύνουν τους βωμούς των θεών με αίμα. Έτσι, εκείνη την εποχή οι άνθρωποι ζούσαν ένα είδος «Ορφικού βίου», τηρώντας αποκλειστικά την άψυχη τροφή και απέφευγαν εξ ολοκλήρου να τρώνε το κρέας των ζώων.»

Σε αυτό το απόσπασμα ο Πλάτων φαίνεται να συνοψίσει μια μεγαλύτερη παράδοση. Μέχρι στιγμής, όπως γνωρίζουμε, η πρώτη ιστορικά μαρτυρία ανθρώπου που έζησε τον «Ορφικό βίο», είναι ο Εμπεδοκλής ο Ακραγαντινός, ένας άνδρας αριστοκρατικής γενιάς Ελλήνων,  γεννημένος στον Ακράγαντα της Σικελίας, -490, φιλοξενήθηκε στους Θουρίους της Καλαβρίας από το -444. (Απολλόδωρος ο Αθηναίος, Χρονικά Θρ.Ελλ.Ιστ. 244φ32). Ήταν ένας εκλεκτός φιλόσοφος, «τόσο Πυθαγόρειος όσο και Ορφικός» :

Τεκμ. 2

ΣΥΡΙΑΝΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΕΙΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΑ 1000^α119, ΕΤΟΣ + 430–37― αλλά γαρ Πυθαγόρειον όντα και Ορφικόν (Εμπεδοκλέα)

αλλά και ένας «ορθόδοξος» Πυθαγόρειος:

Τεκμ. 3

ΤΙΜΑΙΟΣ Ο ΤΑΥΡΟΜΕΝΙΟΣ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΣΙΚΕΛΙΑΣ 9, ΘΡ.ΕΛΛ.ΙΣΤ.566Φ14, ΕΙΣ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΡΤΙΟ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.54, ΕΤΟΣ -339/-279 ― ακούσαι δ΄αυτόν Πυθαγόρου Τίμαιος διά της ενάτης ιστορεί λέγων ότι καταγνωσθείς επί λογοκλοπία τότε καθά και Πλάτων , των λόγων εκωλύθη μετέχειν. (Η χρονολογία που δίνεται στο απόσπασμα είναι αρκετά ύποπτη. Ο Πυθαγόρας πέθανε μεταξύ του -500 και του-495, ο Εμπεδοκλής γεννήθηκε στα μέσα του -490. Πως γίνεται τότε ο Εμπεδοκλής να είναι μαθητής του Πυθαγόρου;).

«Ο Τίμαιος στο ένατο βιβλίο των Ιστοριών του λέει ότι αυτός (ο Εμπεδοκλής) ήταν μαθητής του Πυθαγόρου, προσθέτοντας ότι είχε καταδικαστεί εκείνη την εποχή λογω της κλοπής των ομιλιών του, ήταν όπως ο Πλάτων, αποκλείστηκε από την συμμετοχή στις συζητήσεις του στη σχολή».

Ο Εμπεδοκλής ήταν πασίγνωστος επειδή δεν θυσίαζε κανέναν ζωντανό οργανισμό στους θεούς και πιστώνεται με την προσφορά των ζωόμορφων άρτων, φτιαγμένους από χυλωμένους καρπούς και μέλι αντί για την προσφορά ζωντανών βοδιών:

Τεκμ. 4Α

ΦΑΒΩΡΙΝΟΣ Ο ΑΡΕΛΑΤΗΣ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΘΡ. Φ56, ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.53 ΕΤΟΣ +130 ― εγώ δ΄εύρον εν τοις Υπομνήμασι Φαβωρίνου ότι και βουν έθυσε τοις θεωροίς ο Εμπεδοκλής έκ μελίτων και αλφίτων.

Το ίδιο μαρτυρείται επίσης και για το Πυθαγόρα:

Τεκμ. 4Β

ΔΙΚΑΙΑΡΧΟΣ ΜΕΣΣΙΝΗΣ ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΥ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 36, ΕΤΟΣ -320 ― εβουθύτησεν δε ποτε σταίτινον, ως φασί βουν οι ακριβέστεροι, εξευρών του ορθογωνίου την υποτείνουσαν ίσον δυναμένην ταις περιεχούσαις.

« Όταν αυτός (Πυθαγόρας) ανακάλυψε το θεώρημα, ότι το τετράγωνο της υποτείνουσας ενός ορθογωνίου τριγώνου ισούται με το άθροισμα των τετραγώνων των δύο καθέτων πλευρών , λέγεται ότι θυσίασε ένα βόδι, και για την ακρίβεια, λέγεται ότι το βόδι ήταν φτιαγμένο από ζυμάρι»

Ο άρτος του Εμπεδοκλέους ήταν μια συμβολική άρνηση της θυσίας των ζώων και της κρεατοφαγίας. Ο Σικελός φιλόσοφος εξηγεί, στο εμπνευσμένο ποίημα του, τον λόγο για τον οποίο απείχε από αυτές τις αιματηρές πρακτικές. Σε πολύ συναισθηματικούς στίχους (…δυστυχώς η άθλια ημέρα, η ανελέητη…), μετανιώνει για τη μοιραία ημέρα που μόλυνε τα χείλη του με κρέας για πρώτη φορά:  

Τεκμ. 5

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ Ο ΑΚΡΑΓΑΝΤΙΝΟΣ, ΚΑΘΑΡΜΟΙ ΘΡ. 120, ΕΤΟΣ -440 ―οιμ΄ότι πρόσθεν με διώλεσε νηλεές ήμαρ, πριν σχέτλι΄έργα βοράς περί χείλεσι μητίσασθαι.

«Δυστυχώς, η άθλια ημέρα δεν με κατέστρεψε πρώτα, προτού μολύνω τα χείλη μου με τη αηδιαστική συνήθεια της τροφής της σάρκας».

Ο Εμπεδοκλής αηδίασε με την κρεατοφαγία προμηνύοντας  μια ορφικής ομοιότητας τάση, από τον γίγαντα του αθηναϊκού θεάτρου, τον Ευριπίδη.  Στην τραγωδία του, Ιππόλυτος, διαμόρφωσε τον χαρακτήρα του νεαρού Ιππόλυτου, υιο του Θησέως, γύρω από τον Αθηναίο νέο της εποχής του, που μόλις είχε μυηθεί στα Ελευσίνια Μυστήρια (στ. 25, σεμνών ες όψιν και τέλη μυστηρίων). Ο Ιππόλυτος ήταν αυστηρός στα ήθη του, στα οποία ο πατέρας του τον κατηγορούσε ότι έκανε επίδειξη της χορτοφαγικής δίαιτας του σύμφωνα με την καθοδήγηση του Ορφέα, όπως του όριζε η νέα του εξουσία, ανάπνεε θυμιάματα από τα πολλά βιβλία προς τιμήν του διδασκάλου του:

Τεκμ. 6

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ ΙΠΠΟΛΥΤΟΣ 952, ΕΤΟΣ -428 ― ήδη νυν αύχει και δι αψύχου βοράς σίτοις καπήλευ Ορφέα τα΄άνακτ έχων βάκχευε πολλών γραμμάτων τιμών καπνούς·

«Συνέχισε τότε με αυτοπεποίθηση την έπαρσή σου, δέξου μια διατροφή χωρίς κρέας και παίξε τον θεατρίνο με την τροφή σου, κάνε τον Ορφέα κύριο σου και πάρε μέρος μυστικιστικές τελετές, κρατώντας την κάπνα των πολλών βιβλίων προς τιμήν !»

Η  αποδοκιμασία του Θησέα κατά του υιού του σήμαινε ότι κανείς στην Αθήνα, συμπεριλαμβανομένου και ενός υποψηφίου για μια μύηση στα Ελευσίνια Μυστήρια, δεν ακολουθεί  την νηστίσιμη διατροφή; Αλλιώς, αν κάποιος την ακολουθεί, τότε ο φερόμενος ως «Ορφισμός» μπορεί να καταλογιστεί σ ‘αυτόν. H χορτοφαγική διατροφή, χαρακτηριστικό και των δύο κινημάτων, των Ορφικών και Πυθαγορείων, ήταν αρκετά αποκρουστική για τους Αθηναίους εκείνης της εποχής. Η τραγωδία Ιππόλυτος συγγράφηκε  το -428, στην αρχή του Πελοποννησιακού πολέμου, περίπου 16 χρόνια μετά ο Εμπεδοκλής μετακόμισε στους Θουρίους. Ο Bremmer  υποστηρίζει, και πρέπει να είναι σωστή η γνώμη του, ότι το κίνημα των Ορφικών ήταν Σικελικής εισαγωγής που ήρθε στην Αθήνα από Μεγάλη Ελλάδα, για να διεισδύσει σε ανώτερες κατηγορίες της αθηναϊκής κοινωνίας.

Όταν πέθανε ο Ευριπίδης στη Μακεδονία, το -406, ο συμπολίτης του, ο Αριστοφάνης έγραψε τους Βατράχους  για να διακωμωδήσει τις τραγωδίες του Ευριπίδη. Ο Αριστοφάνης χρεώνει στον Ευριπίδη με το έγκλημα ότι σιτίζει την τέχνη του μόνο σε σωρούς από σέσκουλα και με αφεψήματα από κάποια βιβλία:

Τεκμ. 7

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΒΑΤΡΑΧΟΙ 939, ΕΤΟΣ -405/-404 ― αλλ΄ως παρέλαβον την τέχνην παρά σου το πρώτον ευθύς οιδούσαν υπό κομπασμάτων και ρημάτων επαχθών, ίσχνανα μεν πρώτιστον αυτήν και το βάρος αφείλον επυλλίοις και περιπάτοις και τευτλίοισι λευκοίς, χυλόν διδούς στωμυλμάτων από βιβλίων απηθών·

«(Η ψυχή του Ευριπίδη ομιλεί) Μόλις εγώ παρέλαβα την τέχνη αυτή από σένα, ολόπρηστη από ξιπασιές και φορτωμένες φράσεις, την έκαμα άπαχη, λεπτή, της έβγαλα το βάρος με λόγια απλά, με σέσκουλα λευκά και με σεριάνια· από βιβλία της στράγγιζα χυλό εξυπνοκουβέντας, την πότιζα άριες με σταξιές απ᾽ τον Κηφισοφώντα».

Μιλώντας για την διατροφή του, ο Αριστοφάνης εννοεί το ενδιαφέρον του Ευριπίδη, σε ορισμένα αποκρυφιστικά κείμενα που είχαν την σφραγίδα του Ορφέα, και τα οποία διέδιδαν τον ορφικό τρόπο ζωής (συμπεριλαμβανομένης της χορτοφαγίας) κάτι που ήταν περίεργο στους Αθηναίους της εποχής του. Στους Βατράχους επίσης,  ο Αριστοφάνης αναφέρει τις διδασκαλίες του Ορφέα της αποχής του φόνου, και ότι πρέπει η διατροφή να μην είναι τίποτα άλλο εκτός νηστεία (χωρίς κρέας) σε συνδυασμό με ορισμένα τελετουργικά, όπως αποκαλύπτονται από τον Ορφέα:

Τεκμ. 8

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΒΑΤΡΑΧΟΙ 1032, ΕΤΟΣ -405/-404 ― Ορφεύς μεν γαρ τελετάς θ΄ημίν κατέδειξε φόνων τα΄απέχεσθαι..

«(Η ψυχή του Αισχύλου ομιλεί) Ο Ορφέας αποκάλυψε τελετουργικά σε εμάς, και μας δίδαξε την αποχή από τον φόνο».

Να υποθέσουμε, λοιπόν, ότι η ορφική αποχή από το κρέας στην οποία αναφέρεται ο Αριστοφάνης είναι το ίδιο με την χορτοφαγία του Ευριπίδειου Ιππόλυτου;   Ίσως θα έπρεπε, διότι και τα δύο εμφανίζονται στην ίδια περίοδο και στο πλαίσιο των μυστηρίων (των Ελευσίνιων στον Ιππόλυτο, και σε κάποια που δεν κατονομάζονται στους Βατράχους). Εν πάση περιπτώσει, μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι τα λόγια του Αριστοφάνη αντικατοπτρίζουν την άνθηση των Ορφικών λόγων που διέδιδαν την χορτοφαγία στην Αθήνα κατά την διάρκεια αλλά και μετά, του Πελοποννησιακού πολέμου.

Επιπλέον, έχουμε μια σειρά από μεταγενέστερες αρχαίες μαρτυρίες, που μπορεί να σχετίζονται με τους Βατράχους του Αριστοφάνη. Πρώτον, ο Πλούταρχος της Χαιρώνειας, ο οποίος έγραψε μισή χιλιετία μετά τον Αριστοφάνη και αφουγκράστηκε την ηχώ των κλασικών συγγραφέων, μην έχοντας να προσθέσει κάτι άλλο, γράφει ότι ο Ορφέας, ο αρχαίος ποιητής, πιστώθηκε με την αποχή από το κρέας:

Τεκμ. 9

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΤΗΣ ΧΑΙΡΩΝΕΙΑΣ, ΤΩΝ ΕΠΤΑ ΣΟΦΩΝ ΣΥΜΠΟΣΙΟΝ 16,159Ψ, ΕΤΟΣ +68/+120 ― το δ΄απέχεσθαι σαρκών εδωδής, ώσπερ Ορφέα τον παλαιόν ιστορούσι, σόφισμα μάλλον ή φυγή των περί την τροφήν αδικημάτων εστί.

«Η αποχή από την κρεοφαγία (κάτι που το λένε για τον παλαιό Ορφέα) είναι μια σοφιστεία μάλλον παρά ένας τρόπος αποφυγής των σχετικών με την τροφή αδικημάτων».

Κάποιος μπορεί να ερμηνεύσει το απόσπασμα του Πλουτάρχου, υπό την έννοια ότι η ορφική ποίηση, η οποία επιστεύετο ότι ήταν η παλαιότερη  ποιητική παράδοση που μεταδόθηκε στην Ελλάδα, υπονοούσε μια χορτοφαγική τάση.

Στη συνέχεια, συναντάμε μια ενδιαφέρουσα μαρτυρία στον Πορφύριο της Τύρου ο οποίος ισχυρίζεται, στο έργο του για τη χορτοφαγία, ότι ο «Θεολόγος» (δηλ. ο Ορφέας) απαγόρευε το λαό του να θυσιάζουν ζώα και συνιστούσε μόνο αναίμακτες προσφορές, όπως τα δημητριακά, το μέλι, τους καρπούς και τα άνθη. Ο Πορφύριος αναφέρει μόνο μία γραμμή από τον «Θεολόγο (Ορφεύς)» στο ερώτημα : ― μηδέ άφ΄ημαγμένης εσχάρας έστω το πυρ, « μην επιτράπεις την πυρά να κάψει σε αιματοβαμμένο βωμό» -και αμέσως μετά σταματάει να μιλάει, όπως κάποιος που δεν του επιτρέπεται να παραθέσει ολόκληρο τον ιερό λόγο:

Τεκμ. 10

ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ Ο ΤΥΡΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΑΠΟΧΗΣ ΕΜΨΥΧΩΝ 2.36, ΕΤΟΣ +263― φησί δε έμψχον ούτος θύειν μηδέ έν, αλλ΄άχρις αλφίτων και μέλιτος και των εκ γης ακροδρύων των τε άλλων ανθέων απάρχεσθαι· μηδέ αφ΄ημαγμένης εσχάρας έστω το πυρ, και όσα φησί εκείνος. τι γαρ δει μεταγραφείν ταύτα; οίδε δε ο της ευσεβείας φροντίζων ως θεοίς μεν ου θύεται ουδέν έμψυχον, δαίμοσι δε και άλλοις ήτοι αγαθοίς ή και φαύλοις, και τίνων εστί το θύειν τούτοις και τούτων άχρι τίνος αυτού δεομένων. εμοί δε τα μεν τάλλα εύστομα κείσθω.

«και αυτός λέγει να μην θυσιάζουμε ούτε ένα έμψυχο πλάσμα, αλλά μόνον όσα είδη είναι άψυχα, από τις πόες και τους κλώνους, έως και άλευρα, μέλι, τους άγριους καρπούς που δίνει η γη και άνθη. Ούτε το πυρ να αποδίδεται από ματωμένη εσχάρα και γενικώς, όσα λέγει εκείνος, αυτά να τηρούμε. Ποιος ο λόγος να ξαναγράφουμε τα ίδια αυτά; Εκείνος που φροντίζει να είναι ευσεβής, γνωρίζει ασφαλώς ότι στους θεούς δεν θυσιάζεται κανένα έμψυχο, και όσο για τους δαίμονες, είτε αγαθούς είτε κακούς, γνωρίζει επίσης ο ευσεβής άνθρωπος και σε ποιους αρμόζει να προσφέρωνται θυσίες και μέχρι τίνος πράγματος έχουν ανάγκη αυτές οι δυνάμεις».

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Πορφύριος στο ίδιο έργο, αναφέρεται σε έναν ύμνο χορτοφαγίας, του Ορφέα χωρίς τίτλο:

Τεκμ. 11

ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ Ο ΤΥΡΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΑΠΟΧΗΣ ΕΜΨΥΧΩΝ 269 ΠΑΡΑΠ. ΙΕΡΩΝΥΜΟΣ ΚΑΤΑ ΙΟΒΙΑΝΟΥ 2.14,1, ΕΤΟΣ +263 ― Orpheus in carmine suo esum carnium penitus detestatur.

«Ο Ορφέας στον ύμνο του απορρίπτει εντελώς την κατανάλωση κρέατος».

Επειδή το κείμενο του Πορφύριου έχει διαβιβαστεί μόνο στα λατινικά, είναι δύσκολο να πει κανείς, αν ο ύμνος του Ορφέα ήταν αρχικά χωρίς τίτλο ή ο μεταφραστής έσφαλε στην μετάφραση.

Ο Μαρίνος της Νεάπολης, μας παρέχει πολύ ενδιαφέρον υλικό όσον αφορά τον Πρόκλο, τον επικεφαλή της νέο-Πλατωνικής σχολή στην Αθήνα το +437 με +85, που ήταν ειδικός στην ορφική ποίηση, (Μαρίνος Νεαπολίτης Βίος Πρόκλου 20), παρουσιάζει τον κύριό  του, ως κάποιον που τηρεί αυστηρά την αποχή από το κρέας των ζώων, εκτός από τις περιπτώσεις που θυσίαζε τα ζώα στους θεούς:

Τεκμ. 12Α

ΜΑΡΙΝΟΣ Ο ΝΕΑΠΟΛΙΤΗΣ, ΒΙΟΣ ΠΡΟΚΛΟΥ 19, ΕΤΟΣ +485 ― τα πολλά δε την των εμψύχων αποχήν ησπάζετο· ει δε ποτε καιρός τις ισχυρότερος επί την τούτων χρήσιν εκάλει, μόνον απεγεύσατο, και τούτο οσίας χάριν.

«Ως επί το πλείστον έκανε έναν κανόνα να απέχει από τα έμψυχα πλάσματα, και αν κάποια αναγκαστική περίπτωση τον καλούσε να τα φάει, τότε απλώς τα δοκίμαζε μόνο για χάρη της ευσέβειας».

τον παρουσιάζει επίσης και ως κάποιον που συνήθιζε να ασκεί  τους ορφικούς και χαλδαϊκούς καθαρμούς:

Τεκμ. 12Β

ΜΑΡΙΝΟΣ Ο ΝΕΑΠΟΛΙΤΗΣ, ΒΙΟΣ ΠΡΟΚΛΟΥ 18, ΕΤΟΣ +485 ―  νύκτωρ τε και μεθ΄ημέραν αποτροπαίς και περιρραντηρίοις και τοις άλλοις καθαρμοίς χρώμενος, οτέ μεν Ορφικοίς οτέ δε Χαλδαϊκοίς…

«Τη ημέρα και τη νύχτα έκανε χρήση αποτροπικών, καθαρμών και άλλων εξαγνισμών, μερικές φορές Ορφικών, μερικές φορές Χαλδαϊκών».

Η ονομασία των εν λόγω πρακτικών «Ορφικοί καθαρμοί», ακούγεται σαν τίτλος από κάποιο χαμένο Ορφικό κείμενο για τα απαγορευμένα τρόφιμα που είναι γνωστά στον, ελληνιστικής εποχής, συγγραφέα των Πυθαγορείων Χρυσών Επών:

Τεκμ. 13

ΨΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΧΡΥΣΑ ΕΠΗ 67-71, ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ ΘΡΑΥΣΜΑ 10, ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ― αλλ΄είργου βρωτών ων είπομεν εν τε Καθαρμοίς εν τε Λύσει ψυχής, κρίνων και φράζευ έκαστα ηνίοχον γνώμην στήσας καθύπερθεν αρίστην. ην δ΄απολείψας σώμα ες αιθέρ ελεύθερον έλθης, έσσεαι αθάνατος θεός άμβροτος, ουκέτι θνητός.

«Αλλά ν’ απέχεις από τις τροφές, για τις οποίες μιλήσαμε, κρίνοντας και εκτελώντας όσα συντελούν στον καθαρμό και στην απελευθέρωση της ψυχής, έχοντας για άριστο οδηγό τη θεία έμπνευση που έρχεται από ψηλά. Και όταν εγκαταλείψεις το σώμα σου και έλθεις στον ελεύθερο αιθέρα, τότε πια θα είσαι αθάνατος, θεός άφθαρτος και όχι πλέον θνητός».

 και ο Οινόμαος από τα Γάδαρα, ο οποίος έγραψε το έργο του «Γοήτων φώρα» +119:

Τεκμ. 14

ΟΙΝΟΜΑΟΣ Ο ΓΑΔΑΡΕΥΣ, ΓΟΗΤΩΝ ΦΩΡΑ (ΕΚΤΕΘΙΜΕΝΟΙ ΑΠΑΤΕΩΝΕΣ) ΘΡΑΥΣΜΑ 11, ΠΑΡΑΠ. ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΤΗΣ ΚΑΙΣΑΡΙΑΣ, ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΡΟΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 5.31.3, ΕΠΙΜΕΝΙΔΟΥ ΘΡΑΥΣΜΑ 12. 1070Φ3, ΕΤΟΣ +119 ― ως μη μάλλον της Κρήτης συ καθαρμού προσδέηι, Ορφικούς τινας ή  Επιμενιδείους καθαρμούς φανταζόμενος.

«Πρόσεξε, περισσότερο και από της Κρήτης να μην χρειαστείς καθαρμούς,  που επινόησε καθαρμούς όπως αυτών του Ορφέα και του Επιμενίδη».

Άλλωστε, ένα από τα έργα του Εμπεδοκλή θα μπορούσαν να έχουν τον τίτλο «Καθαρμοί»,  επίσης. Το συμπέρασμά μου είναι ότι ο υποθετικός τίτλος του ύμνου του Ορφέα, γνωστός στον Πορφύριο, ήταν «Ορφικοί Καθαρμοί».

Εκτός από το κρέας, οι πηγές μαρτυρούν και δύο άλλα διατροφικά ήθη, τα οποία θεωρήθηκαν «Ορφικά» ή «Ορφικο-Πυθαγόρεια». Αφορούν τους κυάμους και τα αυγά. Έχουμε μια δυσκολία με την ταυτοποίηση του πρώτου, επειδή το φυτό στο οποίο αναφέρονται οι αρχαίοι που είναι συντηρητικοί και αυστηροί αρχαίοι στα ήθη τους και που συνήθιζαν να το αποφεύγουν, εξελίχθηκε το +500 και δεν υπήρχε πια. Ο ελληνικός κύαμος της Φάβας «Κύαμος Ελληνικός» για να χρησιμοποιήσουμε τον όρο που χρησιμοποιείται  από τον Διοσκουρίδη, είχε μικρότερο και πιο σφαιρικό σπόρο από τους δικούς μας κυάμους φάβας που μεγαλώνουν σήμερα. Η εικόνα των προγονικών κυάμων, που βρίσκονται στη συλλογή «Βιέννη Διοσκουρίδης», ένα πρώιμο βυζαντινό χειρόγραφο του De Materia Medica (Περ ὕλης ἰατρικῆς στην αρχική ελληνική γλώσσα) του Διοσκουρίδη, είναι ένα εικονογραφημένο χειρόγραφο που δημιουργήθηκε περίπου το +515 και αναπαράγει ένα ελληνιστικό πρότυπο. [Εικ. 1]

Ο Εμπεδοκλής, του οποίου τα εμφατικά «Εμπεδόκλεια» γραπτά  για την κρεατοφαγία που αναφέραμε λίγο νωρίτερα, ήταν γνωστός για την αποστροφή του στους κυάμους της Φάβα, τα γραπτά συνθέτουν το μανιφέστο : «δειλοί, πάνδειλοι, κυάμων άπο χείρας έχεσθαι» :

Τεκμ. 15

ΨΕΥΔΟ-ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ, ΚΑΘΑΡΜΟΙ ΘΡΑΥΣΜΑ 128, ΕΤΟΣ -444. ― δειλοί, πάνδειλοι, κυάμων άπο χείρας έχεσθαι.

«δειλοί, πάνδειλοι, κρατείστε τα χέρια σας μακρυά από κυάμους!

Η φημισμένη ρήση όμως, παρά το γεγονός ότι είναι ευρέως διαδεδομένη και πολύ-αναφερόμενη στην ελληνιστική λογοτεχνία πρέπει να είναι μια παλαιωμένη μίμηση :

Τεκμ. 16

ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ Ο ΚΥΡΗΝΑΙΟΣ ΘΡΑΥΣΜΑ 533, ΕΤΟΣ -278/-246 ― και κυάμων άπο χείρας έχειν, ανιώτος εδεστού κηγώ, Πυθαγόρης ως εκέλευε, λέγω.

«σας λέγω, όπως έκανε ο Πυθαγόρας, κρατήστε μακρυά τα χέρια σας  από τους κύαμους, ένα βλαβερό έδεσμα».

Ο Δίδυμος από την Αλεξάνδρεια, ο αείμνηστος αρχαίος συγγραφέας των Γεωργικών:

Τεκμ. 17Α

ΣΟΥΔΑΣ ΛΕΞΙΚΟ Δ876, ΕΤΟΣ +1028 ― Δίδυμος Αλεξανδρεύς· Γεωργικά εν βιβλίοις ιε΄.

ξεχώρισε δύο σειρές γραπτών από τον Ορφέα, όπως ο ίδιος ισχυρίζεται, σχετικά με την αποχή  από τους κυάμους :

Τεκμ. 17Β

ΔΙΔΥΜΟΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ, ΓΕΩΡΓΙΚΑ, ΠΑΡΑΠ. ΓΕΟΠΟΝΙΚΑ 2.35.8, ΕΤΟΣ +400 ― πρώτος δε απέσχετο κυάμων Αμφιάραος, διά την δι΄ονείρων μαντείαν. φέρεται δε και Ορφέως τοιάδε έπη· Δειλοί, κυάμων άπο χείρας έχεσθε, και· Ίσον τοι κυάμους φαγέειν, κεφαλάς τε τοκήων.

«ο πρώτος που απείχε από τους κύαμους ήταν ο Αμφιάραος, που κατείχε την Μαντική των ονείρων. Στίχοι όπως αυτοί αναφέρονται από τον Ορφέα:«Δειλοί! Κρατήστε τα χέρια σας μακρυά από τους κύαμους [Ψευδο-Εμπεδοκλής, Καθαρμοί, αποσπ. 129] και: «το να τρώς κυάμους είναι το ίδιο όπως να τρώς τους γονείς σου [Ορφ. Απ. 648, Ψευδο-Πυθαγόρας, Ιερός Λόγος θραύσμα 5]

Από αυτές τις σειρές γραπτών, η πρώτη είναι ταυτόσημη με τον Εμπεδόκλειο στίχο, ενώ η τελευταία: Ίσον τοι κυάμους φαγέει, κεφαλάς τε τοκήων (το να τρώς κυάμους είναι το ίδιο όπως να τρώς τους γονείς σου) αποδίδεται στον Ιερό Λόγο του Πυθαγόρα. Από την άλλη πλευρά, η ίδια σειρά γραπτού αποδόθηκε και στον «ποιητή», ή τον Ορφέα, από τον Ηρακλείδη τον  Ποντικό, Ελληνιστικής εποχής συγγραφέας (περ. -339), ο οποίος συνέθεσε ένα ειδικό έργο για τους Πυθαγορείους :

Τεκμ. 18

ΗΡΑΚΛΕΙΔΗΣ Ο ΠΟΝΤΙΚΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΘΡΑΥΣΜΑ 129, ΑΝΑΦ. ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΛΥΔΟΣ, ΠΕΡΙ ΜΗΝΩΝ 4.42, ΟΡΦ. ΑΠΟΣΠ. 648, ΕΤΟΣ -339 ― και διά τούτο τον ποιητήν φάναι· ίσον τοι κυάμους τε φαγείν κεφαλάς τε τοκήων.

«και (συνεχίζει) γι αυτό και ο ποιητής είπε: είναι το ίδιο, όπως βλέπεις, όταν τρως κυάμους είναι σαν να τρως τις κεφαλές των γονιών σου». [Ψευδο-Πυθαγόρας, Ιερός Λόγος θρ. 5).

Ο Ηρακλείδης είναι ο πρώτος που παραθέτει τον στίχο υπό αμφισβήτηση. Ομοίως, οι Ορφικοί Ύμνοι, ένα μεταγενέστερο σύγγραμμα της ύστερης αρχαιότητος, μια συλλογή παλαιών γραπτών άγνωστης προέλευσης, απαγορεύουν τους κυάμους κατά την διάρκεια των νυκτερινών θυμιαμάτων των κόκκων σπερμάτων και των αρωματικών βοτάνων στην θεά Γαία:

 Τεκμ. 19

ΟΡΦΙΚΟΙ ΥΜΝΟΙ 26, ΕΤΟΣ +200 ― Γης θυμίαμα· παν σπέρμα πλήν κυάμων και αρωμάτων.

«Στην Γαία, θυμίαμα, όλοι οι κόκκοι σπόρων εκτός από κυάμους και αρωματικά βότανα».

Ομοίως, ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, ο καλά πληροφορημένος Χριστιανός κληρικός, σύγχρονος με τον Δίδυμο από την Αλεξάνδρεια, αναφέρει «τους Ορφικούς κυάμους»:

Τεκμ. 20

ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΝΑΖΙΑΝΖΗΝΟΣ, ΛΟΓΟΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΙ 27.10, ΟΡΦ. ΑΠΟΣΠ. 648, ΕΤΟΣ +380 ― τους κυάμους τους Ορφικούς

Εν κατακλείδι, οι αρχαίες πηγές αναγνωρίζουν τον κύαμο ως ήθος ορφικής προέλευσης  στον διατροφικό κατάλογο.

Ο Πλούταρχος της Χαιρώνειας ήξερε ένα ακόμη Ορφικό διατροφικό ήθος,  τα αυγά:

Τεκμ. 21Α

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΤΗΣ ΧΑΙΡΩΝΕΙΑΣ,  ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΩΝ 2.3.1, 635^ε, ΟΡΦ. ΑΠ.645 ΕΤΟΣ +99 ― εξ ενυπνίου τινός απειχόμην ωών πολύν ήδ …παρά τούτο ποιούμενος, εν ωώ καθάπερ εν καρί διάπειραν λαβείν της όψεως εναργώς μοι πολλάκις γενομένης·

«λόγω ενός ονείρου που είχα, εδώ και πολύ καιρό αποφεύγω τα αυγά, και έπραττα έτσι γι αυτόν τον λόγο,  ότι μπορεί να δοκίμαζα από ένα αυγό, όπως και μια καρδιά, το όραμα που ήρθε σε μένα ήταν σαφές και συχνό».

Τεκμ. 21Β

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΤΗΣ ΧΑΙΡΩΝΕΙΑΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΩΝ 2.32, 636Δ, ΟΡΦ.ΑΠ. 646, ΕΤΟΣ +99 ―«αείσω ξυνετοίσι» τον Ορφικόν και ιερόν λόγον, ος ουκ όρνιθος μόνον το ωόν αποφαίνει πρεσβύτερον, αλλά και συλλαβών άπασαν αυτώ την απάντων ομούπρεσβυγένειαν ανατ΄θησιν. και τάλλα μεν «εύστομα κείσθω» καθ΄Ηρόδοτον, εστι γαρ μυστικώτερα..

«επιπλέον, πρόσθεσε με γέλιο, (θα εξιστορώ για τους ανθρώπους που καταλαβαίνουν» [OΡΦ. ΑΠ. 101] τον Ορφικό ιερό λόγο που όχι μόνο δηλώνει ότι το αυγό είναι παλαιότερο από την όρνιθα, αλλά και αποδίδει σε αυτό την απόλυτη πρωταρχικότητα πάνω σε όλα τα πράγματα μαζί χωρίς καμία εξαίρεση. Όσο για το υπόλοιπο δόγμα, κυριαρχεί η -σιωπηρή σιωπή-, όπως λέει ο Ηρόδοτος [Ιστορίες 2.171]. επειδή είναι μυστικότερο».

Στο πρώτο αιώνα της Ρώμης, όπου ο Πλούταρχος τοποθετεί το δραματικό σκηνικό των Συμποσιακών του, οι διατροφικοί περιορισμοί, όσον αφορά τα αυγά, πρέπει να έδειχναν κάτι το εκκεντρικό, διότι τα αυγά της όρνιθας ανήκαν στην καθημερινή διατροφή των ανθρώπων. Ως εκ τούτου, ο Πλούταρχος εξηγεί, πως αν κάποιος απείχε από την κατανάλωση αυγών, οι Ρωμαίοι τον αναγνώριζαν ως έναν Ορφικό ή Πυθαγόρειο  (σεκταριστή) :

Τεκμ. 22

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΤΗΣ ΧΑΙΡΩΝΕΙΑΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΩΝ 2.3.1, 635^Ε, ΟΡΦ.ΑΠ. 647, ΕΤΟΣ +99 ― υπόνοιαν μέντοι παρέσχον, εστιώντος ημάς Σοσσίου Σενεκίωνος, ενέχεσθαι δόγμασιν Ορφικοίς ή Πυθαγορικοίς, και το ωόν, ώσπερ ένιοι καρδίαν και εγκέφαλον, αρχήν ηγούμενος γενέσεως αφοσιούσθαι.

«Αλλά οι σύντροφοί μου σε ένα από τα δείπνα του Σοσσίου Σενεκίωνος με υποψιάστηκαν ότι ήμουν αφοσιωμένος στις πεποιθήσεις των Ορφικών ή των Πυθαγορείων,  κρατώντας το ήθος  με τα αυγά, όπως μερικοί κρατούν τα ήθη με την καρδιά και τα μυαλά, επειδή σκέφτηκα ότι είναι η πρώτη αρχή της δημιουργίας».

 Οι Ορφικοί ή Πυθαγόρειοι (σεκταριστές) σε συναφές ζήτημα σχετίζουν τα  αυγά με τους κυάμους και με τη σειρά τους, τους κυάμους με την αναπαραγωγή των ζώων, επειδή οι κύαμοι, η λέξη για τα κυαμοειδή σπέρματα, ακούγεται ως «κύησις» στα αυτιά τους. Άλλωστε, αυτοί οι άνθρωποι πίστευαν ότι τρώγοντας τα αυγά δεν διέφερε σε τίποτα από το να τρώνε τα ζώα που γεννήθηκαν από το αυγό:

Τεκμ. 23

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΤΗΣ ΧΑΙΡΩΝΕΙΑΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΩΝ 2.3.1, 635^Ε, ΟΡΦ.ΑΠ. 6475-648, ΕΤΟΣ +99 ― ως δη κυάμους τα ωά διά την κύησιν αινιττομένων των ανδρών, διαφέρειν δε μηδέν οιομένων το εσθίειν ωά του χρήσθαι τοις τίκτουσι τα ωά ζώοις.

«Για αυτούς τους ανθρώπους, που ονομάζουν τα αυγά «κυάμους», βάζοντας στη λέξη την έννοια «κύησις» και πιστεύουν ότι η κατανάλωση των αυγών δεν διαφέρει καθόλου από τη αναπαραγωγή των πλασμάτων που γεννάνε τα αυγά».

Για να συνοψίσουμε, η χορτοφαγία ήταν το πιο αναγνωρίσιμο χαρακτηριστικό του Ορφικού ασκητισμού στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα. Οι Ορφικοί βίοι, στη συνέχεια, δεν σήμαιναν τίποτα άλλο παρά την αποχή από την τροφή του κρέατος (απέχεσθαι σαρκών εδωδής), ο όρος μπορεί να υποκατασταθεί από την σύγχρονη «φυτοφαγία» ή «χορτοφαγία». Η αποχή από τα αυγά και τους κυάμους, που σχετίζονται με την τεκνοποίηση των ζώων, θα μπορούσε να είναι μια λογική, ή ημί-λογική, συνέπεια της χορτοφαγίας των Ορφικών. Οι Ορφικοί Ύμνοι, συνιστούν στον μυημένο να μην θυσιάζει τίποτα κινούμενο και να επιδεικνύει έναν εμμονικό τρόμο για τα σπέρματα των κυάμων, και φαίνεται να είναι το πιο αντιπροσωπευτικό δείγμα της διατροφής των Ορφικών.

---

Κεφάλαιο Β

Ποιες τροφές συνήθιζε να καταναλώνει ο Πυθαγόρας; Η πλαστή εικόνα της πυθαγόρειας διατροφής

Η ερώτηση, για το «ποιες τροφές συνήθιζε να καταναλώνει ο Πυθαγόρας;», ερευνήθηκε αρκετά σοβαρά από πολλούς μιμητές του Πυθαγόρειου βίου που συμπαθούσαν ή συνταυτίζονταν με τους Πυθαγόρειους και ζούσαν  σε ελληνικές πόλεις της διασποράς. Αυτοί προσαγορεύτηκαν  ως «Πυθαγορισταί», σε αντίθεση με τους προσωπικούς φίλους του Πυθαγόρα, τους λεγόμενους «Πυθαγορικούς» και τους μαθητές τους, τους «Πυθαγόρειους»:

Τεκμ. 24

ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΑ ΠΑΡ. ΦΩΤΙΟΣ, ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΚΩΔ. 249, ΕΤΟΣ +1^ος ― και οι μεν αυτώ τω Πυθαγόρα συγγενόμενοι εκαλούντο Πυθαγορικοί, οι δε τούτων μαθηταί Πυθαγόρειοι, οι δε άλλως έξωθεν ζηλωταί Πυθαγορισταί.

«και αυτοί που ήταν προσωπικοί φίλοι του Πυθαγόρα ονομάζονταν Πυθαγορικοί, οι μαθητές αυτών Πυθαγόρειοι, και διάφοροι ακόλουθοι του περίγυρου ήταν γνωστοί ως Πυθαγοριστές».

Ενώ οι τελευταίοι συνήθιζαν να ζουν τον πραγματικό «Πυθαγόρειο τρόπο του βίου», για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Πλάτωνος:

Τεκμ. 25

ΠΛΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΕΙΑ 600γ, ΕΤΟΣ -371 ― Πυθαγόρας αυτός τε διαφερόντως επί τούτω ηγαπήθη, και οι ύστεροι έτι και νυν Πυθαγόρειον τρόπον επονομάζοντες του βίου διαφανείς πη δοκούσιν είναι εν τοις άλλοις.

«Ο Πυθαγόρας αγαπήθηκε ιδιαίτερα γι ‘αυτό, και ακόμη και σήμερα οι ακόλουθοί του διακρίνονται για αυτό που αποκαλούν τον Πυθαγόρειο τρόπο ζωής».

οι Πυθαγοριστές δεν έκαναν τίποτα άλλο εκτός από το να διατηρούν και να τρέφονται  με μια ιδιόρρυθμη δίαιτα.

Η μέση Αττική Κωμωδία διακωμωδεί αυτούς τους παράξενους  άνδρες και γυναίκες  που δεν έτρωγαν κρέας και δεν έπιναν καθόλου κρασί:

 Τεκμ. 26

ΑΛΕΞΙΣ ΤΩΝ ΘΟΥΡΙΩΝ, ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΙ 220, ΕΤΟΣ -360 ― οι Πυθαγορίζοντες γαρ, ως ακούομεν, ουτ΄ όψον εσθίουσιν ουτ΄αλλ΄ουδέ εν έμψυχον, οίνον τα΄ουχί πίνουσιν μόνοι.

«οι Πυθαγόρειοι δεν τρώνε ψάρι, όπως λένε, ούτε κανένα έμψυχο πλάσμα, και μόνοι δεν πίνουνε ούτε κρασί».

Αλήθεια, τι αυστηρή διατροφή, φυλακισμένων ή ζητιάνων! :

Τεκμ. 27

ΑΛΕΞΙΣ ΤΩΝ ΘΟΥΡΙΩΝ, ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΙ 220, ΕΤΟΣ -360 ― Α. Πυθαγορισμοί και λόγοι λεπτοί διεσμιλευμέναι τε φροντίδες τρέφους΄εκείνους, τα δε καθ΄ημέραν τάδε· άρτος καθαρός εις εκάτερω, ποτήριον ύδατος· τοσαύτα ταύτα.

Β. δεσμωτηρίου λέγεις δίαιταν: πάντες ούτως οι σοφοί διάγουσι και τοιαύτα κακοπαθούσι που;

Α. τρυφώσιν ούτοι προς ετέρους. αρ΄οίσθ΄ότι Μελανιππίδης εταίρος εστι και Φάων και Φυρόμαχος και Φάνος, οι δι΄ημέρας δειπνούσι πέμπτης αλφίτων κοτύλης μίαν.

«Α. Τους τρέφουν οι Πυθαγορισμοί και οι λόγοι οι ιδιόρρυθμοι  και οι σμιλευμένοι εκτός από το ένα γεύμα τους τα δύο ξερά ψωμιά ανάμεσα τους με ένα φλιτζάνι νερό.

Β. Σύμφωνα με εσάς, είναι τροφή των φυλακών, δική τους. Άραγε όλοι οι ακόλουθοι ζουν σε τέτοια δυστυχία;

A. Όχι. έχουν βαθμούς πολυτέλειας. Σκέψου, ο Μελανιππίδης, ο Φάων, ο Φυρομάχος, ο Φάνος από την ίδια ομάδα, τρώνε μισό κιλό κριθάρι δύο φορές, κάθε πέμπτη ημέρα»  

Οι αναφορές προέρχονται από τα θραύσματα της κωμωδίας «Ταραντινοί» του  Άλεξι, έναν ντόπιο των Θουρίων, που εμπνεύστηκε από την τρίτη επίσκεψη του Πλάτωνος στη Σικελία (-361) και από έναν κύκλο Σικελιωτών φίλων του που μετοίκισαν στην Ακαδημία αφού μετανάστευσαν ή εξορίστηκαν από τις πόλεις της πατρίδα τους. Αυτοί ήταν, ο Δίων ο Συρακούσιος, ο μαθητής του Πλάτωνος κατά τα έτη -366/-357, και οι σύντροφοί του Αρχύτα του Πυθαγόρειου βασιλιά του Τάραντα, που έχασε τον θρόνο του περίπου το -360. (Edmonds 2: 479 σημείωση d· Burkert 1972, 201 σημ. 49 και 51)

Κατά την κοινή άποψη των πολλών, οι Πυθαγοριστές δεν έτρωγαν ποτέ κρέας ή δεν θυσίαζαν κανένα ζωντανό πλάσμα στους θεούς:

Τεκμ. 28

ΜΝΗΣΙΜΑΧΟΣ, ΑΛΚΑΙΩΝ ΘΡΑΥΣΜΑ 1, ΕΤΟΣ-340 ― ως Πυθαγοριστί θύομεν τω Λοξία, έμψυχον ουδέν εσθίοντες παντελώς.

« όταν θυσιάζουμε στον Λοξία (Απόλλων) αποφεύγουμε τα ζωντανά (όπως ο Πυθαγόρας)».

Οι Πυθαγοριστές ικανοποιούσαν τους εαυτούς τους μόνο με ψωμί, χόρτα, και καθαρό νερό:

  Τεκμ. 29      

ΑΝΤΙΦΑΝΗΣ, ΘΡ. 135, ΕΤΟΣ -359 ―πρωτον μεν ώσπερ πυθαγορίζων εσθίει έμψυχον ουδέν, της δε πλείστης τουβολού μάζης μελαγρή μερίδα λαμβάνων λέπει.

«πρώτον, όπως ένας από τους ακόλουθους του Πυθαγόρα, που δεν τρώει ποτέ έναν ζωντανό οργανισμό, και λαμβάνει μια σκούρα μερίδα αλευριού από κριθάρι που σου κοστίζει το πολύ έναν οβολό και αυτό φτάνει».

Τεκμ. 30

ΑΡΙΣΤΟΦΩΝ, ΠΥΘΑΓΟΡΙΣΤΗΣ ΘΡ. 13, ΕΤΟΣ -338 ― εσθίουσι τε λάχανα τε και πίνουσιν επί τούτοις ύδωρ·

«τρώνε λαχανικά για φαγητό και πίνουνε νερό για ποτό».

Ο Άλεξις, σε μια άλλη κωμωδία του με τίτλο η «Πυθαγορίζουσα» (Η Πυθαγόρεια Γυναίκα), παρατηρεί ότι μερικές φορές κατανάλωναν και κάτι άλλο, όπως  αποξηραμένα σύκα, χυλό από ελιές, και τυρί:

Τεκμ. 31

ΑΛΕΞΙΣ ΤΩΝ ΘΟΥΡΙΩΝ, ΠΥΘΑΓΟΡΙΖΟΥΣΑ, ΘΡ. 196, ΕΤΟΣ-366/-357 ―Α. η δ’ εστίασις ισχάδες και στέμφυλα και τυρός έσται: ταύτα γαρ θύειν νόμος τοις Πυθαγορείοις. Β. νη Δί’, ιερείον μεν ουν οποίον αν κάλλιστον, ω βέλτιστ’, έχη.

«Α. Θα μου δώσουν τα αποξηραμένα σύκα, τις ελιές και το τυρί. αυτά είναι κανόνας να προσφέρουν οι Πυθαγόρειοι. Β. Δεν θα μπορούσες να έχεις καλύτερο, άνθρωπε, είναι ανούσιο».

Οι απλοί Αθηναίοι στα μέσα του τέταρτου αιώνα (-), όπως ο δούλος που ομιλεί στην κωμωδία του Αριστόφωνος, την Πυθαγορίζουσα, δεν πίστευαν ότι ο λόγος για τον οποίο οι Πυθαγοριστές δεν έτρωγαν κρέας ή ψάρι θα ήταν διαφορετικός από τη φτώχεια που ζούσαν πραγματικά:

Τεκμ. 32

ΑΡΙΣΤΟΦΩΝ, ΠΥΘΑΓΟΡΙΣΤΗΣ ΘΡ. 9, ΕΤΟΣ -338 ― πρὸς τῶν θεῶν, οἰόμεθα τοὺς πάλαι ποτέ, τοὺς Πυθαγοριστὰς γινομένους, ὄντως ῥυπᾶν ἑκόντας ἢ φορεῖν τρίϐωνας ἡδέως; οὐκ ἔστι τούτων οὐδέν, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ· ἀλλ’ ἐξ ἀνάγκης, οὐκ ἔχοντες οὐδὲ ἕν, τῆς εὐτελείας πρόφασιν εὑρόντες καλὴν ὅρους ἔπηξαν τοῖς πένησι χρησίμους. ἐπεὶ παράθες αὐτοῖσιν ἰχθῦς ἢ κρέας κάν μη κατεσθίωσι και τους δακτύλους, εθέλω κρέμασθαι δεκάκις.

«(Ο δούλος ομιλεί), Μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι τα παλιά οι Πυθαγοριστές ηθελημένα ήταν βρώμικοι ή φορούσαν μανδύες από ζώα μόνο για διασκέδαση; Χωρίς φόβο; η εξυπνάδα θέλει χρήματα και χωρίς να έχεις, αυτοί βρήκαν μια καλή δικαιολογία για να ζήσουν φθηνά και καθόρισαν ένα πρότυπο για τους φτωχούς για να το διατηρήσουν. Αυτό που λέω είναι, δώσ’ τους μόνο ψάρια ή κρέας και θα δαγκώσουν τα δάχτυλά τους με βιασύνη για να το φάνε αλλιώς ή εγώ θα κρεμαστώ δέκα φορές».

Οι ποιητές της Μέσης Κωμωδίας παρουσιάζουν τους Πυθαγοριστές  ως ανθρώπους που διατηρούν  ασκητική διατροφή παρόμοια με εκείνη των Ορφικών.

---

Η Διάψευσις του Αριστόξενου

Ο Αριστόξενος ο Ταραντινός, μαθητής και διάδοχος του Αριστοτέλη, ο οποίος έζησε στην Αθήνα, σύγχρονος του Αριστόφονος αντέκρουσε αυτή την σατιρική εικόνα ως καθαρή μυθοπλασία:

Τεκμ. 33

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΡΙΝΟΣ ΘΡ. 1, ΛΕΞΙΚΟ ΣΟΥΪΔΑ Α 3927, ΕΤΟΣ -336
― Αριστόξενος, υιός Μνησίου, του και Σπινθάρου, μουσικού από Τάραντος της Ιταλίας. διατρίψας δε εν Μαντινεία φιλόσοφος γέγονε και μουσική επιθέμενος ουκ ηστόχησεν, ακουστής του τε πατρός και Λάμπρου του Ερυθραίου, είτα Ξενοφίλου του Πυθαγορείου και τέλος Αριστοτέλους• εις ον αποθανόντα ύβρισε, διότι κατέλιπε της σχολής διάδοχον Θεόφραστον, αυτού δόξαν μεγάλην εν τοις ακροαταίς τοις Αριστοτέλους έχοντος. γέγονε δε επί των Αλεξάνδρου και των μετέπειτα χρόνων• ως είναι απο της ρια’ Ολυμπιάδος, σύγχρονος Δικαιάρχω τω Μεσσηνίω. συνετάξατο δε μουσικά τε και φιλόσοφα, και ιστορίας και παντός είδους παιδείας• και αριθμού αυτού τα βιβλία εις υιγ’

«Ο Αριστόξενος, ο γιος του Μνησία (επίσης γνωστός ως Σπίνθαρος), ο μουσικός, από τον Τάραντα της Ιταλίας. Έχοντας εγκατασταθεί στη Μαντινεία έγινε φιλόσοφος, και αφού φοίτησε στη μουσική και έδειξε μεγάλο ταλέντο γι αυτή, ως φοιτητής του πατέρα του και του Λάμπρου του Ερυθραίου, έπειτα του Ξενοφίλου του Πυθαγορείου και τέλος του Αριστοτέλη. Μάζεψε ένα σωρό προσβολές στα τελευταία του μετά το θάνατό του, επειδή άφησε τον Θεόφραστο ως επικεφαλής του σχολής, αν και ο ίδιος ο Αριστόξενος είχε επιτύχει μεγάλη διάκριση μεταξύ των φοιτητών του Αριστοτέλη. Και άνθησε την εποχή του Αλεξάνδρου και τα επόμενα χρόνια, γύρω από την 111η Ολυμπιάδα, σύγχρονος του Δικαίαρχου του Μεσσήνιου. Έγραψε έργα για τη μουσική και τη φιλοσοφία και την ιστορία και κάθε πτυχή του πολιτισμού. Τα βιβλία απαριθμούσαν τα 453».

Ο Αριστόξενος δημοσίευσε την πρώτη βιογραφία του Πυθαγόρου με τον τίτλο «Περί του Πυθαγόρου και του Κύκλου του», εκ της οποίας ορισμένα θραύσματα σώζονται. Τα θραύσματα του Αριστόξενου, από ότι γνωρίζω, έχουν επεξεργασθεί (1967-2010). Καμία από αυτές τις δύο επεξεργασίες δεν είναι ολοκληρωτική. Οι εκδότες δημοσίευσαν τα υπάρχοντα θραύσματα της εργασίας του Αριστόξενου σε τρεις διαφορετικούς τίτλους, «Περί του Πυθαγόρου και του Κύκλου του», «Τα Πυθαγόρεια Παραγγέλματα», και «Περί του Πυθαγόρειου Βίου»:

Τεκμ. 34

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΥ ΤΟΥ, ΘΡ. 14, ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 1.118, ΕΤΟΣ -336 ―Αριστόξενος δ΄εν τω Περί Πυθαγόρου και γνωρίμων αυτού φησι νοσήσαντα αυτόν υπό Πυθαγόρου ταφήναι εν Δήλω.

«Αλλά ο Αριστόξενος ο Ταραντινός, στο έργο του Περί του του Πυθαγόρου και του Κύκλου του, βεβαιώνει ότι αυτός [Φερεκύδης] πέθανε από φυσικό θάνατο και τάφηκε από τον Πυθαγόρα στην Δήλω»

Ο Αριστόξενος έτεινε να παρουσιάζει τον Πυθαγόρα ως έναν σοφό εντελώς ελεύθερο από οποιεσδήποτε δεισιδαίμονες πεποιθήσεις και στη συνέχεια, αντιπαρέβαλε μια ιδανική μορφή, όπως ο ίδιος είχε πλάσει στην αλλόκοτη παρωδία του ― έναν Πυθαγοριστή. Είχε σκοπό να καταδείξει ότι ο πραγματικός Πυθαγορισμός ποτέ δεν επικεντρώθηκε στο θέμα της διατροφής. Ειδικότερα, ο βιογράφος πολέμησε κατά των εσφαλμένων γνωμών των περισσότερων ανθρώπων ότι δηλαδή ο Πυθαγόρας απείχε από το κρέας και τους «ελληνικούς κυάμους» όπως γράφει ο ίδιος.

Τεκμ. 35

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΡ. ΑΥΛΙΟΣ ΓΕΛΛΙΟΣ ΑΤΤΙΚΕΣ ΝΥΚΤΕΣ 4.11.1, ΕΤΟΣ +150 ― Opinio vetus falsa occupavit et convaluit Pythagoram philosophum non esitavisse ex animalibus item abstinuisse fabulo, quem Graeci κύαμος appellant.

«Μία λανθασμένη μακρά πεποίθηση που διήρκησε και που είχε καθιερωθεί να θεωρηθεί ως πραγματικότητα, ήταν ότι ο φιλόσοφος Πυθαγόρας δεν έτρωγε από τα ζώα και επίσης ότι απείχε από τον κύαμο (φάβα), που οι Έλληνες το αποκαλούν κύαμος».

Τι ανοησία, λέει, ο Πυθαγόρας δεν απείχε ποτέ από το κρέας των ζώων:

Τεκμ. 36

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ ΘΡ. 28, ΠΑΡ. ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΑΙ 10.41, ΕΤΟΣ -336 ― και ο Πυθαγόρας δ’ ο Σάμιος μετρία τροφή εχρήτο, ως ιστορεί Λύκων ο Ιασεύς εν τω περί Πυθαγορείου βίου ουκ απείχετο δε εμψύχων, ως Αριστόξενος είρηκεν.

«και ο Πυθαγόρας της Σάμου επίσης έτρωγε μέτρια, σύμφωνα με τον Λύκων τον Ιασέα στο έργο του Περί του Πυθαγόρειου, αλλά δεν απέφευγε να τρώει κρέας σύμφωνα με τον Αριστόξενο»

Εξάλλου, ο Σάμιος φιλόσοφος θυσίαζε και έτρωγε τόσο πετεινούς όσο κατσίκες και χοιρίδια:

Τεκμ. 37

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΡ. ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.20, ΕΤΟΣ +200 ― θυσίαις τε εχρήτο αψύχοις, οι δε φασιν, ότι αλέκτρορσι μόνον και ερίφοις γαλαθηνοίς και τοις λεγομένοις απαλίαις (απαλίας: χοιρίδιο που βυζαίνει), ήκιστα δε άρνασιν.

«οι θυσίες που έκανε ήταν πάντα άψυχες. αν και ορισμένοι λένε ότι θυσίαζε πετεινούς, ερίφια γάλακτος και βυζανιάρικους χοίροι, όπως αυτοί καλούνται, αλλά ποτέ τα αρνιά»

Επομένως, από την επιχειρηματολογία του Αριστόξενου, φαίνεται ότι ο Πυθαγόρας θα μπορούσε να τρώει το χοιρινό κρέας και τους κυάμους για βραδινό! Σύμφωνα με τον βιογράφο, ο Πυθαγόρας απείχε από το κρέας των βοδιών και των αρνιών μόνο:

Τεκμ. 38

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ ΘΡ. 29, ΠΑΡ. ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.20, ΕΤΟΣ -336 ― ο γε μην Αριστόξενος πάντα μεν τάλλα συγχωρείν αυτόν εσθίειν έμψυχα, μόνον δ΄απέχεσθαι βοός αροτήρος και κριού.

«ωστόσο, ο Αριστόξενος λέει, ότι συναινεί στην κατανάλωση όλων των άλλων ζώων και απείχε απλώς από τα βόδια του οργώματος και τους κριούς»

Τεκμ. 39

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ ΘΡ. 25, ΠΑΡ. ΑΥΛΙΟΣ ΓΕΛΛΙΟΣ ΑΤΤΙΚΕΣ ΝΥΚΤΕΣ 4.11.7, ΘΡ. ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ, ΕΤΟΣ -336 ― Porculis quoque minusculis et haedis tenerioribus victitasse idem Aristoxenus refert. Quem rem videtur cognovisse e Xenophilo Pythagorico, familiari suo, et ex quibusdam aliis natu maioribus, qui ab aetate Pythagorae.

«Ο Αριστοξένιος αναφέρει επίσης ότι ο Πυθαγόρας έτρωγε πολύ τους μικρούς βυζανιάρικους χοίρους και τρυφερά ερίφια. Το γεγονός αυτό φαίνεται να το έχει μάθει από τον οικείο φίλο του, τον Ξενοφίλο Πυθαγόρειο και από μερικούς άλλους ηλικιωμένους άνδρες, που έζησαν λίγο καιρό μετά τον Πυθαγόρα»

Τί γίνεται με την υποτιθέμενη συνήθεια της αποχής από τους κυάμους;
Ο Αριστόξενος υποστήριξε ότι του Πυθαγόρα, του άρεσε να τρώει τους κυάμους που ήταν τα αγαπημένα λαχανικά του:

Τεκμ. 40

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ ΘΡ. 25, ΠΑΡ. ΑΥΛΙΟΣ ΓΕΛΛΙΟΣ, ΑΤΤΙΚΕΣ ΝΥΚΤΕΣ 4.11.4, ΘΡ. 9 ΠΥΘΑΓΟΡΑ, ΕΤΟΣ -336
― Sed Aristoxenus musicus, vir litterarum veterum diligentissimus, Aristoteli philosophi auditor, in libro, quem de Pythagora reliquit, nullo saepius legumento Pythagoram dicit usum quam fabis, quoniam is cibus et subduceret sensim alvum et levigaret. Verba ipsa Aristoxeni subscripsi: Πυθαγόρας δε των οσπρίων μάλιστα τον κύαμον εδοκίμασεν. λειαντικόν τε γαρ είναι και διαχωρητικόν, διό και μάλιστα κέχρηται αυτώ.

«Αλλά ο Αριστοξένος ο μουσικός, ένας άνθρωπος που γνώρισε πολύ καλά την πρώιμη λογοτεχνία, μαθητής του φιλόσοφου Αριστοτέλη, στο βιβλίο του «Περί του Πυθαγόρου» που μας άφησε, λέει ότι ο Πυθαγόρας δεν κατανάλωνε τα λαχανικά πιο συχνά από τους κυάμους,
επειδή αυτοί χαλαρώνουν το έντερο και το ανακουφίζουν. Προσθέτω τα λόγια του Αριστόξενου: Ο Πυθαγόρας, μεταξύ των λαχανικών συνέστησε ιδιαίτερα τον κύαμο, λέγοντας ότι ήταν τόσο εύπεπτο όσο και χαλαρωτικό. και ως εκ τούτου το χρησιμοποιούσε συχνότερα»

αλλά και με αυτά τα αντι-κυαμικά λεγόμενα «δειλοί, πάνδειλοι, κυάμων άπο χείρας έχεσθαι» που συντάχθηκαν αρχικά από τον Εμπεδοκλή, τον Πυθαγόρειο:

Τεκμ. 41

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΥ ΤΟΥ, ΘΡ. 25, ΠΑΡ. ΑΥΛΙΟΣ ΓΕΛΛΙΟΣ, ΑΤΤΙΚΕΣ ΝΥΚΤΕΣ 4.11.9, ΕΤΟΣ -336 ― Videtur autem de κυάμω non esitato causam erroris fuisse, quia in Empedocli carmine, qui disciplinas Pythagorae secutus est, versus hic invenitur: δειλοί, πάνδειλοί, κυάμων άπο χείρας έχεσθαι.

«Επιπλέον, ο λόγος της λανθασμένης ιδέας για την αποχή από τα φασόλια φαίνεται να βρίσκεται σε ένα ποίημα του Εμπεδοκλέους, ο οποίος ήταν οπαδός του Πυθαγόρα, και βρίσκεται σε αυτόν τον στίχο:
δειλοί, πάνδειλοι, παρακράτει τας χείρα σας από τους κυάμους» [efn_note]-Εμπεδοκλής, Καθαρμοί, Θρ. 128[/efn_note]

Ο Καλλίμαχος αποδίδει τον ίδιο στίχο στον Πυθαγόρα, όπως είδαμε και λίγο πιο πάνω:

Τεκμ. 16

ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ Ο ΚΥΡΗΝΑΙΟΣ ΘΡΑΥΣΜΑ 533, ΕΤΟΣ -278/-246
― και κυάμων άπο χείρας έχειν, ανιώτος εδεστού
κηγώ, Πυθαγόρης ως εκέλευε, λέγω.

«σας λέγω, όπως έκανε ο Πυθαγόρας, κρατήστε μακρυά τα χέρια σας από τους κύαμους, ένα βλαβερό έδεσμα»

Ο επόμενος μύθος που απαξιώνει ο Αριστόξενος είναι ότι δήθεν ο Πυθαγόρας δεν έπινε ποτέ κρασί ή δεν έτρωγε ποτέ ψάρι. Είναι αλήθεια λέει, ότι ο φιλόσοφος της Σάμου δεν έπινε ποτέ κρασί, αλλά μόνο κατά τη διάρκεια της ημέρας δεν έπινε , όταν η πόση του κρασιού τότε είναι εσφαλμένη, και σπανίως έτρωγε και ψάρια:

Τεκμ. 42

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΑΡ. ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.19, ΕΤΟΣ ΠΡΙΝ ΤΟ +200 ― ενίοτε δε αυτόν αρκείσθαι μέλιτι μόνω φασί τινες ή κηρίω ή άρτω, οίνου δε μεθ΄ημέραν μη γεύεσθαι• όψω τε τα πολλά λαχάνοις εφθοίς τε και ωμοίς, τοις δε θαλαττίοις σπανίως.

«Ορισμένοι λένε ότι ικανοποιούσε τον εαυτό του με λίγο μέλι ή κηρήθρα ή ψωμί, ποτέ δεν άγγιξε το κρασί κατά τη διάρκεια της ημέρας και με τα λαχανικά βραστά ή ωμά για επιδόρπιο και λίγα ψάρια, αλλά πιο σπάνια»

Ο Αριστόξενος έδωσε μια εικόνα για το Πυθαγόρειο διατροφολόγιο. Ο ίδιος αναφέρει ότι οι Πυθαγόρειοι συνήθιζαν να τρώνε για μεσημεριανό γεύμα ψωμί με μέλι ή κηρήθρα:

Τεκμ. 43

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑ ΕΠΗ , ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ, ΘΡ. 1Α, ΠΑΡ. ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΙΚΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 21.97, ΕΤΟΣ -336 ― αρίστω δε εχρώντο άρτω και μέλιτι ή κηρίω, οίνου δε μεθ΄ημέραν ου μετείχον.

«για μεσημεριανό έτρωγαν ψωμί και μέλι και κηρήθρα, αλλά κατά την διάρκεια της ημέρας δεν έπιναν κρασί»

επειδή αυτά τα τρόφιμα είναι υγιεινά:

Τεκμ. 44

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ ΘΡ. 27, ΠΑΡ. ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΕΣ 2.47Α, ΕΤΟΣ -336
― και των Πυθαγορικών δε τροφή ήν άρτος μετά μέλιτος, ως φησιν Αριστόξενος, τους προσφερομένους αυτά αεί επ΄αρίστω λέγων ανόσους διατελείν.

«σύμφωνα με τον Αριστόξενο, η Πυθαγόρεια διατροφή περιλαμβάνει ψωμί και μέλι, και υποστηρίζει ότι όποιος τρώει κανονικά αυτά για μεσημεριανό, δεν αρρωσταίνει ποτέ»

Για δείπνο, συνεχίζει, καταναλώνουν τακτικά ψωμί από κεχρί και λαχανικά, και τα δύο τόσο ωμά όσο και βρασμένα, και μερικές φορές τρώνε κρέας θυσιών εκτός από αυτά τα τμήματα του κρέατος που απαγορεύονται:

Τεκμ. 45

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΡ. ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΔΙΟΓΕΝΗΣ, ΤΑ ΥΠΕΡ ΘΟΥΛΗΝ ΑΠΙΣΤΑ ΘΡ. 2Β, ΠΑΡΕΔ. ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ, ΕΤΟΣ ΠΡΙΝ ΤΟΝ +2ο ΑΙΩΝΑ
― της δε διαίτης το μεν άριστον ήν κηρίον ή μέλι, δείπνον δ΄άρτος εκ κέγχρων ή μάζα και λάγανα εφθά και ωμά, σπανίως δε κρέας ιερείων θυσίμων και τούτο ουδ’ εκ παντός μέρους.

«Όσον αφορά τη διατροφή του, το πρωινό του ήταν κηρήθρα ή μέλι. το δείπνο του ήταν ψωμί από κεχρί ή από κριθάρι και λαχανικά, μαγειρεμένα ή και ωμά, σπάνια κρέας από τα θυσιασμένα ζώα και όχι από κάθε μέρος του ζώου»

Κατά τη διάρκεια των δείπνων, τα οποία πραγματοποιούνταν πάντα πριν από τη δύση του ηλίου, συνήθιζαν να πίνουν κρασί, αλλά σπάνια γεύονταν τα ψάρια:

Τεκμ. 46

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΤΑ ΧΡΥΣΑ ΕΠΗ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ ΘΡ. 1Α ΠΑΡ. ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΙΚΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 21.98, ΕΤΟΣ -336 ― έπειτα επί το δείπνον χωρείν, ως προ ηλίου δύσεως αποδεδειπνηκέναι. χρήσθαι δε και οίνω και μάζη και άρτω και όψω και λαχάνοις εφθοίς τε και ωμοίς, παρατίθεσθαι δε κρέα ζώων θυσίμων [ιερείων], των δε θαλασσίων όψων σπανίως [χρήσθαι]• είναι γαρ τινα αυτών δι αιτίας τινάς ου χρήσιμα προς το χρήσθαι.

«Έπειτα πήγαιναν στο δείπνο, για να τελειώσουν τα γεύματα πριν από τη δύση του ήλιου. Και κατανάλωσαν κρασί, κριθαρένιο ψωμί, απολάμβαναν βραστά και ωμά λαχανικά. Το κρέας των θυσιαζομέμων ζώων ενετίθεντο μπροστά τους, αλλά σπάνια έτρωγαν τα ψάρια, για ορισμένους λόγους, μερικά από αυτά δεν ήταν κατάλληλα για κατανάλωση»

Στο τέλος έχυναν μια σπονδή οίνου και ορκίζονταν να μην καταστρέψουν, οποιαδήποτε καλλιεργούμενο φυτό ή να βλάψουν κάποιο ζώο:

Τεκμ. 47

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΤΑ ΧΡΥΣΑ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑ ΕΠΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ ΘΡ. 1Α ΠΑΡ. ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 21.99, ΠΑΡΕΔ. ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 39, ΕΤΟΣ -336,
― επεί δε μέλλοιεν απιέναι, σπονδήν αυτοίς ενέχει ο οινοχόος, σπεισάντων δε ο πρεσβύτατος παρήγγειλε τάδε· ήμερον φυτόν και έγκαρπον μήτε βλάπτειν μήτε φθείρειν, ωσαύτως δε και ζώον, ό μη πέφυκε βλαβερόν τω ανθρωπίνω γένει, μήτε βλάπτειν μήτε φθείρειν.

«Και όταν ήταν έτοιμοι να φύγουν, ο οινοχόος έχυνε μια σπονδή για αυτούς, και όταν οι σπονδές γίνονταν, ο πρεσβύτερος διακήρυττε αυτά τα πράγματα: να μην βλάψω ούτε να καταστρέψω ένα καλλιεργημένο και γόνιμο φυτό και με τον ίδιο τρόπο να μην να βλάψω ή να καταστρέψω ένα ζωντανό που είναι αβλαβές από τη φύση στο ανθρώπινο γένος»

Παρ ‘όλα αυτά, η διάψευσις του Αριστόξενου μας υποδηλώνει κάποιες υποψίες και θέτει κάποια ερωτήματα.

― Πώς ήξερε τι τρόφιμα κατανάλωνε ο Πυθαγόρας;

― Γιατί αγνόησε την μεταδιδόμενη παράδοση που διασώθηκε μέσω των γενεών από τότε που απεβίωσε ο Πυθαγόρας (περίπου -500 ) και συνέγραψε μετά τον διωγμό των Πυθαγορείων στην Ιταλία (περίπου -450);

Ο Αριστόξενος, ήταν ένας πρώην Πυθαγόρειος, που συγκρούστηκε με τον Πλάτωνα και τους φίλους του· παρουσίασε την Πυθαγόρεια δίαιτα εξίσου μεροληπτικά ανάλαφρη όπως η Μέση Κωμωδία. Για να ανακεφαλαιώσουμε, η διάψευσις του Αριστόξενου δεν έχει καμία σχέση με τους πραγματικούς Πυθαγόρειους και τον βίο τους.

---

Τα Πυθαγόρεια Σύμβολα

Η πυθαγόρεια παράδοση μετέδωσε μια συλλογή από ρητά του Πυθαγόρα που ονομάστηκαν «Ακούσματα», τα πιο γνήσια κληροδοτήματα της φιλοσοφίας του Πυθαγόρα, τα οποία μπορούμε να τα ταυτοποιήσουμε με τους Πυθαγορικούς και τους Πυθαγόρειους:

Τεκμ. 48

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ, ΠΑΡ. ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΑΡΕΔ. ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 18.82, ΑΚΟΥΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑ Νο 4, ΕΤΟΣ -350 ― έστι δε η μεν των ακουσμάτων φιλοσοφία ακούσματα αναπόδεικτα και άνευ λόγου, ότι ούτως πρακτέον, και τάλλα, όσα παρ’ εκείνου ερρέθη, ταύτα πειρώνται διαφυλάττειν ως θεία δόγματα, αυτοί δε παρ’ αυτών ούτε λέγειν προσποιούνται ούτε λεκτέον είναι, αλλά και αυτών υπολαμβάνουσι τούτους έχειν βέλτιστα προς φρόνησιν, οίτοινες πλείστα ακούσματα έσχον. πάντα δε τα ούτως <καλουμένα> ακούσματα διήρηται εις τρία είδη· τα μεν γαρ αυτών τι σημαίνει, τα δε τι μάλιστα, τα δε τι δει πράττειν ή μη πράττειν.

«η φιλοσοφία των ακουσμάτων αποτελείται από προφορικές οδηγίες χωρίς επίδειξη και χωρίς επιχειρήματα: π.χ. -Με αυτόν τον τρόπο κάποιος πρέπει να ενεργήσει-. Και τα άλλα πράγματα που είπε εκείνος ο [Πυθαγόρας], αυτά προσπαθούν να διατηρήσουν ως θεϊκές διδασκαλίες. Δεν ισχυρίζονται ότι μιλούν για τον εαυτό τους. ούτε κανείς πρέπει να μιλήσει, αλλά ακόμη και μεταξύ τους υποθέτουν ότι έχουν κάνει την καλύτερη πρόοδο προς την πρακτική σοφία που έχουν απορροφήσει από τις πληρέστερες προφορικές οδηγίες. Όλες αυτές οι λεγόμενες προφορικές οδηγίες χωρίζονται σε τρία είδη: κάποιες δείχνουν τί είναι ένα πράγμα. άλλες, τί είναι το πιο καλό και άλλες, τί είναι απαραίτητο να κάνετε ή να μην κάνετε»

Η ονομασία «Ακούσματα» (αυτά που ακούσθηκαν)-υποδεικνύει μία προφορική μετάδοση- που περιείχε, μεταξύ άλλων, απλές οδηγίες για το τι πρόκειται να κάνει κάποιος ή το τι δεν πρέπει να κάνει:

Τεκμ. 49

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ, ΠΑΡ. ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΑΡΕΔ. ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 18.82, ΑΚΟΥΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑ Νο 4, ΕΤΟΣ -350 ― τα δε τι πρακτέον ή ου πρακτέον των ακουσμάτων τοιαύτα εστιν…

«Οι προφορικές οδηγίες για το τι πρέπει να γίνει ή τι δεν πρέπει να γίνουν ήταν τέτοιου είδους: για παράδειγμα…»

Τα Ακούσματα θεωρούνταν ότι ήταν εντολές και νόμοι που είχαν δοθεί από τον ίδιο τον Πυθαγόρα:

Τεκμ. 50

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΠΑΡ. ΣΕ ΑΙΛΙΑΝΟΣ 4.17, ΕΤΟΣ -350 ―προσέταττε δε ο αυτός καρδίας απέχεσθαι και αλεκτρυόνος λευκού και των θνησειδίων παντός μάλλον…

«Ο ίδιος Πυθαγόρας έδωσε οδηγίες να μην τρώγετε καρδιά ή λευκό κοτόπουλο, και πάνω απ ‘όλα να αποφεύγετε να τρώγετε νεκρά ζώα…»

 Τα Ακούσματα ονομάζονταν επίσης και «Σύμβολα», ο όρος σημαίνει -πράγματα που έγιναν- μέσα στο πλαίσιο, από τους παλαιότερους Πυθαγόρειους, ειδικά εκείνους που ζούσαν στη διασπορά:

Τεκμ. 51

ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.17, ΟΡΦ. ΑΠ. 647ΙΙΙ, ΕΤΟΣ +200 ― Ην δ’ αυτώ τα σύμβολα τάδε·…

«Τα ακόλουθα ήταν οι λέξεις-κλειδιά ή οι εντολές του:…»

Η πραγματοποίηση αυτών που είχε πει ο Πυθαγόρας σημαίνει ότι ένα πρόσωπο είτε ήταν ένας από αυτούς ή ήθελε να εισαχθεί στον Πυθαγόρειο κύκλο:

Τεκμ. 52

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΝΟΜΟΙ, ΒΙΒΛΙΟ 10 ΘΡ. 43, ΠΑΡ. ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.15-16, ΕΤΟΣ -336/-333 ― έλεγον τε και οι άλλοι Πυθαγόρειοι μη είναι προς πάντας πάντα ρητά, ως φησιν Αριστόξενος εν δεκάτη Παιδευτικών νόμων· …ικανός τε γαρ ην φιλίας εργάτης τα τ’ άλλα και ει τινα πύθοιτο των συμβόλων αυτού κεκοινωνηκότα, ευθύς τε προσηταιρίζετο και φίλον κατεσκεύαζεν.

«Και οι υπόλοιποι Πυθαγόρειοι έλεγαν ότι δεν άκουσαν όλα τα δόγματα του που ήταν για να ακούσουν όλοι οι άντρες, η πηγή μας για αυτό είναι ο Αριστόξενος στο δέκατο βιβλίο των Παιδευτικών Κανόνων του… Όποτε άκουγε [Πυθαγόρας] ένα άτομο που έκανε χρήση τα σύμβολα του, τον έπαιρνε  αμέσως στον κύκλο του και τον έκανε φίλο»

 Τα Πυθαγόρεια Σύμβολα έγιναν ένας μυστικός κώδικας που έπρεπε να γίνει αλλά ποτέ δεν έπρεπε να λεχθεί στην παρουσία ανθρώπων εκτός της Πυθαγόρειας Αδελφότητος:

Τεκμ. 53

ΤΙΜΑΙΟΣ Ο ΤΑΥΡΟΜΕΝΙΟΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ 32.226-27, ΕΤΟΣ -339/-279 ― τῆς δὲ αὐτῆς ἰδέας τῶν ἠθῶν θετέον καὶ ὅτι τὰ κυριώτατα καὶ συνεκτικώτατα τῶν ἑαυτῶν δογμάτων ἀπόρρητα ἐν ἑαυτοῖς διεφύλαττον ἅπαντες ἀεί, μετὰ ἀκριβοῦς ἐχεμυθίας πρὸς τοὺς ἐξωτερικοὺς ἀνέκφορα διατηροῦντες ἀγράφως ἐν μνήμῃ, τοῖς διαδόχοις ἅπερ μυστήρια θεῶν μεταπαραδιδόντες. διόπερ οὐδὲν ἐξεφοίτησε τῶν γε λόγου ἀξίων μέχρι πολλοῦ, διδασκόμενά τε καὶ μανθανόμενα ἐντὸς τοίχων μόνον ἐγνωρίζετο. ἐπὶ δὲ τῶν θυραίων καὶ ὡς εἰπεῖν βεβήλων, εἰ καί ποτε τύχοι, διὰ συμβόλων ἀλλήλοις οἱ ἄνδρες ᾐνίττοντο, ὧν ἴχνος ἔτι νῦν [ὧν] περιφέρονται

«Στην ίδια ποιότητα του χαρακτήρα πρέπει επίσης να αποδοθεί το γεγονός ότι όλοι διατηρούσαν πάντα μυστική μεταξύ τους τη δική τους κατεύθυνση και τις πιο βασικές πεποιθήσεις. Διατηρώντας αυστηρή επιφύλαξη σε όσους βρίσκονταν εκτός του κύκλου  τους, και τα κράτησαν αυτά κρυμμένα,  άγραφα, στη μνήμη τους, και τα παρέδωσαν στους διαδόχους τους ως μυστήρια των θεών. Ως εκ τούτου, για μεγάλο χρονικό διάστημα τίποτα που δεν άξιζε να αναφερθεί εξαπλώθηκε στο εξωτερικό, και αυτά που διδάχτηκαν και έμαθαν ήταν γνωστά μόνο εντός των τειχών τους. Αλλά στην παρουσία εκείνων που βρίσκονταν έξω από τις πόρτες και, για να τους πούμε, βέβηλους, αν υπήρχε ποτέ κανένας παρών, αυτοί οι άντρες μιλούσαν με ασάφειες ο ένας στον άλλο που σημαίνει με σύμβολα, από τα οποία αυτά που αναφέρονται σήμερα εξακολουθούν να φέρουν ίχνος…»

Η συλλογή των Πυθαγόρειων Συμβόλων που μεταδόθηκε  από την ακουστική παράδοση, [efn_note]έναν κατάλογο με 39 Πυθαγόρεια Σύμβολα παρέδωσε ο Ιάμβλιχος, νεώτερες εκδόσεις αποδίδουν στον Ιάμβλιχο 75 Σύμβολα. Ολόκληρος ο κατάλογος των Ακουσμάτων μπορεί να περιλαμβάνει 120 ή ακόμη και 200[/efn_note] περιέχει έναν κατάλογο με 75 εντολές που διατυπώνονται με σύντομη επιτακτική ανάγκη, «κάνω» ή «δεν κάνω», εκ των οποίων δέκα στοιχεία αφορούν κανονισμούς τροφών. Αυτές είναι οι απαγορεύσεις για τα κυάμους, τα ιερά ψάρια, τα λευκά κοτόπουλα, τις καρδιές και τους εγκέφαλους ζώων, το μη θυσιαστικό κρέας, και το κρέας γενικά:

Τεκμ. 54

ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑ ΣΥΜΒΟΛΑ (ΑΚΟΥΣΜΑΤΑ), ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ

Σύμβολο 11 Boehm (αρ. 17 Guthrie): Κυάμων απέχου = No. 37 Ιάμβλιχος

Σύμβολο 12 Boehm (αρ. 18–19 Guthrie): των ιχθύων μη άπεσθαι όσοι ιεροί=Σύμβολο 5(6)+Αρ. 33 Ιάμβλιχος

Σύμβολο 13 Boehm (αρ. 27 Guthrie): Αλεκτρύονα μη άπτεσθαι λευκού = Αρ. 17 (18) Ιάμβλιχος

Σύμβολο 14 Boehm (αρ. 21–22 Guthrie): Εμψύχων απέχου = Αρ. 39 Ιάμβλιχος

Σύμβολο 15 Boehm (αρ. 4 Guthrie): Καρδίαν μη εσθίειν = No. 30 Ιάμβλιχος (Ορφ. Απ. 647.4)

 Σύμβολο 16 Boehm (αρ. 57 Guthrie): Εγκέφαλον μη εσθίειν = Αρ. 31 Ιάμβλιχος

Σύμβολο 17 Boehm (αρ. 45 Guthrie): Θυσίμων χρη εσθείειν μόνον

Σύμβολο 18 Boehm (αρ. 13 Guthrie): Μαλάχην μεταφύτευε μεν μη έσθιε δε = Σύμβολο 38 Ιάμβλιχος

Σύμβολο 28 Boehm: κέδρω δε λέγει και δάφνη και κυπαρίττω και δρυϊ και μυρρίνη τους θεούς τιμάν = Ψευδο-Πυθαγόρας, Ιερός Λόγος

Σύμβολο 39 Guthrie: το εφθόν οπτάν ου νόμος = Ψευδο-Πυθαγόρας, Ιερός Λόγος

Σύμβολο 40 Boehm (αρ. 23 Guthrie): περί των αλών, ότι δει παρατίθεσθαι

«Σύμβολο 11 Boehm: Αποχή από τους κυάμους.

Σύμβολο 12 Boehm: Μην αγγίζετε τα ιερά ψάρια.

Σύμβολο 13 Boehm: Μην αγγίζετε λευκό κόκορα.

Σύμβολο 14 Boehm: Απέχετε από τα έμψυχα.

Σύμβολο 15 Boehm: Μην τρώτε την καρδιά.

Σύμβολο 16 Boehm: Μην τρώτε τον εγκέφαλο.

Σύμβολο 17 Boehm: Κάποιος μπορεί να τρώγει μόνο ζώα θυσίας.

Σύμβολο 18 Boehm: Σπέρνετε μολόχα, αλλά μην την τρώτε.

Σύμβολο 28 Boehm: Τιμήστε τους θεούς με κέδρο, δάφνη, κυπαρίσσι, βελανιδιά και μυρτιά.

Σύμβολο 39 Guthrie: Ψήστε ό, τι δεν είναι βρασμένο.

Σύμβολο 40 Boehm: Βάζετε πάντα αλάτι στο τραπέζι.»

Παρά την ονομασία τους «αυτά που ακούσθηκαν», τα Ακούσματα έχουν γραφτεί , αν εμπιστευτούμε τον Νικόμαχον της Γέρασας, μετά την πολιτική καταστροφή που αποδεκάτισε τον Πυθαγόρειο πληθυσμό στη νότια Ιταλία στα μέσα του -5ου αιώνα:

Τεκμ. 55

ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΓΕΡΑΣΑΣ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ, FGrHist 1063 F2 ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ 35.253, ΕΤΟΣ +151 ― υπομνήματα τινα κεφαλαιώδη και συμβολικά συνταξάμενοι τα τε των πρεσβυτέρων συγγράμματα και ων διεμέμνητο συναλίσαντες..

«Συγκέντρωσαν μερικά έργα που περιέχουν τη διδασκαλία τους σε συνοπτική και συμβολική μορφή. Και συγκέντρωσαν πραγματείες των παλαιότερων Πυθαγορείων και τέτοια λόγια που θυμόταν».

Παρ’ όλα αυτά, κρατήθηκαν σε μυστικότητα  για τα επόμενα 100 χρόνια. Ο πρώτος άνθρωπος που τα δημοσίευσε ήταν – σύμφωνα με τον Τίμαιο τον Ταυρομένιον – ο Διόδωρος ο Ασπένδιος, ένας ατημέλητος επιδειξίας Πυθαγόρειος που έζησε περίπου το -350:

Τεκμ. 56

ΤΙΜΑΙΟΣ Ο ΤΑΥΡΟΜΕΝΙΟΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΙΟΥ ΒΙΟΥ 36.266, ΕΤΟΣ -339/-279, ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΕΛ. 70 ― προς ον αφικέσθαι Διόδωρον τον Ασπένδιον,υόν παραδεχθήναι διά την σπάνιν των έν τω συστήματι ανδρών. ούτος δέ εις την Ελλάδα επανελθών διέδωκε τας Πυθαγορείους φωνάς.

«… Σε αυτόν [Ο Αρέσας από τη Λε(ο)υκανία] ήρθε ο Διόδωρος του Ασπένδου, τον οποίο αποδέχθηκε λόγω της έλλειψης ανδρών στην κοινότητα. Αυτός ο άντρας, όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, διέδωσε τα λόγια των Πυθαγορείων».

Κατά την ίδια περίοδο (περίπου -350/-100), τα Σύμβολα ενσωματώθηκαν στα «Πυθαγόρεια Μνημονεύματα» (χαμένο), τα οποία αποσπάσθηκαν από τον Αλέξανδρο τον Πολυίστωρ μεταξύ του -80 και του -60 έτους:

Τεκμ. 57

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΟΛΥΪΣΤΟΡ Ο ΜΙΛΗΣΙΟΣ, ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ, FGrHist 273 F93 ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΡΤΙΟ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.24–36, ΕΤΟΣ -80/-60 (Το απόσπασμα στον τελετουργικό καθαρμό ανήκει στις σημαντικές μαρτυρίες για τους Πυθαγόρειους, και καταγράφεται από τον Αλέξανδρο τον Πολυίστωρ στο έργο του Διαδοχές των Φιλοσόφων και μεταδόθηκαν από τον Διογένη Λαέρτιο (Βίοι Φιλοσόφων Επιφανών 8,24 έως 33). Ο Αλέξανδρος ισχυρίζεται ότι απόσπασε τα υλικό από τα Πυθαγόρεια Μνημονεύματα. Τα Πυθαγόρεια Μνημονεύματα αποτέλεσαν το αντικείμενο ακαδημαϊκής συζήτησης. Πιστεύεται ότι ο Αλέξανδρος αναφέρεται σε ένα ελληνιστικό έγγραφο που χρονολογείται το -350/-100. Μερικοί μελετητές δεν αποδέχονται αυτή την άποψη.) ― Φησί δ’ ο Αλέξανδρος εν Ταις των φιλοσόφων διαδοχαίς και ταύτα ευρηκέναι εν Πυθαγορικοίς υπομήμασιν….Και ταύτα μεν φησιν ο Αλέξανδρος εν τοις Πυθαγορικοίς υπαμνήμασιν ευρηκέναι, και τα εκείνων εχόμενα ο Αριστοτέλης.

«[26] Ο Αλέξανδρος στις -Διαδοχαί των Φιλοσόφων- λέει ότι βρήκε και στα Πυθαγόρεια Υπομνήματα τα ακόλουθα δόγματα…. [36] Αυτό λέει ο Αλέξανδρος που βρήκε στα Πυθαγόρεια Υπομνήματα. και τα εκείνων ο Αριστοτέλης».

Από την πρώτη δημοσίευση των Πυθαγόρειων Συμβόλων, περίπου το -350, οι αρχαίοι αναγνώστες απαίτησαν κάποιες ενδείξεις για να λύσουν τους γρίφους του Πυθαγόρα. Τα γραπτά του τετάρτου αιώνα, τα οποία ασχολήθηκαν με το θέμα, είναι γνωστά μόνον από τους τίτλους τους, η «Επεξήγηση των Πυθαγόρειων Συμβόλων» από τον Αναξίμανδρον τον Νεώτερο:

Τεκμ. 58Α

ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ Ο ΝΕΩΤΕΡΟΣ Ο ΜΙΛΗΣΙΟΣ, ΣΥΜΒΟΛΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΕΞΗΓΗΣΙΝ, FGrHist 9 T1 ΠΑΡ. ΣΕ ΛΕΞΙΚΟ ΣΟΥΔΑ, ΜΕΤΑ ΤΟ -359 ΕΤΟΣ, ΑΚΟΥΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑ ― Αναξίμανδρος, Αναξιμάδρου, Μιλήσιος, ο νεώτερος, ιστορικός. γέγονε δε κατά τους Αρταξέρξου χρόνους του Μνήμοντος κληθέντος. έγραψεν συμβολών Πυθαγορείων εξήγησιν…

 «Ο γιος του Αναξίμανδρου, ένας Μιλήσιος, ο νεώτερος, ιστορικός. Γεννήθηκε την εποχή του Αρταξέρξη, που ονομαζόταν Μνήμων [-404/–359]. Έγραψε μια εξήγηση των Πυθαγόρειων συμβόλων…»

και τα «Περί των Συμβόλων» από τον Ανδροκύδη:

 Τεκμ. 58Β

ΑΝΡΟΚΥΔΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΣΥΜΒΟΛΩΝ ΠΑΡ. ΣΕ ΨΕΥΔΟ-ΙΑΜΒΛΙΧΟ, ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗΣ 40, ΕΤΟΣ -356/-323, ΘΡ. 8 ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ ― Ανδροκύδης τε ο Πυθαγορικός ο Περί των συμβόλων γράψας…οι τα κατά τον άνδρα αναγράψαντες σις’ έτεσι τα μετεμψυχώσεις τας αυτώ συμβεβηκυίας έφασαν γεγονέναι.

 «Ο Ανδροκύδης ο Πυθαγόρειος, ο οποίος έγραψε το -Περί Συμβόλων-… ο οποίος κατέγραψε όλες τις πράξεις του Πυθαγόρα, είπε ότι οι μεταμψυχώσεις (του Πυθαγόρου) που συνέβησαν σε 216 διαστήματα…»

Και τα δύο ίσως να αναφέρονται από τον Αλέξανδρο τον Πολυίστωρ στο χαμένο έργο του «Περί των Πυθαγορείων Συμβόλων:

Τεκμ. 58Γ

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΟΛΥΪΣΤΩΡ Ο ΜΙΛΗΣΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΣΥΜΒΟΛΩΝ, FGrHist 273 F94 ΠΑΡ. ΣΕ ΚΛΗΜΗ ΤΟΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟ, ΣΤΡΩΜΑΤΕΙΣ 1.15.70.1, ΕΤΟΣ -80/-60 ― Αλέξανδρος δε εν τω Περί Πυθαγορικών συμβόλων…

«Ο Αλέξανδρος, στο βιβλίο του -Περί των Πυθαγορείων Συμβόλων-…»

Το πιο πολύτιμο, ωστόσο, φαίνεται να είναι το χαμένο έργο του Αριστοτέλη, «Περί των Πυθαγορείων», το οποίο διαδόθηκε από διάφορους συγγραφείς της αυτοκρατορικής περιόδου, και πρέπει να ήταν γνωστό στον μαθητή του, τον Αριστόξενο τον Ταραντινό, που έγραψε την πρώτη βιογραφία του Πυθαγόρα. Μέχρι στιγμής, απ’ ότι γνωρίζουμε, ο Αριστοτέλης χρησιμοποίησε τα Πυθαγόρεια Μνημονεύματα (το ίδιο όπως ο Αλέξανδρος ο  Πολυίστωρ τα οποία απέσπασε 300 χρόνια αργότερα) και επίσης, αναφέρθηκε στα Πυθαγόρεια σύμβολα. Αξίζει να σημειωθεί ότι όλα τα έργα, του Αναξίμανδρου, του Ανδροκύδη, και του Αριστοτέλη, συνεγράφησαν στα μέσα του τέταρτου αιώνα, όταν ο πρώιμος Πυθαγορισμός ήταν ήδη «νεκρός».

Λόγω της απώλειας, τα πιο σημαντικά κείμενα που ρίχνουν φως στα Πυθαγόρεια Σύμβολα είναι δύο πραγματείες από τον Ιάμβλιχο της Χαλκίδας της Κοίλης Συρίας και συγγράφηκαν το + 290 έτος, ειδικά το Περί του Πυθαγόρειου Τρόπου και Βίου. Συγκεκριμένα τμήματα της πραγματείας αυτής προέρχονται απευθείας από την ακουστική παράδοση μέσω του έργου του Αριστοτέλους, Περί των Πυθαγορείων,  και του έργου του Ανδροκύδη, Περί των Συμβόλων. Ο Ιάμβλιχος πληροφορεί, μετά τον Αριστοτέλη, ότι ορισμένα από τα Πυθαγόρεια Σύμβολα που διέκριναν τους λόγους για τους οποίους κάποιος έπρεπε να κάνει κάτι ή να μην κάνει, συνδέονταν με αυτούς από την αρχή (δηλαδή με τον ίδιο τον Πυθαγόρα ή τους μαθητές του) και κάποιοι άλλα όχι,  οι λόγοι που είχαν προστεθεί αργότερα φαίνονται πιο πιθανοί από τους γνήσιους που συνήθως επικεντρώνονταν σε θρησκευτικά θέματα:

Τεκμ. 59

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΠΑΡ ΣΕ ΝΙΚΟΜΑΧΟ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑΣ -350 ΕΤΟΣ, ΔΙΕΔΟΘ. ΑΠΟ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ, 18.86 ― επ’ ενίων μέν ούν επιλέγεται τί δει. οίον ότι δει τεκνοποιείσθαι ένεκα του καταλιπείν έτερον άνθ’ εαυτού θεών θεραπευτήν, τοις δέ ούδείς λόγος πρόσεστι. και ένια μέν των επιλεγομένων δόξει προσπεφυκέναι απ’ άρχης, ένια δέ πόρρω· οίον περί του τον άρτον μή καταγνύναι. ότι προς την εν αδου κρίσιν ού συμφέρει, αί δέ προστιθέμενοι εικοτολογίαι περί των τοιούτων ούκ είσί Πυθαγορικαί. άλλ’ ενίων έξωθεν επισοφιζομένων καί πειρωμένων προσάπτειν εικότα λόγον, οίον καί περί τού λεχθέντος, διά τί ού δει καταγνύναι τον άρτον οί μέν γάρ φασι ότι ού δει τον συν άγοντα διαλύειν (το δέ αρχαίον βαρβαρικώς πάντες επί ένα άρτον συνήεσαν οι μεν γαρ φασι ότι ου δει τον συνάγοντα διαλύειν (το δε αρχαίον βαρβαρικώς πάντες επί ένα άρτον συνήεσαν οι φίλοι)…

«Στην περίπτωση ορισμένων [οδηγιών], ένας λόγος υπάρχει για τον οποίο προστίθεται· για παράδειγμα, κάποιος πρέπει να φέρει παιδιά για να αφήσει πίσω του κάποιον στη θέση του για τη λατρεία των θεών. Αλλά για άλλους [αυτούς], δεν προστίθεται κανένας λόγος. Και μερικοί από τους λόγους που δόθηκαν φαίνεται να συνδέονται από την αρχή ενώ κάποιοι άλλοι δόθηκαν αργότερα· για παράδειγμα, μην σπάζεις τον άρτο, γιατί δεν είναι επωφελές για την κρίση σου στον Άδη. Οι πιθανοί λόγοι που δίνονται για τέτοια θέματα δεν είναι Πυθαγορικοί, αλλά επινοήθηκαν από ορισμένους έξω από το σχολή προσπαθώντας να δώσουν έναν πιθανό λόγο, όπως, για παράδειγμα, αυτό που αναφέρθηκε τώρα· γιατί κάποιος δεν πρέπει να σπάζει τον άρτο σημαίνει να μην διαλύσει την ιερατική συνάθροιση, (γιατί στο το παρελθόν, όλοι όσοι ήταν φίλοι συγκεντρώνονταν με βαρβαρικό τρόπο για έναν άρτο).»

Ο Ιάμβλιχος σχετίζει επίσης, μετά τον Νικόμαχο της Γέρασας (ή τον Ανδροκύδη), τα Πυθαγόρεια Σύμβολα με ότι αφορά τις απαγορεύσεις των τροφών και τους λόγους για αυτό, δηλ.  η απαγόρευση των οργάνων της καρδιάς και του εγκεφάλου, επειδή αυτά  είναι τα κυρίαρχα όργανα του σώματος,  η αποχή από την μολόχα επειδή συμβολίσει την κοσμική συμπάθεια,  η απαγόρευση από το μελανούρι και το λυθρίνι επειδή είναι ψάρια αφιερωμένα στους θεούς του Κάτω Κόσμου, και τέλος, τα ήθη με τους κυάμους καθώς μεταφορικά αφορούν την ψυχή:

Τεκμ. 60

ΑΝΔΡΟΚΥΔΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΣΥΜΒΟΛΩΝ ΠΑΡ. ΣΕ ΝΙΚΟΜΑΧΟ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑΣ -356/-323, ΔΙΕΔΟΘ. ΑΠΟ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 24.109 ― ενομοθέτησε δε τοις αυτοίς καρδία μη τρώγειν, εγκέφαλον μη εσθίειν, και τούτων είργεσθαι πάντας τους Πυθαγορικούς· ηγεμονίαι γαρ εισι και ωσάνεί επιβάθραι και έδραι τινές του φρονείν και του ζειν. αφωσιούτο δε ταύτα διά την του θείου λόγου φύσιν. ούτως και μαλάχης είργεσθαι εκέλευεν, ότι πρώτη άγγελος και σημάντρια συμπαθείας ουρανίων προς επίγεια. και μελανούρου δε απέχεσθαι παρήγγελλε· χθονίων γαρ εστι θεών. και ερυθρίνον μη προσλάμβάνειν δε’ έτερα τοιαύτα αίτια. και «κυάμων απέχου» διά πολλάς ιεράς τε και φυσικάς και εις την ψυχήν ανηκούσας αιτίας. και άλλα τοιαύτα διεθεσμοθετήσε τούτοις όμοια, και διά της τροφής αρχόμενος εις αρετήν οδηγείν τους ανθρώπους.

«Αποφάσισε ότι δεν «τρώνε στην καρδιά» ούτε «τον εγκέφαλο» και από αυτά που απαγορεύονται από όλους τους Πυθαγόρειους· γιατί αυτά τα όργανα είναι τα κυρίαρχα μέρη και, όπως να είναι, οι θεμέλιοι λίθοι και οι βάσεις της πρακτικής σκέψης και της ζωής. Και αυτά τα ίδια πράγματα απέφυγε για θρησκευτικούς λόγους λόγω της φύσης του θεϊκού λόγου. Επίσης, τους διέταξε να απέχουν από μολόχα, επειδή είναι ο πρώτος αγγελιοφόρος και δείκτης της συγγένειας των ουράνιων πραγμάτων με τα γήινα πράγματα. Και τους διέταξε να απέχουν από το μελανούρι, γιατί ανήκει στους χθόνιους θεούς· και μην τρώτε λυθρίνι για παρόμοιους λόγους. Και να «απέχετε από τους κυάμους» για πολλούς ιερούς και φυσικούς λόγους και λόγους που σχετίζονται με την ψυχή. Ορίζει και άλλους κανόνες όπως αυτούς, και έτσι, ξεκινώντας από την δίαιτα, οδήγησε τα ανθρώπινα όντα σε ηθική υπεροχή.»

Ο Ιάμβλιχος, στο τελευταίο κεφάλαιο του άλλου έργου του «Προτρεπτικός ἐπί Φιλοσοφίαν», απαριθμεί τον κατάλογο 39 Πυθαγορείων Συμβόλων ερμηνεύοντάς τα με αλληγορικό τρόπο «μέσω Συμβόλων»:

Τεκμ. 61

ΑΝΩΝΥΜΟΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ ΕΠΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΝ 21 (133–51 ΤΜΗΜ.) ΠΡΙΝ ΤΟ +290 ΕΤΟΣ ― έστω δε τα φρασθησόμενα Σύμβολα ταύτα…Διά πάντων δη ουν τούτων φανερός γέγονε και ο διά των συμβόλων προτρεπτικός τύπος έχων πολύ το αρχαιότροπον και Πυθαγορικόν.

 «Τα ακόλουθα είναι τα Σύμβολα που θα διασαφηνιστούν: .. Με όλες τις παραπάνω εξηγήσεις, επομένως, εμφανίζεται ο τρόπος προτροπής μέσω συμβόλων που περιέχουν ένα μεγάλο μέρος της αρχαίας και Πυθαγορικής μεθόδου.»

Η πηγή από την οποία προέρχεται ο κατάλογος καθώς και η ερμηνεία τους είναι άγνωστη. Έχει προταθεί μια νεο-πυθαγόρεια πηγή που μας πηγαίνει πίσω στον Ανδροκύδη [efn_note]Delatte 1915[/efn_note], και η οποία φαίνεται αρκετά πειστική για μένα.

Ο λόγος για τον οποίο συζητώ τα Πυθαγόρεια σύμβολα σε αυτό το Μελέτημα για την διατροφή των Ορφικών ακολουθεί παρακάτω. Όπως είδαμε στο πρώτο κεφάλαιο, τον Ορφικό Βίο και τα Ορφικά ήθη για το κρέας, τους κυάμους και τα αυγά· ήταν βαθιά ριζωμένα στον Ιερό Λόγο του Ορφέως, με τον υπότιτλο «Καθαρμοί» (εκτός και αν ήταν δύο διαφορετικά έργα), που ήταν άκρως απόρρητος και μυστικός στην αρχαιότητα και τώρα έχει χαθεί. Από τον Ιερό Λόγο του Ορφέα σώζονται δύο αρχικές γραμμές· σχετικά με τα ήθη για το αίμα, (μηδέ αφ’ ημαγμένης εσχάρας έστω το πυρ) και η περίφημη απαγόρευση για τους κυάμους (ίσον τοι κυάμους τε φαγείν κεφαλάς τε τοκήων), ο στίχος για την ιερότητα των αυγών υπαινίσσεται και ποτέ δεν αναφέρεται, (αείσω ξυνετοίσι). Ομοίως, ορισμένα από τα Πυθαγόρεια Σύμβολα επαναλαμβάνονται στον Ιερό Λόγο και αποδίδονται στον Πυθαγόρα. Για παράδειγμα, το Πυθαγόρειο Σύμβολο 14 (Ἐμψύχων ἀπέχου – να απέχεις από έμψυχους οργανισμούς) συνδυάζεται με τα αποσπάσματα από τον Ιερό Λόγο του Πυθαγόρα που απαγορεύει τις αιματηρές θυσίες στους θεούς (βωμόν ερεύθοντας μακάρων θερμοίσι φόνοισιν):

Τεκμ. 62

ΨΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ ΘΡ. 8 ΠΑΡ.ΣΕ ΣΕΞΤΟ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟ, ΠΡΟΣ ΦΥΣΙΚΟΥΣ 128 ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ― ένθεν και παρήνουν ούτοι οι φιλόσοφοι απέχεσθαι των εμψύχων, και ασεβείν έφασκον τους ανθρώπους βωμόν ερεύθοντας μακάρων θερμοίσι φόνοισιν.

«Ως εκ τούτου, αυτοί οι φιλόσοφοι [δηλαδή ο Πυθαγόρας, ο Εμπεδοκλής στους καθαρμούς] συμβούλευαν την αποχή από τη διατροφή των ζώων και δήλωσαν ότι αυτοί οι άνθρωποι ήταν ασεβείς που «Κοκκίνισαν τους βωμούς των Ευλογημένων με ζεστό αίμα από τα θύματα».

καθώς και τον τραυματισμό οποιουδήποτε οπωροφόρου δέντρου ή την θανάτωση αβλαβών ζώων:

 Τεκμ. 63

ΨΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ ΘΡ. 11 ΠΑΡ. ΣΕ ΤΙΜΑΙΟ ΤΑΥΡΟΜΕΝΙΟ ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΕΔΟΘ. ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.23 ― νόμω βοηθείν, ανομία πολεμείν· φυτόν ήμερον μήτε φθίνειν μήτε σίνεσθαι, αλλά μηδέ ζώον ο μη βλάπτει ανθρώπους.

«Να στηρίξουμε το νόμο, για να πολεμήσουμε κατά της ανομίας. Ποτέ μην σκοτώνετε ή τραυματίζετε δέντρα που δεν είναι άγρια, ούτε καν ζώα που δεν βλάπτουν τον άνθρωπο.»

Το τελευταίο απόσπασμα μπορεί να συνδεθεί με την αναφορά του Αριστόξενου στα  Πυθαγόρεια Δείπνα στα οποία κηρύττονταν  ο όρκος περί της μη καταστροφής των καρποφόρων φυτών και των ήμερων ζώων:

Τεκμ. 47

ΕΠΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ ΘΡ. 1^Α ΠΑΡ. ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 21.99, ΕΤΟΣ -336, ΠΑΡΕΔ. ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ  ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 39 ― επεί δε μέλλοιεν απιέναι, σπονδήν αυτοίς ενέχει ο οινοχόος, σπεισάντων δε ο πρεσβύτατος παρήγγειλε τάδε· ήμερον φυτόν και έγκαρπον μήτε βλάπτειν μήτε φθείρειν, ωσαύτως δε και ζώον, ό μη πέφυκε βλαβερόν τω ανθρωπίνω γένει, μήτε βλάπτειν μήτε φθείρειν.

«Και όταν ήταν έτοιμοι να φύγουν, ο οινοχόος έχυνε μια σπονδή για αυτούς, και όταν οι σπονδές γίνονταν, ο πρεσβύτερος διακήρυττε αυτά τα πράγματα· να μην βλάψω ούτε να καταστρέψω ένα καλλιεργημένο και γόνιμο φυτό και με τον ίδιο τρόπο να μην να βλάψω ή να καταστρέψω ένα ζωντανό που είναι αβλαβές από τη φύση στο ανθρώπινο γένος».

Ομοίως, το Πυθαγόρειο Σύμβολο 15 (Καρδίαν μή τρώγε – μη τρώτε την καρδιά) που αντιστοιχεί στην εξάμετρη σειρά από τον Ιερό Λόγο που αναφέρεται από τον Ιωάννη Στοβαίο, «Φείδεο της ζωής, μη μιν καταθυμοβορήσης»:

Τεκμ. 64

ΨΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΣΤΟΒΑΙΟΥ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ 4.56.24 ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ― Φείδεο της ζωής, μη μιν καταθυμοβορήσης.

 «Σώσε την ζωή και μην την τρώς.»

Τέλος, βρίσκουμε στον Ηρόδοτο την αναφορά σχετικά με τον «Ιρός Λόγος» που απαγορεύει να χρησιμοποιούνται μάλλινα περιτυλίγματα στα ταφικά τελετουργικά:

Τεκμ. 65

ΗΡΟΔΟΤΟΣ Ο ΑΛΙΚΑΡΝΑΣΣΕΥΣ, ΙΣΤΟΡΙΑΙ 2.81.1–2 -443 ΕΤΟΣ,ΟΡΦ.ΑΠ. 650 + ΟΡΦ. ΑΠ. 43, ΨΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ ΘΡ. 1 ― ου μέντοι ες γε τα ιρά εσφέρεται ειρινέα ουδέ συγκαταθάπτεσαί σφι· ου γαρ όσιον. ομολογέουσι δε ταύτα τοίσι Ορφικοίσι καλεομένοισι και Βακχικοίσι, εούσι δε Αιγυπτίοισι και Πυθαγορείοισι· ουδέ γαρ τούτων των οργίων μετέχοντα όσιον εστί εν ειρινέοισι είμασι θαφθήναι. έστι δε περί αυτών ιρός λόγος λεγόμενος.

«Αλλά τίποτα από μάλλινο δεν μπαίνει σε ναούς, ή θάβεται μαζί τους· δεν είναι όσιο, αυτό απαγορεύεται. Ομολογούν τον ίδιο κανόνα με τα λεγόμενα Ορφικά και Βακχικά, [τελετουργίες, βιβλία], αλλά που είναι στην πραγματικότητα Αιγυπτιακά και Πυθαγόρεια [αυτά]. διότι ούτε αυτοί, που μετέχουν και μυούνται σε αυτές τις τελετές, θάβονται σε μάλλινα περιτυλίγματα. Υπάρχει ένας ιερός λόγος για αυτό.»

Αυτή είναι η παλαιότερη αναφορά που έχουμε για τον Ιερό Λόγο, αλλά παρατίθεται σε ένα ασαφές πλαίσιο που δηλώνει ότι είναι το ίδιο με Ορφικό, Βακχικό, Αιγυπτιακό, και Πυθαγόρειο Λόγο ταυτόχρονα. Προφανώς, ο Ηρόδοτος αναφέρεται στις πεποιθήσεις της Μεγάλης Ελλάδος, (σημειώστε ότι ήταν ένας πολίτης των Θουρίων από το -443) και το Πυθαγόρειο σύμβολο 14 περιλαμβάνει και το μαλλί των εμψύχων (Ἐμψύχων ἀπέχου – να απέχεις από έμψυχους οργανισμούς), επειδή το μαλλί, όπως εξηγεί ο Φλάβιος Φιλόστρατος, ανήκει στα ζώα που είναι κατ’ ουσίαν νεκρά:

Τεκμ. 66

ΦΛΑΒΙΟΣ ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ, ΒΙΟΣ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΥ ΤΥΑΝΕΩΣ 6.11.3 +215/+17 ΕΤΟΣ, ΟΡΦ.ΑΠ. 636 ― βωμών τε ως καθαρός άψαιτο και ως αχράντω μεν εμψύχου βρώσεως γαστρί χρήσαιτο, καθαρώ δε σώματι πάντων εσθημάτων, οπόσα θνησειδών ξύγκειται…

 «Αυτός [δηλαδή ο Πυθαγόρας] πλησίαζε καθαρός τους βωμούς, κρατούσε το στομάχι του αμόλυντο από τη σάρκα των εμψύχων, και το σώμα του δεν μολύνονταν από όλα τα ενδύματα φτιαγμένα από νεκρά πλάσματα.»

Εκτός αυτού, Ιάμβλιχος της Χαλκίδας αναφέρει για τον Ιερό Λόγο του Πυθαγόρα ότι εκφωνούνταν  δυνατά μεταξύ των μυημένων της Νότιας Ιταλίας (Μ. Ελλάδος):

Τεκμ. 67

ΠΑΡ.ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 28.152–54 +300 ΕΤΟΣ ΨΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ ΣΤΑ ΛΑΤΙΝΙΚΑ (Ο Holger Thesleff συνάγει, από τη φράση από τον Ιάμβλιχο: εν δε τοις Λατίνοις, ότι ο εν λόγω Ιερός Λόγος συντάχθηκε στα λατινικά (Thesleff 1961, 19). Ο Ιάμβλιχος, ωστόσο, λέει μια διαφορετική ιστορία: ότι το κείμενο διαβάστηκε στους Λατίνους, τους οποίους εννοούσε τους Ιταλιώτες, δηλαδή τους Ελληνόφωνους κατοίκους της Μεγάλης Ελλάδος) ― εν δε τοις Λατίνοις αναγινώσκεται του Πυθαγόρου τον Ιερόν λόγον, ουκ εις των πάντας ουδ’ υπό πάντων, αλλ’ υπό των μετεχόντων ετοίμως προς την των αγαθών διδασκαλίαν και μηδέν αισχρόν επιτηδευόντων…κέδρω δε λέγει και δάφνη και κυπαρίττω και δρυϊ και μυρρίνη τους θεούς τιμάν…εφθόν δε παραγγέλλει μη οπτάν…

 «Μεταξύ των Λατίνων ο Ιερός Λόγος του Πυθαγόρου διαβάζεται δυνατά, όχι σε όλους ή από όλους, αλλά από εκείνους που είναι έτοιμοι να μετέχουν στη διδασκαλία των αγαθών πραγμάτων, και οι οποίοι δεν επιδοκιμάζουν καθόλου τις πρακτικές· τιμούν τους θεούς με κέδρο, δάφνη, κυπαρίσσι, δρυς και μυρτιά… Απαγόρευε επίσης το ψήσιμο του βρασμένου…»

Το ιερό κείμενο, γράφει συνοψίζοντας, ότι περιέχει μεταξύ άλλων, το Πυθαγόρειο σύμβολο 28 (κέδρω δε λέγει και δάφνη και κυπαρίτω και δρυ και μυρρίνη τους θεούς τιμάν – να τιμάς τους θεούς με κέδρο, δάφνη, κυπαρρίσια, βελανιδιές και μυρτιά), και το σύμβολο 39 (το εφθόν οπτάν ου νόμος – να ψήνεις ότι δεν είναι βραστό). Πάνω απ’ όλα, το Πυθαγόρειο Σύμβολο 11 (Κυάμων απέχου – να απέχεις από τους κυάμους) συνδέεται με την περίφημη φράση « ίσον τοι κυάμους τε φάγειν κεφαλάς τε τοκήων» η οποία αποδίδεται τόσο στον Πυθαγόρα όσο και στον Ορφέα:

Τεκμ. 68

ΠΑΡ. ΨΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ ΘΡ. 5 ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 648 ― ισόν τοι κυάμους τε φαγείν κεφαλάς τε τοκήων.

«είναι το ίδιο, όπως βλέπεις, είτε τρως κυάμους είτε τα κεφάλια των γονέων σου»

Από αυτά, μπορεί κανείς να συμπεράνει ότι η σχέση μεταξύ αυτών των δύο Ιερών Λόγων, του Ορφικού και του Πυθαγόρειου που περιλάμβανε τα Πυθαγόρεια Σύμβολα, ήταν αρκετά κοντινή.

---

Πυθαγόρειο Σύμβολο 12

Αποχή από τους ιερούς ιχθύες

Τα Πυθαγόρειο Σύμβολα που αφορούν συγκεκριμένες τροφές είναι καλά τεκμηριωμένα. Ο Αριστοτέλης πληροφορεί ότι ο Πυθαγόρας απαγορεύει ως τροφή τα ψάρια που ήταν «ιερά» και αφιερώνονται στους θεούς:

Τεκμ. 69

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΘΡ. 195 ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΡΤΙΟ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.34 -350 ΕΤΟΣ ― των ιχθύων μη άπτεσθαι, όσοι ιεροί· μη γαρ δειν τα αυτά τετάχθαι θεοίς και ανθρώποις ώσπερ ουδ’ ελευθέροις και δούλοις.

«Να μην αγγίζεις ψάρια όσα είναι ιερά. γιατί δεν είναι σωστό οι θεοί και οι άνθρωποι να έχουν τα ίδια πράγματα, όπως τίποτα περισσότερο από ελεύθερους ανθρώπους και δούλους.»

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, οι ιεροί ιχθύες είναι τέσσερεις στον αριθμό, ο ερυθ(ρ)ίνος, η τρίγλη, ο μελάνουρος, και η ακαλήφη:

Τεκμ. 70Α

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΘΡ. 194 ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΡΤΙΟ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.19 -350 ΕΤΟΣ ― Παντός δε μάλλον απηγόρευε μήτε ερυθίνον εσθίειν μήτε μελάνουρον, καρδίας τ’ απέχεσθαι και κυάμων· Αριστοτέλης δε φησί και μήτρας και τρίγλης ενίοτε.

«Πάνω απ ‘όλα, απαγόρευσε το λυθρίνι και το μελανούρι ως φαγητό, και παρότρυνε την αποχή από τις καρδιές των ζώων και από τους κυάμους, και μερικές φορές, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, την χοιρινή κοιλιά (μήτρα) και τα μπαρμπούνια επίσης.»

Τεκμ. 70Β

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΘΡ. 194 ΠΑΡ. ΣΕ ΑΥΛΙΟΣ ΓΕΛΛΙΟΣ, ΑΤΤΙΚΕΣ ΝΥΧΤΕΣ 4.11.11–13 -350 ΕΤΟΣ, ΟΡΦ. ΑΠ. 647.5 ―

Plutarchus quoque, homo in disciplinis gravi auctoritate, in primo librorum, quos de Homero composuit, Aristotelem philosophum scripsit eadem ipsa de Pythagoricis scripsisse, quod non abstinuerint edundis animalibus, nisi pauca carne quadam. Verba ipsa Plutarchi, quoniam res inopinata est, subscripsi: Αριστοτέλης δε μήτρας καρδίας και ακαλήφης και τοιούτων τινών άλλων απέχεσθαί φησι τους Πυθαγορικούς, χρήσθαι δε τοις άλλοις. Ακαλήφης autem est animal marinum, quod urtica appellatur. Sed et piscibus mullis abstinere Pythagoricos Plutarchus in Symposiacis dicit.

«Και ο Πλούταρχος, μια βαρυσήμαντη αρχή σε θέματα ευρυμάθειας, έγραψε στο πρώτο βιβλίο των βιβλίων του Περί Ομήρου [θρ. 122] ότι ο φιλόσοφος Αριστοτέλης έκανε την ίδια δήλωση για τους Πυθαγόρειους, δηλαδή ότι δεν απείχαν από την κατανάλωση ζώων, εκτός από μερικά συγκεκριμένα κρέατα. Καθώς αυτό είναι απροσδόκητο, προσθέτω τα λόγια του Πλούταρχου: «Ο Αριστοτέλης λέει ότι οι Πυθαγόρειοι απείχαν από την κοιλιά μήτρα του χοίρου, την καρδιά, τον θαλάσσιο αχινό και κάποια άλλα πράγματα του είδους, κατά τα αλλά έτρωγαν τα πάντα.» Τώρα η «ακαλήφη» είναι ένα θαλάσσιο πλάσμα που ονομάζεται και θαλάσσια τσουκνίδα. Αλλά ο Πλούταρχος στα Συμποσιακά του [670D] λέει ότι οι Πυθαγόρειοι απείχαν επίσης από τα μπαρμπούνια.»

 Τεκμ. 70Γ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΘΡ. 194 ΠΑΡ. ΣΕ ΑΝΤΩΝΙΟ ΔΙΟΓΕΝΗ, ΤΑ ΥΠΕΡ ΘΟΥΛΗΝ ΑΠΙΣΤΑ, ΘΡ. 2Β -350 ΕΤΟΣ, ΔΙΕΔΟΘ. ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 45 (57 ΤΜΗΜ.) ― απέχεσθαι δε και των άλλων παρήνει, οίον μήτρας τε και τριγλίδος και ακαλήφης, σχεδόν δε και των άλλων θαλασσίων ξυμπάντων.

«Προέτρεπε επίσης την αποχή από κάποια άλλα τρόφιμα, όπως την χοιρινό κοιλιά και μήτρα, το μπαρπούνι και τον αχινό, και σχεδόν όλα τα θαλασσινά.»

Τα τρία πρώτα μπορούν να προσδιοριστούν ως εξής, ερυθίνος ― λυθρίνι, τρίγλη ― μπαρμπούνι, και μελάνουρος ― μελανούρι που σημαίνει «μελανή ουρά». Όλα τους είναι νόστιμα και δημοφιλή στην μαγειρική της Σικελίας  μέχρι και σήμερα.

Το λυθρίνι είναι λαμπρό κόκκινο στο χρώμα, απ’ όπου και ο Οβίδιος γράφει Rubens erythinus (κόκκινος ερυθίνος), το ιταλικό όνομα του ψαριού είναι Fragolino (φραουλίνος) [Εικ.2].

Το μπαρμπούνι έχει πιο έντονη κόκκινη σάρκα [Εικ. 3], το μελανούρι διακρίνεται για την χαρακτηριστική μαύρη λωρίδα στην ουρά του [Εικ. 4].

Η ακαλήφη είναι ένα θαλάσσιο πλάσμα. Κάποιοι ακαδημαϊκοί ερευνητές, όπως ο Andrew Dalby, το  προσδιορίζουν λανθασμένα με την θάλασσα ανεμώνη. Η αναγνώριση αυτή όμως δεν είναι συμβατή με τον Αριστοτέλη (Η ιστορία των ζώων 531, 590), και είναι λανθασμένη επειδή οι θαλάσσιες ανεμώνες δεν είναι νόστιμες. Οπότε θα έκανε την απαγόρευση παράλογη (γιατί απαγορεύουν κάτι που δεν τρώγεται;),  εκτός αυτού, δεν εξηγεί τη σχέση που κάνει ο Αριστοτέλης μεταξύ της ακαλήφης και της «μήτρας», στο έργο του σχετικά με τους Πυθαγορείους (Τεκμ. 70Γ).

Τρεις αρχαίοι συγγραφείς φέρνουν τη λύση σε αυτό το πρόβλημα. Ο Αθήναιος της Ναύκρατις, στο έργο του σχετικά με την ακαλήφη, αναφέρεται στην Λυσιστράτη 549 του Αριστοφάνη  και παρατηρεί ότι ο ποιητής με έναν κωμικό τρόπο μπερδεύει την ακαλήφη με την μήτρα.

Τεκμ. 71

ΑΘΗΝΑΙΟΣ Ο ΝΑΥΚΡΑΤΙΝΟΣ, ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΑΙ 3.90B–C +195/+217 ΕΤΟΣ ― το δ’ εν Λυσιστράτη Αριστοφάνους πέπαικται· αλλ’ ω τηθών ανδρειοτάτη και μητριδίων ακαληφών. επεί τήθεα τα όστρεα. μέμικται γαρ κωμωδικώς προς την τήθην και μητέρα.

«Το απόσπασμα στη «Λυσιστράτη» του Αριστοφάνη (549) εκπροσωπεί μια πράξη σε λέξεις: Ω,συ ανδρειοτάτη από όλων των θαλασσινών ασκιοειδών (τηθών) και κουροτρόφων (μητριδίων) αχινών. Δεδομένου ότι τα θαλάσσιοι τήθεα είναι ένας τύπος οστρακοειδών, και έχει αναμυχθεί κωμικά με τις λέξεις τίθην (προγιαγιά) και μήτηρ (μητέρα).»

Δεν πληροφορούμαστε γιατί ο Αριστοφάνης συνδέει αυτά τα δυο. Η νύξη δίνεται από τον ιατρό Διοσκουρίδη ο οποίος μας ενημερώνει ότι οι σπόροι του φυτού ακαλήφη, που επίσης ονομάζεται και «κνίδη», είναι αφροδισιακοί και ανοίγουν τη μήτρα όταν πίνονται με σιρόπι σταφυλιού:

Τεκμ. 72

ΔΙΟΣΚΟΥΡΙΔΗΣ Ο ΑΝΑΖΑΡΒΕΥΣ Η ΠΕΔΑΝΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΥΛΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 4.93.1–2 +50/+70 ΕΤΟΣ ― ακαλήφη· οι δε κνίδην…το σπέρμα επί συνουσίαν παρομά πινόμενον μετά γλυκέος και υστέραν ανατομοί…

«Η τσουκνίδα (ακαλήφη φυτό), αλλά ορισμένοι την αποκαλούν κνίδη… ο σπόρος της είναι αφροδισιακός και ανοίγει τη μήτρα όταν πίνεται με σιρόπι σταφυλιών.»

Το εν λόγω φυτό, που είναι γνωστό και ως «τσουκνίδα»,  έχει σφαιρικούς ακανθώδεις σπόρους [Εικ. 5].

Τα αγκαθωτά σφαιρίδια των σπόρων της Κνίδης της Ελληνικής (Urtica Graeca) μοιάζουν με τον θαλάσσιο αχινό που ονομάζεται επίσης Urtica στα λατινικά [Τεκμ. 70Β], ο οποίος είναι σφαιροειδής και προικισμένος με μακριά μαύρα αγκάθια [Εικ. 6].

Ο βρώσιμος θαλάσσιος αχινός, έχει μέσα του ένα κοραλλί χρώματος αυγοτάραχο από το οποίο προετοιμάζεται η περίφημη και  νόστιμη σάλτσα Σικελίας για τα ζυμαρικά.

Το προκείμενό μου είναι ότι η ακαλήφη ήταν ένας δημοφιλής (όχι τεχνικά) όρος που χρησιμοποιούνταν για ένα από τα βρώσιμα είδη αχινού που είναι παρόμοιος με τους σπόρους της τσουκνίδας, εκ των οποίων παράγονταν ένα αφροδισιακό για τις γυναίκες. Έτσι εξηγείται η σύνδεση, κατά τα άλλα ανεξήγητη, μεταξύ της ακαλήφης και της μήτρας στον Αριστοφάνη και στον Αριστοτέλη.

Αυτά τα τέσσερα πλάσματα της θάλασσας, τα πιο δημοφιλή εδέσματα, ήταν απαγορευμένα από το Πυθαγόρειο διαιτολόγιο. Ποιος ήταν ο λόγος της απαγόρευσης τους; Ο Ανδροκύδης μας παρέδωσε δύο εναλλακτικές εξηγήσεις όσον αφορά το μελανούρι. Η πρώτη από αυτές είναι ότι το μελανούρι είχε απαγορευτεί διότι ήταν αφιερωμένο και ιερό για τους θεούς του Κάτω Κόσμου:

Τεκμ. 73

ΑΝΔΡΟΚΥΔΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΣΥΜΒΟΛΩΝ ΠΑΡ. ΣΕ ΝΙΚΟΜΑΧΟ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑ, -356/-323 ΕΤΟΣ , ΔΙΕΔΟΘ. ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 24.109 ― και μελανούρου δε απέχεσθαι παρήγγελνε χθονίων γαρ εστί θεών, και ερυθρίνον μη προσλαμβάνειν δι έτερα τοιαύτα αίτια.

«και τους παρήγγελλε να απέχουν από το μελανούρι, διότι είναι αφιερωμένο στους χθόνιους θεούς· και να μη τρώγουν λυθρίνια για τον ίδιο λόγο»

που τίθενται έναντι των Ουρανίων θεών:

Τεκμ. 74

ΑΝΩΝΥΜΟΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ , ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ ΕΠΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΝ 21 (138 ΤΜΗΜ.) ΠΡΙΝ +290 ΕΤΟΣ ― μελανούρου άπέχου· χθονίων γάρ έστι θεών. τά μέν άλλα περί αυτού έν τω Περί συμβόλων, ερούμεν, όσα δέ είς προτροπήν άρμόζει, παραγγέλλει της ουρανίας πορείας αντέχεσθαι καί τοις νοεροίς θεοίς συνάπτεσθαι, της ‘τε ένύλου φύσεως χωρίζεσθαι και περιάγεσθαι πρός τήν άυλον καί καθαράν ζωήν, θεών τε θεραπεία χρήσθαι τη αρίστη καί μαλιστα τοίς πρωτίστοις θεοίς προσηκούση

«Συγγενές στο προηγούμενο είναι το έκτο σύμβολο: «α π έ χ ο υ α π ό τ ο μ ε λ α ν ο ύ ρ ι, γιατί ανήκει στους χθόνιους Θεούς». Αυτό μας συμβουλεύει να εισέλθουμε στο ουράνιο ταξίδι, να ενώσουμε τους εαυτούς μας με τους πνευματικούς Θεούς, να χωριστούμε από την υλική φύση και να οδηγηθούμε όπως θα είμαστε σε κυκλική εξέλιξη σε μια άυλη και καθαρή ζωή. Μας προτρέπει να υιοθετήσουμε την πιο εξαιρετική λατρεία στους Θεούς, και ειδικά εκείνη που αφορά τους πρωταρχικούς Θεούς.»

Η δεύτερη εξήγηση αφορά το μαύρο χρώμα (το ψάρι έχει μια σκούρη λωρίδα στην ουρά του) που είναι για να συμβολίσει το σκοτάδι του ψεύδους:

 Tεκμ. 75Α

Α ΤΡΥΦΩΝ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΡΟΠΗΣ 4 -1ος ΑΙΩΝ ― Ανδροκύδης ο Πυθαγορικός έλεγε…μελάνουρον μη εσθίειν αντί του ψευδή λόγον μη προϊεσθαι· το γαρ ψεύδος εν τοις εσχάτοις μέρεσι μελαίνεται και αμαυρούται.

«Ο Ανδροκύδης ο Πυθαγόρειος έλεγε:… «Μην τρώτε το μελανούρι», δηλαδή «Μην λέτε ψέματα, γιατί κάθε ψέμα, όπως αποδεικνύεται, γίνεται μελανό και σκοτεινό».

ή τους μαύρους χαρακτήρες των κακών ανθρώπων:

 TΕΚΜ. 75Β

ΨΕΥΔΟ-ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΠΕΡΙ ΠΑΙΔΩΝ ΑΓΩΓΗΣ 17, 12Δ, ΜΕΤΑ ΤΟ +120 ΕΤΟΣ ― «μη γεύεσθαι μελανούρων» τουτέστι μη συνδιατρίβειν μέλασιν ανθρώποις διά κακοήθειαν.

«Μην γεύεστε τα μελανούρια· δηλαδή, μην περνάτε το χρόνο σας με ανθρώπους σκοτεινού χαρακτήρα, εξαιτίας της κακοήθειάς τους».

Ας στραφούμε τώρα στο κόκκινο ψάρι. Το λυθρίνι ήταν απαγορευμένο για τους ίδιους λόγους όπως το μελανούρι, επειδή και αυτό ανήκει στους Χθόνιους θεούς [Tεκμ.73].

Tεκμ. 76

ΑΝΩΝΥΜΟΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ ΕΠΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΝ 21 (149 ΤΜΗΜ.), ΠΡΙΝ +290 ΕΤΟΣ ― το δε ερυθίνον μη προσλαμβάνου φαίνεται προς την του ονόματος ετυμολογίαν ψιλήν συμβεβλήσθαι. απηρυθριακότα γαρ και αναίσχυντον μη επιδέχου άνθρωπον, ή εκ του εναντίου καταπλήγα και εν παντί καθ’ υπερβολήν ερθριώντα και ταπεινούμενον υπό τε νου και ασθενούς διανοίας. διά δε τούτου νοείται το μη αυτός τοιούτος ίσθι.

«To, «Μην λαμβάνεις το ψάρι ερύθρινος», φαίνεται ότι αναφέρεται απλώς στην ετυμολογία της λέξης. Διότι σημαίνει: να μην λαμβάνεις έναν αδιάκριτο και απρόσεκτο άνθρωπο. Ούτε, αντιθέτως, αυτός που είναι ανόητα έκπληκτος και που κοκκινίζει στα πάντα και είναι ταπεινός ως τα άκρα, μέσω της διάνοιας και της συλλογιστικής του δύναμης. Ως εκ τούτου αυτό γίνεται επίσης κατανοητός ως: Μην είσαι εσύ ένας τέτοιος.»

Όσον αφορά το μπαρμπούνι, δεν υπάρχει κανένα απολύτως Πυθαγόρειο σχόλιο σχετικά με την απαγόρευση του. Ωστόσο, ορισμένα κείμενα των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων αναφέρουν την τελετουργική απαγόρευση των μπαρμπουνιών. Ο Μελάνθιος ο Αθηναίος, ένας καλά ενημερωμένος συγγραφέας ενός συγγράμματος σχετικά με τα Ελευσίνια Μυστήρια, λέει ότι το κόκκινο μπαρμπούνι ήταν ιερό για την Εκάτη, ως θεά θαλάσσης:

 Τεκμ. 77

ΜΕΛΑΝΘΙΟΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΕΛΕΥΣΙΝΙΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ, FGrHist 326 F2 ΠΑΡ. ΣΕ ΑΘΗΝΑΙΟ ΝΑΥΚΡΑΤΙΝΟ ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΑΙ 7.325C -350/-270 ΕΤΟΣ

― Μελάνθιος δ’ εν τω περί των Ελευσίνι μυστηρίων και τρίγλην και μαινίδα, ότι και θαλάττιος η Εκάτη.

«Αλλά ο Μελάνθιος στο βιβλίο του Περί των Μυστηρίων στην Ελευσίνα λέει ότι τόσο το μπαρμούνι όσο και η (μαινίδα) παπαλίνα, είναι διότι [θυσιάζονται στην Εκάτη], η Εκάτη είναι θεά της θάλασσας.»

Ο Απολλόδωρος, γνώστης των Αθηναϊκών λατρείων, αναφέρει ότι το μπαρμπούνι, (η τρίγλη), θυσιάζεται στην Εκάτη επειδή έφερε το όνομά της:

 Tεκμ. 78

ΑΠΟΛΛΟΔΩΡΟΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΘΕΩΝ, FGrHist 244 F109a ΠΑΡ. ΣΕ ΑΘΗΝΑΙΟ ΝΑΥΚΡΑΤΙΝΟ ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΑΙ 7.325B, -146 ΕΤΟΣ

― Απολλόδωρος δ’ εν τοις περί θεών τη Εκάτη φησί θύεσθαι τρίγλην διά την του ονόματος οικειότητα· τρίμορφος γαρ η θεός.

«Ο Απολλόδωρος στο Περί Θεών ισχυρίζεται ότι το μπαρμούνι (τρίγλη) θυσιάζεται στην Εκάτη επειδή φέρει το κατάλληλο όνομα· γιατί η θεά έχει τρεις μορφές»

Το τί σημαίνει στην πραγματικότητα γίνεται σαφές από ένα απόσπασμα μιας χαμένης κωμωδίας του Χαρικλείδη που απαριθμεί τρία λατρευτικά επίθετα της Εκάτης: Τριοδίτης (τριών οδών), Τρίμορφος (τριών μορφών), και Τριπρόσωπος (τριών προσώπων):

Τεκμ. 79

ΧΑΡΙΚΛΙΔΗΣ, ΑΛΥΣΙΣ 1, 3: 394 ΠΑΡ. ΣΕ ΑΘΗΝΑΙΟ ΝΑΥΚΡΑΤΙΝΟ, ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΑΙ 7.325D, ΜΕΤΑ -327 ΕΤΟΣ

― δέσποιν’ Εκάτη Τριοδίτι, τρίμορφε, τριπρόσωπε, τρίγλαις κηδευμένα.

«Η δέσποινα Εκάτη των Τρίδρομων, με τρεις μορφές και τρία πρόσωπα, μπαρπουνιών υπηρετούντων»

Ο λόγος λοιπόν, για τον οποίον η Τρίγλη (μπαρπούνι) είναι ιερή για την Εκάτη δεν χρειάζεται κανένα σχόλιο.

Βεβαίως, ο Νικόμαχος έχει δίκιο στην παρατήρησή του ότι ορισμένα ζώα αποκλείστηκαν, στους Πυθαγόρειους κύκλους, από κοινή κατανάλωση, λόγω των τιμών των θεών, στους οποίους ήταν αφιερωμένα:

Τεκμ. 80

ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 24.106, +151 ΕΤΟΣ

― καθόλου δε απεδοκίμαζε και τα τοις θεοίς αλλότρια ως απάγοντα ημάς της προς τους θεούς οικειώσεως. κατ’ άλλον δε αυ τρόπον και των νομιζομένων είναι ιερών σφόδρα απέχεσθαι παρήγγελνεν ως τιμής αξίων όντων, αλλ΄ουχί της κοινής και ανθρώπινης χρήσεως…

Η παρατήρηση του Ιάμβλιχου συμφωνεί απόλυτα με τη δήλωση του Αριστοτέλη ότι ο Πυθαγόρας απαγόρευε το ιερό ψάρι «διότι δεν είναι σωστό οι θεοί και οι άνθρωποι να κατανέμονται τα ίδια πράγματα, και πολύ περισσότερο από τους ελεύθερους ανθρώπους και τους δούλους», [Tεκμ. 69].

Ας επιστρέψουμε, τώρα, στις αντιφατικές δηλώσεις που εμφανίζονται σε δύο αποσπάσματα από το έργο του Αριστοτέλη για τους Πυθαγόρειους, σύγκρινε [Tεκμ. 70Β] και [Tεκμ. 70Γ].

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η αντίφαση αυτή οφείλεται στην μετάδοση του κειμένου. Το πρώτο απόσπασμα [Tεκμ. 70Β] (χρήσθαι δε τοις άλλοις), «χρησιμοποίησαν (έτρωγαν) τα άλλα είδη (ψαριών)», εμφανίζεται στον Αύλιο Γέλλιο, τον συγγραφέα του +2^ου αιώνος, ο οποίος ήταν αρκετά πεπειραμένος στα πρώϊμα Πυθαγόρεια γραπτά. Υπογραμμίζει ότι μόνο ορισμένα είδη θαλάσσιων πλασμάτων εξαιρέθηκαν από την διατροφή των Πυθαγορείων, ενώ κάποια άλλα όχι. Το δεύτερο απόσπασμα [Tεκμ. 70Γ] (απέχεσθαι . . . σχεδόν δε και των άλλων θαλασσίων ξυμπάντων), «να απέχετε από . . . όλα τα θαλάσσια πλάσματα», σημαίνει κάτι εντελώς το διαφορετικό,  ότι όλα τα θαλασσινά ήταν απαγορευμένα. Το απόσπασμα έχει μεταδοθεί από τον Πορφύριο της Τύρου ο οποίος το παρέλαβε  από τον Αντώνιο τον Διογένη ο οποίος, που με τη σειρά του, χρησιμοποίησε το μεταχειρισμένο απόσπασμα από τον Αριστοτέλη. Το απόσπασμα έχει παραποιηθεί από μια νέο-πυθαγόρεια πηγή με καθαρή επιρροή στην χορτοφαγική της ιδεολογία και επίσης μπορεί να βρεθεί στα Ηθικά, Συμποσιακά του Πλουτάρχου. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο:

Τεκμ. 81

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΑ 8.8.1, 728D–Ε, +99–110 ΕΤΟΣ ― ότι δη μάλιστα των ιχθύων απείχοντο και γαρ ιστορείται τούτο περί των παλαιών Πυθαγορικών και του καθ ημάς Aλεξικράτους ενέτυχον μαθηταίς άλλα μέν έστιν ότε μετρίως προσφερομένοις και νή Δία θύουσιν ιχθύος δε μη γεύσασθαι το παράπαν υπομένουσιν ήν δε Τυνδάρης ο Λακεδαιμόνιος αιτίαν έλεγε της εχεμυθίας τούτο γέρας είναι τους ιχθύς καλείν έλλοπας οίον έλλομένην την όπα και καθειργομένην.

οι Πυθαγόρειοι χρεώθηκαν με την αποχή από οποιοδήποτε ψάρι με  βάση ένα αστείο λογοπαίγνιο πάνω στη λέξη «έλλοψ» ένα ποιητικό επίθετο για τον ιχθύα  (σιωπηλό, χαζό), το οποίο αντιστοιχεί στη σιωπή που οι Πυθαγόρειοι έπρεπε να διατηρούν κατά τη διάρκεια της πενταετούς απειρίας τους όντας νεοεισερχόμενοι στον Πυθαγόρειο βίο. ((Teodorsson 3: 241–42· Gemelli 144)

Η νέο-Πυθαγόρεια χορτοφαγική ιδεολογία, ωστόσο, και η απόλυτη αποχή από όλα τα ψάρια δεν έχουν καμία σχέση με τις αρχές των Πυθαγόρειων ηθών για τα λεγόμενα ιερά ψάρια, τα λυθρίνια, τα μπαρμούνια, τα μελανούρια και τους αχινούς. Το πιο αντιπροσωπευτικό έθος για τους ιχθείς των πρώϊμων Πυθαγορείων φαίνεται να είναι το απόσπασμα του Κρατίνου από την κωμωδία με τον Τροφώνιο, έναν ήρωα που λατρευόταν στην Λειβαδιά (περίπου -430 έτος). Ο Κρατίνος εξηγεί ότι οι λάτρεις του Βοωτού Τροφωνίου είχαν το έθος να αποφεύγουν την κατανάλωση των μπαρμπουνιών, λόγω του εντόνου κόκκινου χρώματος της σάρκας του και φοβόντουσαν τα μελανούρια λόγω της μαύρης ουράς του επειδή έμοιαζε να είναι κακός οιωνός:

Τεκμ. 82

ΚΡΑΤΙΝΟΣ, ΤΡΟΦΩΝΙΟΣ ΘΡ. 221, ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΟ – 430 ΕΤΟΣ ― ουδ’ Αιξωνίδ’ ερυθρόχρων εσθίειν έτι τρίγλην ουδέ τρυγόνος ουδέ δεινού φυήν μελανούρου.

Το ζήτημα του χρώματος (μαύρο και κόκκινο) θα μπορούσε να είναι ένας κύριος λόγος για τον οποίο οι πρώϊμοι Πυθαγόρειοι  αντιλαμβάνονταν αυτά ψάρια· μελανούρια και μπαρμπούνια, ιερά για τους θεούς του Κάτω Κόσμου [Tεκμ. 73, Tεκμ. 74] και της Εκάτης [Tεκμ. 77, Tεκμ. 79].

---

Σύμβολο 13

 Να μην θυσιάζετε λευκά

Τα Πυθαγόρεια ήθη στα μαύρα και κόκκινα θαλάσσια πλάσματα μπορούν  να ολοκληρωθούν με την απαγόρευση στους λευκούς κόκορες, η οποία έμοιαζε στον Πλούταρχο ως γελοία, παρμένη από το αιγυπτιακό βιβλίο των προλήψεων:

Τεκμ. 83

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΑ 4.5.2, 670C–D, +99/+110 ΕΤΟΣ ― και τι αν τις Αιγυπτίοις αιτίωντο της τοσαύτης αλογίας, όπου και τους Πυθαγορικούς ιστορούσι και αλεκτρύονα λευκόν σέβεσθαι και των θαλαττίων μάλιστα τρίγλης και ακαλήφης απέχεσθαι.

 Παρεμπιπτόντως, το σύμβολο 13 μπορεί να προέρχεται από έναν μεταγενέστερο αρχαίο μύθο για τον Πυθαγόρα ως Κόκορα.  Ο Ιάμβλιχος, παραθέτει από την ανώνυμη νεο-Πυθαγόρεια πηγή του, για το Σύμβολο 13: «τρέφω έναν κόκορα, αλλά μην τον θυσιάζεις», μαζί με μια επεξήγηση που είχε προστεθεί αρχικά σε αυτό: «γιατί είναι ιερός για τη Σελήνη και τον Ήλιο».

Τεκμ. 84

ΑΝΩΝΥΜΟΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ ΕΠΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΝ 21 (142 ΤΜΗΜ.) ΠΡΙΝ ΤΟ +290 ΕΤΟΣ ― το δε αλεκτρύονα τρέφε μεν, μη θύε δε· μήνη γαρ ηλίω καθιερώται συμβουλεύει ημίν υποτρέφειν και σωματοποιείν και μη παροράν απολλύμενα και διαφθειρόμενα τα της του κόσμου ενώσεως και αλληλουχίας συμπαθείας τε και συμποίας μεγάλα τεκμήρια. ώστε προτρέπει της του παντός θεωρίας και φιλοσοφίας αντιλαμβάνεσθαι. επεί γαρ απόκρυφος φύσει η περί του παντός αλήθεια, και δυσθήρατος ικανώς· ζητητέα δε όμως ανθρώπω και εξιχνευτέα μάλιστα διά φιλοσοφίας. διά γαρ άλλου τινός επιτηδεύματος ούτως αδύνατον· αύτη δε μικρά τινά εναύσματα παρά της φύσεως λαμβάνουσα και ωσανεί εφοδιαζομένη ζωτής φύσεως λαμβάνουσα και ωσανεί εφοδιαζομένη ζωπυρεί τε αυτά και μεγενθύνει και ενεργέστερα διά των παρ’ αυτής μαθημάτων απεργάζεται. φιλοσοφητέον άρα αν είη.

Η εξήγηση του Ιάμβλιχου συνοδεύεται από δύο άλλες μαρτυρίες, ωστόσο, καμία από αυτές δεν περιέχει ούτε τη Σελήνη ούτε και τον Ήλιο. Η καταχώρηση για τον Πυθαγόρα στο λεξικό Σούδα αναφέρει μόνο το τελευταίο: ― Ο Πυθαγόρας συνέστησε επίσης να μην τρώτε λευκό κόκορα, καθώς είναι ιερός για τον Ήλιο.

Τεκμ. 85

ΛΕΞΙΚΟ ΣΟΥΔΑ Π 3124, +1028 ΕΤΟΣ ― μήτε λευκόν αλεκτρύονα εσθίειν, ως ιερόν του ηλίου και τας ώρας μηνύοντα.

Ο Αριστοτέλης, με τη σειρά του, ήξερε το πρώτο: «Να μην τρώτε λευκούς κόκορες, γιατι είναι ιεροί για τον Μήνα».

Τεκμ. 86

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΘΡ. 195 ΠΑΡ. ΣΕ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ ΠΟΛΥΪΣΤΩΡ Ο ΜΙΛΗΣΙΟΣ -350 ΕΤΟΣ, ΔΙΕΔΟΘ. ΑΠΟ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΡΤΙΟ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.34 ― Αλεκτρύονος μη άπτεσθαι λευκού, ότι ιερός του Μηνός και ικέτης· το δ’ ην των αγαθών· τω τε Μηνί ιερός· σημαίνει γαρ τας ώρας. και το μεν λευκόν της τ‘αγαθού φύσεως, το δε μέλαν του κακού.

 Δεν έχει σημασία ότι ο Αλέξανδρος Πολυίστωρ που είχε μεταδώσει το κείμενο του Αριστοτέλη και αντικατέστησε τη Σελήνη (μήνῃ) με την Ελληνιστική ανδρική θεότητα (Μηνός· ο Μήνας), που συνδέεται με τη θεά της σελήνης, Σελήνη (Μήνη) και τον θεό του ήλιου, Ήλιος. Παρ’ όλα αυτά, μια σύνοψη σχετικά με τις συμβολικές έννοιες των χρωμάτων έχει ως εξής: το μαύρο που συμβολίζει το κακό και το λευκό που συμβολίσει το καλό, προέρχονται από την γνήσια Πυθαγόρεια παράδοση, όπως τα Πυθαγόρεια Έπη.

Τα Σύμβολα 12 και 13 δεν απαγορεύουν από την Πυθαγόρεια διατροφή ψάρια και πτηνά, αλλά μόνο κάποια συγκεκριμένα είδη. Η αιτία της απαγόρευσης δεν ήταν τίποτα άλλο παρά το χρώμα· μαύρο, κόκκινο και λευκό. Το μελανούρι απαγορεύτηκε λόγω του μαύρου στην ουρά που αντιπροσωπεύει το κακό και κάνει τα ψάρια ιερά για τους χθόνιους θεούς [Tεκμ. 73, Tεκμ. 74]. Οι λευκοί κόκορες απαγορεύονται να θυσιάζονται λόγω του λευκού χρώματός τους επειδή τα λευκά πτηνά είναι ιερά για τους Ουράνιους θεούς· Ήλιος και Μήνη (η ανδρική εδώ θεότητα Μην), διότι συμβολίσουν το καλό, [Tεκμ. 86].

 Αξίζει να σημειωθεί ότι οι Πυθαγόρειοι ήταν φημισμένοι επειδή φορούσαν λευκά ενδύματα. Τι γίνεται όμως με τα άλλα απαγορευμένα πλάσματα: το λυθρίνι, το μπαρπούνι και τον θαλάσσιο αχινό; Τόσο το λυθρίνι όσο και το μπαρπούνι έχουν έντονο κόκκινο χρώμα αλλά και ο αχινός είναι κόκκινος στο εσωτερικό του, έτσι, ακολουθείτε ο κανόνας ότι η αιτία της απαγόρευσης τους ήταν η ερυθρότητα. Το γιατί η ερυθρότητα είχε απαγορευτεί στους Πυθαγόρειους γίνεται σαφές από τη σχέση που δημιουργήθηκε μεταξύ του μπαρμπουνιού και της Εκάτης [Tεκμ. 77, Tεκμ. 79]. Δεδομένου ότι η θεά των πυλών και των τριοδών σύμφωνα με τον Ορφικό Ύμνο στην Πρωθιέρεια  (Oρφικοί Ύμνοι 2), προστάτευσε τις γεννήσεις και ήταν υπεύθυνη για το γένος της ανθρώπινης φυλής.

---

Σύμβολο 18

Να φυτεύεις αλλά να μην τρως Μαλάχη (Μολόχα)

Η απαγόρευση της κατανάλωσης μολόχας ανήκει στα πιο βασικά Πυθαγόρεια Σύμβολα [Tεκμ. 54]. Ο Δαμάσκιος αναφέρει ότι ο νεο-πλατωνικός Πρόκλος αρνήθηκε να τραφεί με φύλλα μολόχας, επειδή είναι αντίθετο με τον Πυθαγόρειο νόμο, όταν ο γιατρός του Ιάκωβος του συνέστησε μολόχα αντί για άπεπτο λάχανο.

Τεκμ. 87

ΔΑΜΑΣΚΙΟΣ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΡ. 84Ξ, +497/+526 ΕΤΟΣ ― Ούτος δε ο Ιάκωβος Πρόκλω νοσούντι, εν Αθήναις διατριβών και θαυμαζόμενος προσέταξεν απέχεσθαι μεν κράμβης, εμφορείσθαι δε των μαλαχών· ο δε κατά τον Πυθαγόρειον νόμον ουκ ηνέσχετο μαλάχης εσθίειν.

 Ο Διοσκουρίδης, ο διάσημος γιατρός, αναφέρει ότι τα φύλλα της μολόχας κάνουν καλό στο έντερο και πιστεύεται ότι είναι αντίδοτο ενάντια σε πολλές εσωτερικές ασθένειες και στα δηλητηριώδη ζώα.

Τεκμ. 88

ΔΙΟΣΚΟΥΡΙΔΗΣ Ο ΑΝΑΖΑΡΒΕΥΣ Η ΠΕΔΙΑΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΥΛΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 2.118.1–2, +50/+70 ΕΤΟΣ ― μολόχη· εδωδιμωτέρα η κηπευτή μάλλον της χερσαίας, κακοστόμαχος δε και ευκοίλιος, και μάλλον οι καυλοί, εντέροις δε και κύστει ωφέλιμος. δύναμιν δε έχει τα φύλλα ωμά μασηθέντα και επιπλασθέντα μετ’ ολίγων αλών αιγιλώπια ανασκευάζειν· προς μέντοι την απούλωσιν δίχα των αλών χρηστέον αυτή. ποιεί δε και προς σφηκών και μελισσών πληγάς καταπλασομένη· καν περιχρίσηται δε τις αυτοίς ωμοίς λείοις συν ελαίω, άπληκτος διαμένει· μετά δε ούρου καταπλασθέντα αχώρας και πίτυρα ιάται. εφθά δε λεία τα φύλλα συν ελαίω επιτιθέμενα πυρίκαυτα και ερυσιπέλατα ωφελεί. το δε αφέψημα αυτής μαλακτικόν εγκάθισμα υστέρας, εις τε ενέματα προς δηγμούς εντρέων και μήτρας και δακτυλίου αρμόδιον.

 Το εν λόγω φυτό είναι Malva silvestris L, το κοινό της όνομα μολόχα, ονομάζεται «μαλάχη» στην αττική διάλεκτο και «μολόχη» στην καθομιλουμένη. Ο εικονογραφημένος κώδικας του Διοσκουρίδη, που παρήχθη το -515 έτος περίπου, προσφέρει μια επαρκή εικόνα του ιερού φυτού· είχε βαθιά μωβ άνθη, μια ρίζα χρώματος πορτοκαλί και τα εξαιρετικά ασυνήθιστα σε σχήμα φύλλα επτάκτινων αστεριών [εικ. 7].

Οι μολόχες που βρίσκονται σήμερα στην Ελλάδα, έχουν ροζ άνθη και πεντάκτινα φύλλα, πρέπει να είναι διαφορετικού είδους.

Ο Αριστοτέλης, στο πολύτιμο έργο του Περί των Πυθαγορείων, διευκρινίζει ποιο μέρος του φυτού ήταν το αντικείμενο λατρείας· ήταν το φύλλο μολόχας.

Τεκμ. 89

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ, ΠΑΡ. ΣΕ ΑΙΛΙΟ, ΠΟΚΙΛΗ ΙΣΤΟΡΙΑ 4.17 -350 ΕΤΟΣ ― έλεγε δε ιερώτατον είναι το της μαλάχης φύλλον.

Επιπλέον, ο Ανδροκύδης ερμηνεύει τη μολόχα ως σύμβολο της συμπάθειας μεταξύ ουράνιων και γήινων πραγμάτων.

Τεκμ. 90Α (Παρ. Τεκμ. 60)

ΑΝΔΡΟΚΥΔΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΣΥΜΒΟΛΩΝ ΠΑΡ. ΣΕ ΝΙΚΟΜΑΧΟ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑΣ -356/-323 ΕΤΟΣ ΔΙΕΔΟΘ. ΑΠΟ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 24.109 ― ούτως και μαλάχης είργεσθαι εκέλευεν, ότι πρώτη άγγελος και σημάντρια συμπαθείας ουρανίων προς επίγεια.

Στο ίδιο πνεύμα, ένας άγνωστος νεο-Πυθαγόρειος που αναφέρει ο Ιάμβλιχος σχολιάζει το νόημα αυτής της εντολής των Πυθαγορείων: η μολόχα, λόγω της στροφής του με τον ήλιο, συμβολίζει την κοσμική συμπάθεια όλων των όντων που βρίσκονται επικεντρωμένα στον Ήλιο.

 Τεκμ. 90β

ΑΝΩΝΥΜΟΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ ΕΠΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΝ 21 (150–51 ΤΜΗΜ.) ΠΡΙΝ +290 ΕΤΟΣ ― το δε μολόχην μεταφύτευε μεν, μη έσθιε δε, αινίττεται μεν ότι συντρέπεται τω ηλίω τα τοιαύτα φυτά και παρατηρείν αξιοί τούτο, πρόσκειται δε το μεταφύτευε, τουτέστιν επιστάς τη αυτού φύσει και τη προς τον ήλιον διατάσει και συμπαθεία μη αρκού μηδέ επίμενε μόνω τούτω, αλλά την διάνοιαν μεταβίβαζε και ωσανεί μεταφύτευε και επί τα ομογενή φυτά και λάχανα και επί τα μη ομογενή [δε] ζώα ήδη και λίθους και ποταμούς και πάσς απλώς φύσεις· πολύχουν γαρ ευρήσεις και πολυτροπον θαυμασίως δε ψαλιδές το της του κόσμου ενώσεως και συμπνοίας σημαντικόν, ώσπερ από ρίζης και αφετήρος της μολόχης ωρμημένος. ου μόνον ουν μη έσθιε μηδέ αφάνιζε τας τοιαύτας παρατηρήσεις, αλλά και αύξε και πληθοποιεί δίκην μεταφυτεύοντος.

 Και οι δύο πηγές πιθανώς αναφέρουν το φύλλο μολόχας με τις επτά αιχμές, επειδή η ερμηνεία που προτείνουν (η μολόχα ως σύμβολο της κοσμικής συμπάθειας) μοιάζει με τη νεο-Πυθαγόρεια αριθμολογία του αριθμού επτά, τον ιερό αριθμό (Θεολογία της Αριθμητικής 43).

Έχουμε επίσης ένα αινιγματικό θραύσμα, που προέρχεται από τους Χαλδαϊκούς Χρησμούς, που δείχνει ότι η αποχή από μολόχα αφορούσε μόνο τον μήνα Αύγουστο.

 Τεκμ. 91

ΧΑΛΔΑΪΚΟΙ ΧΡΗΣΜΟΙ ΘΡ. 210Α ΠΑΡ. ΣΕ ΙΩΑΝΝΗ ΛΥΔΟ, ΠΕΡΙ ΜΗΝΩΝ 4.120, +173 ΕΤΟΣ― μαλάχης απέχεσθαι· κατά δε τον Αύγουστον μήνα μαλάχης απέχεσθαι τοις γε βουλομένοις υγιαίνειν τα άρθρα το λόγιον θεσπίζει

Λόγω των ατελών θραυσμάτων των Χαλδαϊκών Χρησμών, είναι δύσκολο να πούμε ότι ο περιορισμός της μολόχας είχε καμία σχέση με τον Πυθαγορισμό. Αν πράγματι είχε, θα μπορούσε να σημαίνει περιοδική (μηνιαία) αποχή από τα  φύλλα μολόχας στους Πυθαγόρειους κύκλους της ύστερης αρχαιότητας.

---

Σύμβολο 17

Να τρως μόνο από τα ζώα των θυσιών

Το Πυθαγόρειο Σύμβολο: «Τρώγε μόνο το κρέας των ζώων που θυσιάστηκαν», που τεκμηριώνεται από τις καλύτερες πηγές μας από το -350 έτος, αρνείται τον φερόμενο χορτοφαγικό χαρακτήρα των πρώϊμων Πυθαγορείων. Ο Πλούταρχος αναφέρει στα Συμποσιακά του ότι οι «Πυθαγορικοί» (δηλαδή οι προσωπικοί μαθητές του Πυθαγόρα) είχαν τη δυνατότητα να δοκιμάσουν μόνο από το θυσιαστικό κρέας.

 Τεκμ. 92

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΑ 8.8.3, 729D, +99/+110 ΕΤΟΣ ― ταύτα επαινέσας ο Σύλλας προσείπε περί Πυθαγορικών, ως μάλιστα μεν εγεύοντο των ιεροθύτων απαρξάμενοι τοις θεοίς· ιχθύων δε θύσιμος ουδείς ουδ’ ιερεύσιμός εστιν.

Ο κανόνας υπονοεί, συνεχίζει ο ίδιος, την απαγόρευση ιχθύων κάθε είδους, επειδή κανένα ψάρι δεν θυσιάζεται στους θεούς. Παρομοίως, ο Πορφύριος εξηγεί το ζήτημα της Πυθαγόρειας «χορτοφαγίας»· οι Πυθαγόρειοι, λέει, απείχαν από την κρεοφαγία όλη την ζωή τους, εκτός από τις περιπτώσεις θυσιών των  ζώων «στη θέση των εαυτών τους» (άνθ’ εαυτών), ενώ το μη-θυσιαστικό κρέας ήταν απολύτως απαγορευμένο.

 Τεκμ. 93

ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΠΕΡΙ ΑΠΟΧΗΣ ΕΜΨΥΧΩΝ 2.28.2, +263 ΕΤΟΣ― διόπερ οι Πυθαγόρειοι τούτο παραδεξάμενοι κατά μεν τον πάντα βίον απείχοντο της ζωοφαγίας, ότε δε εις απαρχήν τι των ζώων ανθ’ εαυτών μερίσειαν τοις θεοίς, τούτου γευσάμενοι μόνον, προς αλήθειαν άφικτοι των λοιπώ όντες έζων.

Το πρώιμο Πυθαγόρειο σχήμα προφανώς το μιμήθηκε ο νεο-πλατωνιστής Πρόκλος, ένας ριζοσπαστικός χορτοφάγος, ο οποίος μερικές φορές συνήθιζε να δοκιμάζει ένα θυσιαστικό κρέας [Τεκμ. 12Α].

Ο Αριστοτέλης, που παρατίθεται από τον Ιάμβλιχο, δίνει έναν καλό αίτιο για το Σύμβολο 17. Λέει ότι οι Πυθαγόρειοι πίστευαν ότι η ανθρώπινη ψυχή δεν μπαίνει ποτέ στα ζώα των θυσιών, ενώ μπορεί να ενσαρκωθεί στα άλλα έμβια όντα.

Τεκμ. 94

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΠΑΡ. ΣΕ ΝΙΚΟΜΑΧΟ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑΣ -350 ΕΤΟΣ , ΔΙΕΔΟΘ. ΑΠΟ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 18.85― εις μόνα των ζώων ουκ εισέρχεται ανθρώπου ψυχή, οις θέμις εστί τυθήναι· διά τούτο των θυσίμων χρη εσθίειν μόνον, οις αν το εσθίειν καθήκη, άλλου δε μηδενός ζώου. τα μεν ουν τοιαύτα των ακουσμάτων εστί, τα δε πλείστον έχοντα μήκος περί θυσίας καθ’ εκάστου τους καιρούς πως χρή ποιείσθαι τας τε άλλας «θεών τιμάς» και περί μετοικήσεως της εντεύθεν και περί τας ταφάς, πως δει καταθάπτεσθαι.

Η εξήγηση του Αριστοτέλη μπορεί να συνδεθεί με την πρώτη πηγή του δόγματος του Πυθαγόρου για τη μετεγκατάσταση των ψυχών, δηλαδή ένα ανέκδοτο που είπε ο Ξενοφάνης του Κολοφώνος· όταν ο Πυθαγόρας άκουσε ένα κουτάβι σκυλί να ξυλοκοπείται από κάποιον, αναγνώρισε την ψυχή του φίλου του να κλαίει μέσα σε αυτό.

 Τεκμ. 95

ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ Ο ΚΟΛΟΦΩΝΙΟΣ ΘΡ. 7 -478/-467 BC ― νυν αυτ’ άλλον έπειμι λόγον, δείξω δε κέλευθον……………………. και πότε μιν στυφελιζομένου σκύλακος παριόντα φάσιν εποικτίραι και τόσδε φάσθαι έπος· παύσαι μηδέράπιζ’, επεί ή φίλου ανέρος εστίν ψυχήν, την έγνων φθεγξάμένης αϊων.

 Η ιστορία φαίνεται να συμφωνεί με την εξήγηση του συμβόλου 17 που μεταδόθηκε από τον Αριστοτέλη· η ψυχή του φίλου του Πυθαγόρα θα μπορούσε να ενσαρκωθεί σε ένα σκυλί επειδή τα σκυλιά δεν θυσιάζονταν σε τακτικές τελετές. Έχουμε επίσης ένα θραύσμα από του Εμπεδοκλέους που ισχυρίζεται ότι ορισμένες ανθρώπινες ψυχές ενσαρκώνονται σε λιοντάρια και δένδρα δάφνης.

 Τεκμ. 96

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ Ο ΑΚΡΑΓΑΝΤΙΝΟΣ, ΚΑΘΑΡΜΟΙ ΘΡ. 131, -444 ΕΤΟΣ ― εν θήρεσσι λέοντες ορειλεχέες χαμαινεύναι γίγνονται, δάφναι δ΄ενί δένδρεσιν ηυκόμοισιν.

 Κανείς δεν θυσίασε ποτέ λιοντάρια, οπότε δεν χρειάστηκε μια ειδική απαγόρευση, αλλά τα φύλλα δαφνών χρησιμοποιήθηκαν – και εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται – ως αρωματικό στην ελληνική κουζίνα [Εικ. 8].

Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός, ότι ανάμεσα στα υπάρχοντα θραύσματα του Εμπεδοκλέους υπάρχει και η απαγόρευση να μαζεύουμε φύλλα δάφνης: «Κρατηθείτε εντελώς μακρυά από φύλλα δάφνης»

 Τεκμ. 97

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ Ο ΑΚΡΑΓΑΝΤΙΝΟΣ, ΚΑΘΑΡΜΟΙ ΘΡ. 127, -444 ΕΤΟΣ ― δάφνης των φύλλων από πάμπαν έχεσθαι.

 Ο στίχος θα μπορούσε επίσης να ανιχνευτεί  στο Σύμβολο 28: «Τιμήστε τους θεούς με κέδρο, δάφνη, κυπαρίσσι, βελανιδιά και μυρτιά» [Tεκμ. 54].

Δεν έχει λεχθεί με σαφήνεια ποια ζώα θυσιάζονταν και ποια καταναλώνονταν κατά τη διάρκεια των συμποσίων των Πυθαγορείων. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι το χοιρινό και το βόειο κρέας, το πιο δημοφιλές κρέας της θυσίας, επιτρέπονταν και θεωρούνταν ως, όπως θα λέγαμε σήμερα «νηστίσιμο»,  «ιέρειο». Οι πηγές επισημαίνουν τις ειδικές απαγορεύσεις για τα εργατικά βόδια, τα κριάρια και την χοιρινή κοιλιά (Ο Άντριου Ντάλμπι ισχυρίζεται ότι η «μήτρα» δεν ήταν χοιρινή κοιλιά αλλά ο χοιρινός πλακούντας μετά την αποβολή (Dalby 2003, 360 λμ. ―μήτρα). Ωστόσο, η συνταγή για την προετοιμασία της τελευταίας (π.χ. Αθήναιος, Δειπνοσοφιστές 3.101α – β) ήταν πιο χαρακτηριστική της ρωμαϊκής κουζίνας από τη μαγειρική της Σικελίας) [Tεκμ. 37 – Tεκμ. 39, Tεκμ. 70Α – Γ]. Αυτό που μένει είναι τα χοιρίδια και τα μοσχάρια, τα ερίφια και τα πρόβατα, τα οικεία πουλερικά και τα κοτόπουλα εκτός από τα λευκά.

---

Σύμβολα 15-16

Μην τρώτε την καρδιά και τον εγκέφαλο

Η απαγόρευση της κατανάλωσης καρδιών και εγκεφάλου πρέπει να συνδέεται με το προηγούμενο σύμβολο «τρώγε μόνο το κρέας των ζώων που θυσιάζουν». Αυτό σημαίνει ότι οι Πυθαγόρειοι μπορούν να καταναλώνουν σάρκα μόνο μερικών ζώων θυσίας εκτός από τις καρδιές και τον εγκέφαλό τους. ― Γιατί όμως; Οι απαντήσεις  οδηγούν σε κάποιες κατευθύνσεις. Ο πιο προφανής λόγος είναι αυτός που δίνεται από τον Ανδροκύδη· η καρδιά και ο εγκέφαλος κάθε ζώου είναι τα βασικά μέρη και η έδρα της ζωής και της σκέψης του, και γι αυτό απαγορεύονται από οποιεσδήποτε θυσίες.

 Τεκμ. 98 (Παρ. Τεκμ. 60)

ΑΝΔΡΟΚΥΔΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΣΥΜΒΟΛΩΝ ΠΑΡ. ΣΕ ΝΙΚΟΜΑΧΟ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑΣ -356/-323 ΕΤΟΣ ΔΙΕΔΟΘ. ΑΠΟ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 24.109― ενομοθέτησε δε τοις αυτοίς καρδίαν μη τρώγειν, εγκέφαλον μη εσθίειν, και τούτων είργεσθαι πάντας τους Πυθαγορικούς· ηγεμονίαι γαρ εισι και ωσανεί επιβάθραι και έδραι τινές του φρονείν και του ζήν. αφωσιούτο δε αύτα δια την του θείου λόγου φύσιν.

 Τα Πυθαγόρεια Έπη, που παρατίθενται από τον Αλέξανδρο Πολυϊστωρ, χρησιμεύουν επίσης για να εξηγήσουν ότι συγκεκριμένα μέρη της ψυχής βρίσκονται στην καρδιά και στον εγκέφαλο, μεταξύ των οποίων βρίσκεται η «αρχή» της ψυχής που αντλεί τροφή από το αίμα.

 Τεκμ. 99

ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑ ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ ΠΑΡ. ΣΕ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ ΠΟΛΥΪΣΤΩΡ Ο ΜΙΛΗΣΙΟΣ, ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ, FGrHist 273 F93, -350 ΕΤΟΣ, ΔΙΕΔΟΘ. ΑΠΟ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΡΤΙΟ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.30― την δ’ ανθρώπου ψυχήν διαιρείσθαι τριχή, εις τε νουν και φρένας και θυμόν. νουν μεν ουν και θυμόν είναι και εν τοις άλλοις ζώοις, φρένας δε μόνον εν ανθρώπω. είναι δε την αρχήν της ψυχής από καρδιάς μέχρις εγκεφάλου· και το μεν εν τη καρδία μέρος αυτής υπάρχειν θυμόν, φρένας δε και νούν τα εν τω εγκεφάλω· σταγόνας δ’ είναι από τούτων τας αισθήσεις. και το μεν φρόνιμον αθάνατον, τα δε λοιπά θνητά. τρέφεσθαι τε την ψυχήν από του αίματος…

 Όσον αφορά την «αρχή», ο Τίμαιος ο Λοκρός  θεωρούσε τον εγκέφαλο ως «αρχαί» του σώματος.

 Τεκμ. 100

ΤΙΜΑΙΟΣ Ο ΛΟΚΡΟΣ, ΠΕΡΙ ΦΥΣΕΩΣ ΚΟΣΜΩ ΚΑΙ ΨΥΧΑΣ 47, -420/- 380 ΕΤΟΣ― του δε σώματος αρχάν μεν και ρίζαν μυελού είμεν εγκέφαλον, εν ω α αγεμονία.

Ομοίως, ο Φιλόλαος o Κροτωνιάτης, θεώρησε ότι ο εγκέφαλος και η καρδιά αποτελούν, αντίστοιχα, τις «αρχαί» της ανθρώπινης και ζωικής ζωής.

Τεκμ. 101

ΦΙΛΟΛΑΟΣ Ο ΚΡΟΤΩΝΙΑΤΗΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΨΕΥΔΟ-ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ, ΤΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΜΕΝΑ ΤΗΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗΣ 21,  ΠΡΙΝ ΤΟ -385 ΕΤΟΣ― εγκέφαλος δε «σημαίνει» ταν ανθρώπω αρχάν, καρδία δε ταν ζώου…

 Τα αποσπάσματα που αναφέρονται στην Πυθαγόρεια ψυχολογία εξηγούν την απαγόρευση των Πυθαγορείων σε αυτά τα όργανα (η κατανάλωση καρδιών και εγκεφάλου είναι το ίδιο με την κατανάλωση της ψυχής) και του εβραϊκού νόμοου κατά της κατανάλωσης του αίματος των ζώων που θυσιάστηκαν (γιατί το αίμα είναι ίσο με τη ζωή των ζώων).

 Τεκμ. 102

ΛΕΥΙΤΙΚΟ 12 17.10–14,  -250 ΕΤΟΣ― και άνθρωπος άνθρωπος των υιών ᾿Ισραήλ ή των προσηλύτων των προσκειμένων εν υμίν, ός αν φάγη παν αίμα, και επιστήσω το πρόσωπόν μου επί την ψυχήν την έσθουσαν το αίμα και απολώ αυτήν εκ του λαού αυτής· η γαρ ψυχή πάσης σαρκός αίμα αυτού εστι, και εγώ δέδωκα αυτό υμίν επί του θυσιαστηρίου εξιλάσκεσθαι περί των ψυχών υμών· το γαρ αίμα αυτού αντί ψυχής εξιλάσεται. διά τούτο είρηκα τοις υιοίς ᾿Ισραήλ· πάσα ψυχή εξ υμών ου φάγεται αίμα, και ο προσήλυτος ο προσκείμενος εν υμίν ου φάγεται αίμα. και άνθρωπος άνθρωπος των υιών ᾿Ισραήλ ή των προσηλύτων των προσκειμένων εν υμίν, ός αν θηρεύση θήρευμα θηρίον ή πετεινόν, ο έσθεται, και εκχεεί το αίμα και καλύψει αυτό τη γη· η γαρ ψυχή πάσης σαρκός αίμα αυτού εστι.

Ένας ακόμη λόγος είναι λιγότερο εμφανής. Ο Αριστοτέλης, ο καλύτερος από τις πηγές μας, συνδέει την απαγόρευση της καρδιάς με τα έθος για την χοιρινή κοιλιά και τους κυάμους.

 Τεκμ. 103

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΘΡ. 194 ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.19, -350 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 647.2― ..καρδίας τ’ απέχεσθαι και κύαμων· Αριστοτέλης δε φησι και μήτρας..

 Με την πρώτη ματιά, φαίνεται περίεργο επειδή τα φασόλια (όσπρια) και η καρδιά (ένα όργανο του ζώου) δεν έχουν καμία σχέση μεταξύ τους. Μπορούμε, ωστόσο, να αναφέρουμε τη σύντομη καταχώριση του Αθηναίου στους εγκεφάλους των χοίρων, πιθανώς βασισμένη στον Αριστοτέλη, που πληροφορεί ότι οι αρχαίοι φιλόσοφοι δεν επιτρέπονταν να τρώνε τον εγκέφαλο των χοίρων, επειδή περιέχει σχεδόν όλες τις αισθήσεις του ζώου και, επιπλέον, οι εγκέφαλοι είναι συγκρίσιμοι με τα φασόλια, διότι, σύμφωνα με τον γνωστό στίχο, το να τρώτε φασόλια είναι σαν να καταβροχθίζετε τα κεφάλια των γονέων σας.

Τεκμ. 104

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΠΑΡ. ΣΕ ΑΘΗΝΑΙΟΣ Ο ΝΑΥΚΡΑΤΙΝΟΣ, ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΑΙ 2.72, 65F -350 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 648.4― εγκέφαλοι χοίρειοι· τούτων ημάς εσθίειν ουκ είων οι φιλόσοφοι φάσκοντες τους αυτών μεταλαμβάνιντας ίσον και κυάμων τρώγειν κεφαλών τε ου τοκήων μόνον, αλλά και των άλλων βεβήλων. ουδένα γουν των αρχαίων βεβρωκέναι διά το τας αισθήσεις απάσας σχεδόν εν αυτώ είναι.

 Βρίσκουμε, πάλι, ένα κυρίαρχο μέρος του ζωικού σώματος (εγκεφάλο) που συνδέεται με τα φασόλια. Γιατί όμως τα φασόλια συσχετίστηκαν με τις καρδιές και τον εγκέφαλο; Η απάντηση ίσως, είχε προταθεί από τον Εμπεδοκλή (που μεταδόθηκε από τον Αριστόξενο του Τάραντα) ο οποίος ετυμολόγησε τους κυάμους ως όρχεις, υπεύθυνοι για την αναπαραγωγή (αίτιοι του κυείν) της ανθρώπινης φυλής.

Τεκμ. 105

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΥ ΤΟΥ ΘΡ. 2 ΠΑΡ. ΣΕ ΑΫΛΟΣ ΓΕΛΛΙΟΣ, ΑΤΤΙΚΕΣ ΝΥΧΤΕΣ 4.11.10, -336/-333 ΕΤΟΣ― Opinati enim sunt plerique κυάμους legumentum dici, ut a vulgo dicitur. Sed qui
diligentius scitiusque carmina Empedocli arbitrati sunt, κυάμους hoc in loco testiculos significare dicunt, eosque more Pythagorae operte atque symbolice κυάμους appellatos, quod sint αίτιοι του κύειν et geniturae humanae vim praebeant; idcircoque Empedoclen versu isto non a fabulo edendo, sed a rei veneriae proluvio voluisse homines deducere.

«Οι περισσότεροι άνθρωποι πίστευαν ότι κύαμους σήμαινε το λαχανικό, σύμφωνα με την κοινή χρήση της λέξης. Αλλά εκείνοι που έχουν μελετήσει τα ποιήματα του Εμπεδοκλή με μεγαλύτερη προσοχή και γνώση λένε ότι εδώ ο κύαμους αναφέρονται στους όρχεις, και μετά κατά τον Πυθαγόρειο τρόπο κλήθηκαν με μυστικό και συμβολικό τρόπο κύαμους, γιατί είναι η αιτία της εγκυμοσύνης και παρέχουν τη δύναμη για την ανθρώπινη γενιά· είναι αίτιοι του κύειν, ως εκ τούτου, ο Εμπεδοκλής σ’ αυτόν τον στίχο ήθελε να κρατήσει τους ανθρώπων, όχι από την κατανάλωση κυάμων, αλλά από την περίσσεια λαγνεία».

 Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι όρχεις, ως αναπαραγωγικά όργανα, είναι υπεύθυνοι για την αναπαραγωγή, αλλά οι εγκέφαλοι και οι καρδιές δεν είναι. Ωστόσο, βρίσκουμε στον Πλούταρχο τη σαφή δήλωση ότι οι εγκέφαλοι και οι καρδιές είναι «η πρώτη αρχή της γενέσεως» (αρχήν…γενέσεως), η οποία τους καθιστά ακριβώς υπεύθυνους για την αναπαραγωγή.

 Τεκμ. 106

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΑ 2.3.1, 635E  +99/+110 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 647.1 ― υπόνοιαν μέντοι παρέσχον, εστιώντος ημάς Σοσσίου Σενεκίωνος, ενέχεσθαι δόγμασιν Ορφικοίς ή Πυθαγορικοίς, και το ωόν, ώσπερ ένιοι καρδίαν και εγκέφαλον, αρχήν ηγούμενος, γενέσεως αφοσιούσθαι·

Εφόσον οι κύαμοι ταυτίστηκαν με τους όρχεις, τότε με τη σειρά τους, τα γεννητικά όργανα συνδέονταν με καρδιές και εγκεφάλους, έτσι συνεπάγεται ότι και τα τελευταία θα συνδέονται με τους κυάμους. Η συσχέτιση μεταξύ αυτών των τριών· κυάμων, συνουσίας και καρδιών, επιβεβαιώνεται επίσης από μια επιγραφή ναού του 1ου αιώνος από τη Ρόδο.

Τεκμ. 107

Ο ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΑΓΝΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΡΟΔΟ (ΝΑΟΣ ΣΑΡΑΠΙ-ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ), ΑΡ. 108. +1ος ΑΙΩΝΑΣ OF ΤΟΜ.. 2, ΣΕΛ. 215― από αφροδισίων από κυάμων από καρδίας. αγνόν χρή ναοίο θυώδεος εντός ιοντα έμμεναι· ου λουτρώ αλλά νόω καθαρόν.

Το Πυθαγόρειο έθος στις καρδιές και τους κυάμους ανήκε στη γενικότερη απαγόρευση συγκεκριμένων μερών των ζώων που θυσιάζονται. Έχουμε ένα πολύ ενδιαφέρον απόσπασμα που προέρχεται από την ακουστική παράδοση και μεταδίδεται, μέσω του Ανδροκύδη (ή του Αριστοτέλη) και του Αντωνίου του Διογένη, από τον Πορφύριο της Τύρου.

Τεκμ. 108

ΑΝΔΡΟΚΥΔΗΣ, ΠΕΡΙ ΣΥΜΒΟΛΩΝ Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΠΑΡ. ΣΕ ΑΝΤΩΝΙΟ ΔΙΟΓΕΝΗ, ΤΑ ΥΠΕΡ ΘΟΥΛΗΝ ΑΠΙΣΤΑ ΘΡ. 2b  -350 ΕΤΟΣ ΔΙΕΔΟΘ. ΑΠΟ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 42–43 (56 ΤΜΗΜ.) ― μηδ᾽ ἐσθίειν ὅσα μὴ θέμις, γένεσιν. αὔξησιν. ἀρχήν, τελευτήν, μηδ᾽ ἐξ ὧν ἦ πρώτη τῶν πάντων ὑπόθεσις γίνεται. ἔλεγε δ᾽ ἀπέχεσθαι τῶν καταθυσμένων ὑσφύος καὶ διδύμων καὶ αἰδοίων καὶ μυξλοῦ καὶ ποδῶν καὶ κεφαλῆς. ὑπόθεσιν μὲν γὰρ τὴν ὁσιρῦν ἐκάλει, διότι ἐπὶ ταύτῃ ὡς ἐπὶ θεμελίῳ συνίσταται τὰ ζῶα γένεσιν δὲ τοὺς διδύμους καὶ αἰδοῖα, ἄνειν γὰρ τῆς τούτων ἐνεργείας οὐ γίνεται ζῷον· αὔξησιν δὲ τὸν μυελὸν ἐκάλει, ὃς τοῦ αὔξεσθαι πᾶσιν ζῴοις αἴτιος ἀρχὴν δὲ τοὺς πόδας, τὴν δὲ κεφαλὴν τελευτήν· ἅπερ τὰς μεγίστας ἡγεμονίας ἔχει τοῦ σώματος.

 Για να τα εμπιστευτούμε όλα, ορισμένα μέρη των ζώων που θυσιάζονται, δηλαδή νεφρά (νεφρική χώρα), όρχεις, γεννητικά όργανα, μυελός, πόδια και κεφάλια, πιστεύεται ότι συμβολίζουν τις τέσσερις καθολικές αρχές· γένεσις, αύξησις, αρχή, τελευτή – ή, σε μια άλλη εκδοχή, που διατηρείται στον Πλούταρχο·  ζωή, κίνησις, γένεσις, φθορά:

 Τεκμ. 109

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΔΑΙΜΟΝΙΟΥ 591B  +68/+120 ΕΤΟΣ ― τέσσαρες δ᾽ εἰσὶν ἀρχαὶ πάντων, ζωῆς μὲν ἡ πρώτῃ κινήσεως δ᾽ ἡ δευτέρα γενέσεως δ᾽ ἡ τρίτη φθορᾶς ἃ ἡ τελευταία· συνδεῖ δὲ τῇ μὲν δευτέρᾳ τὴν πρώτην Μονὰς κατὰ τὸ ἀόρατον, τὴν δὲ δευτέραν τῇ τρίτῃ Νοῦς καθ᾽ ἥλιον, τὴν δὲ τρίτην πρὺς τετάρτην Φύσις κατὰ σελήνην.

Όλα αυτά μαζί αποτελούν το πέμπτο· την υπόθεσις, το θεμέλιο όλων των όντων. Ο Πορφύριος μας παρέχει τα ακόλουθα παραδείγματα: οι όρχεις και τα γεννητικά όργανα ανήκουν στην κατηγορία της γενέσεως «γένος»· ο μυελός είναι υπεύθυνος για την αύξηση «αύξησις»· τα πόδια και τα κεφάλια αντιπροσωπεύουν, αντίστοιχα, την αρχή «αρχή» και την τελευτή «τέλος»· και, τέλος, τα νεφρά (νεφρική χώρα), συμβολίζουν το θεμέλιο «υπόθεσις». Είναι σαφές ότι τόσο οι καρδιές όσο και οι εγκέφαλοι (που δεν αναφέρονται εδώ) πρέπει να ανήκουν στην κατηγορία της «γένεσις», ως ταυτόσημες με τους όρχεις και τα γεννητικά όργανα.

Τα αποσπάσματα που συζητήθηκαν οδηγούν στο συμπέρασμα ότι τα ακούσματα αυτά επέβαλαν τους περαιτέρω περιορισμούς στην κατανάλωση θυσιαστικού κρέατος, δηλαδή τις απαγορεύσεις κατά της κατανάλωσης των ζωτικών τμημάτων των ζώων· πόδια, κεφάλια, γεννητικά όργανα, καρδιές, εγκέφαλοι, μυελός και νεφρά (νεφρικής χώρας) , και είχε ως αποτέλεσμα την απαγόρευση του ψητού βοείου κρέατος και των ποδιών των χοίρων.

Από την άλλη πλευρά, οι αρχαίες πηγές από τότε που ο Αριστοτέλης διατήρησε μια άλλη εξήγηση του Πυθαγόρειου Συμβόλου 15, ισχυρίζονται ότι η απαγόρευση κατά της κατανάλωσης καρδιάς δεν σημαίνει τίποτα άλλο, εκτός από «μην ανησυχείτε», ή «μην κάνετε δίδετε τον εαυτό σας στη μελαγχολία».

Τεκμ. 110

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΘΡ. 197  ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 42 (55 ΤΜΗΜ.)  -350 ΕΤΟΣ ― μὴ καρδίαν ἐσθίειν, οἷον μὴ λυπεῖν ἀνίαις.

Τεκμ. 111

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΠΟΙΗΜΑΤΩΝ, ΒΙΒΛΙΟ 4, ΠΑΡ. ΣΕ ΑΘΗΝΑΙΟ, ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΕΣ 10.452d, -278/-277 ΕΤΟΣ ― καὶ τὰ Πυθαγόρου δὲ αἰνίγματα τοιαῦτά ἐστιν, ὥς φησι Δημήτριος ὦ Βυζάντιος ἐν τετάρτῳ περὶ ποιημάτων καρδίαν μὴ ἐσθίειν ἀντὶ τοῦ ἀλυπίαν ἀσκεῖν.

Τεκμ. 112

ΨΕΥΔΟ-ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΠΕΡΙ ΠΑΙΔΩΝ ΑΓΩΓΗΣ 17, 12E, ΜΕΤΑ ΤΟ +120 ΕΤΟΣ ― «μὴ ἐσθίειν καρδίαν» ἤτοι μὴ βλάπτειν τὴν ψυχὴν ταῖς φροντίσιν αὐτὴν κατατρύχοντα.

Μοιάζει με μια αλληγορική εξήγηση για κάτι άλλο, ίσως τον στίχο από τον χαμένο Ιερό Λόγο που έχουμε ήδη αναφέρει: Φείδεο της ζωής, μη μιν καταθυμοβορήσης [Τεκμ. 64].

Το περιεχόμενο του υπάρχοντος στίχου δεν δίνεται. Μπορούμε να υποθέσουμε μόνο τι ήταν και να δεχτούμε, αν θέλουμε, τις εικασίες των σύγχρονων μελετητών ότι το έθος των Πυθαγόρειων για τις καρδιές αναφέρεται στον Ορφικό μύθο σύμφωνα με τον οποίο οι Τιτάνες καταβρόχθησαν τον Διονύσο, τον νήπιο θεό, αλλά άφησαν την καρδιά του ανέγγιχτη (Burkert 1972, 181–82· Bernabé στο O.Θ. 314–15, τόμος 2, σελ. 213–14). Η πρόταση αυτή, ωστόσο, δεν υποστηρίζεται άμεσα από αρχαίες μαρτυρίες.

---

Σύμβολο 39

Ψήστε ότι δεν είναι βραστό

 Η εντολή: «ψήσε ότι δεν είναι βραστό» μοιάζει με μια οδηγία για την προετοιμασία του κρέατος που έπρεπε να ψηθεί πριν το μαγείρεμα [Τεκμ. 54, Τεκμ. 67].

 Η ακολουθία είναι σημαντική εδώ, γιατί το κρέας που βράζεται πριν το ψήσιμο είναι άγευστο. Ο Ιάμβλιχος, ωστόσο, ερμήνευσε το Σύμβολο 39 με δικό του, ηθικό τρόπο: «Η ευαισθησία δεν χρειάζεται θυμό», που δεν δίδει καμία πληροφορία στην κατανόηση της εντολής.

Τεκμ. 113

ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 28.154 +300 ΕΤΟΣ ΨΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ ΣΤΑ ΛΑΤΙΝΙΚΑ ― ἐφθὸν δὲ παραγγέλλειν μὴ ὀπτᾶν, τὴν πραότητα λέγων μὴ προσδεῖσθαι τῆς ὀργῆς.

Μια άλλη εξήγηση φαίνεται να είναι πιο δελεαστική. Υπάρχει ένα σχόλιο, το οποίο διατηρείται στο τρίτο βιβλίο των Φυσικών Προβλημάτων, το οποίο αναφέρεται στην απαγόρευση του ψησίματος ενός βρασμένου κρέατος στο ιερό κείμενο που απαγγέλλεται κατά την έναρξη της μύησης, «τελετή».

 Τεκμ. 114

ΨΕΥΔΟ-ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΑ 3.43 +200 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 633 ― Διά τί τὸ ἐφθὸν ὑπτᾶν οὖ νόμος, ὑπτὸν δὲ ἔψειν νόμος; Πότερον δὲ διὰ τὰ λεγόμενα ἐν τῇ τελετῇ. ἢ ὅτι ὕστερον ἔμαθον ἐφθὰ ἢ ὑπτά; τὸ γὰρ ἀρχαῖον ὥπτων πάντα.

 Κανείς δεν ξέρει τι ήταν η μύηση και γιατί τα τελετουργικά ήταν τυλιγμένα με το πέπλο της μυστικότητας. Θα μπορούσαν να είναι ακόμη και κάποια μεταγενέστερα αρχαία μυστήρια επειδή το κείμενο που ανέφερε την «τελετή» – τα Φυσικά Προβλήματα , ενσωματώθηκαν στα Άπαντα του Αριστοτέλη (Corpus Aristotelicum)- που χρονολογούνται στον +τρίτο αιώνα.

Η υπόθεση του Marcel Detienne (Detienne 1979, 69, 74), του Martin L. West (West 1983, 160–61) και του Alberto Bernabé (Τόμος 2, σ. 203) ότι το «εφθόν μη οπτάν» αντικατοπτρίζει το μύθο για τον νεαρό Διόνυσο, που σκοτώθηκε και τεμαχίστηκε σε επτά κομμάτια από τους Τιτάνες και που έβραζαν πρώτα το θύμα τους στο καζάνι και στη συνέχεια πέρασαν τα βραστά άκρα του σε σούβλες για να τα ψήσουν στη φωτιά.

Τεκμ. 115

ΚΛΗΜΗΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ, ΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΙΝΕΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣ ΕΛΛΗΝΑΣ 2.18.1 +195 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 312.1 ― οἱ δὲ Τιτᾶνες, οἱ καὶ διασπάσαντες αὐτόν, λεβητά τινὰ τρίποδι ἐπιθέντες καὶ τοῦ Διονύσου ἐμβαλόντες τὰ μέλη, καθήψουν πρότερον· ἔπειτα ὁβελίσκοις περιπείραντες ὑπείρεχον Ἡφαίστοιο.

Υπήρξαν σχέσεις μεταξύ της πρώιμης Πυθαγόρειας εντολής για την προετοιμασία του θυσιαστικού κρέατος και του μυστικιστικού εγκλήματος των Τιτάνων που αναφέρεται από τον +δεύτερο αιώνα και μετά; Δεν ξέρω ακόμη την απάντηση.

---

Σύμβολο 14

Αποχή από όλα τα Έμψυχα

Το Πυθαγόρειο Σύμβολο 14 προκαλεί σύγχυση. Ποια ήταν η ανάγκη για τις άλλες εντολές του Πυθαγόρειου κατηχισμού, («Τρώγε μόνο θυσιαστικό κρέας»,― «Μην θυσιάζεις ένα λευκό κόκορα», ― «Μην καταναλώνεις την καρδιά και τον εγκέφαλο»,―«μην τρως το ιερό ψάρι») αν οι ορθόδοξοι Πυθαγόρειοι δεν έπρεπε να τρώνε κανένα ζωντανό ζώο;

Ο νεότερος νεο-πλατωνιστής Ιεροκλής της Αλεξάνδρειας, ο οποίος συνέταξε έναν σχολιασμό για τα Χρυσά Έπη των Πυθαγορείων, πρέπει να είχε αισθανθεί την ίδια σύγχυση όταν έγραψε: ― «Η αρχή της αποχής από την καρδιά αντιτίθεται σε αυτήν της αποχής από ζώα… Η μερική αποχή είναι περιττή για εκείνους στους οποίους έχει απαγορευτεί ολόκληρο το ζώο».

Τεκμ. 116

ΙΕΡΟΚΛΗΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ, ΣΧΟΛΙΑ ΣΤΑ ΧΡΥΣΑ ΕΠΗ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ 26.19–20 +408/+50 ΕΤΟΣ ― ἐπειδὴ δὲ ἐν τάξει τὴν ἐπίδοσιν τῆς ἀποχῆς ἐποιοῦντο, διά τοῦτο καὶ μαχόμενα, ὡς ἂν οἱηθείῃ τις, εὐρίσκεται παρ’ αὐτοῖς σύμβολα, τῷ γὰρ ζώων ἀπέχου τὸ καρδίας
απέχου ἐναντίον, εἰ μή πού τις τὸ μὲν καρδίας ἀπέχου τοῖς ἀρχομένοις παρηγγέλύαι λέγοι, τὸ δὲ ζῴων τοῖς ἤδη τελείοις. περιττὴ γὰρ ἡ κατὰ μέρος ὀποχή, οἷς τὸ ὅλον ζῶον ἀπηγόρευτο.

 Τι, λοιπόν, ή για ποιον ήταν η μερική αποχή;

Ο Ιεροκλής υποθέτει, στο αναφερόμενο απόσπασμα, ότι «η αποχή από την καρδιά συνταγογραφείται για τους αρχάριους ενώ η αποχή από τα έμψυχα είναι για εκείνους που είναι ήδη τέλειοι.» Η εικασία του Ιεροκλή φαίνεται να βασίζεται σε προηγούμενες πηγές, ειδικά στον Νικόμαχο της Γέρασα (περίπου. +151) του οποίου το έργο για τον Πυθαγόρα έχει αναφερθεί εκτενώς από τον Ιάμβλιχο στον δικό του Πυθαγόρειο Βίο. Ο Νικόμαχος, λοιπόν, ισχυρίζεται ότι ο Πυθαγόρας απαγόρευε στους θεωρητικούς φιλόσοφους (τοις θεωρητικωτάτοις των φιλοσόφων) να τρώνε, να θυσιάσουν ή να βλάπτουν οτιδήποτε ζωντανό.

 Τεκμ. 117

ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑ ΠΑΡ. ΣΕ ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ , ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ 24.107 +151 ΕΤΟΣ ― κοινῶς μὲν οὺν ταῦτα ἐνομοθέτησε περὶ τροφής, ἰδίᾳ δὲ τοῖς θεωρητικοτάτοις τῶν φιλοσόφων καὶ ὅτι μάλιστα ἀκροτώτοις καθώπαξ περιήραι τὰ περιττὼ καὶ ἄδικά τῶν ἐδεσμάτων, μήτε ἔμψυχον μηδὲν μηδέποτε ἐσθίειν εἴσιγούμενος μήτε οἶνον πίνειν μήτο θύοιν ζῶα θεοῖς μήτο καταβλάπτοιν μηδ’ ὁτιοῦν αὐτά, διασῴζοιν δε και τὴν πρὸς αὐτὰ δικαιοσύνην ἐπιμελέστατα.

 Ταυτόχρονα, λέει, ότι ο Πυθαγόρας επέτρεπε τους άλλους, επειδή δεν είχαν ακόμη καθαρθεί, να καταναλώνουν ορισμένα ζώα εκτός από μια περίοδο απόλυτης αποχής από το κρέας που έπρεπε να τηρούν.

Τεκμ. 118

ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑ ΠΑΡ. ΣΕ ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ , ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ 24.109, +151 ΕΤΟΣ ― τοῖς μέντοι ἄλλοις ἐπέτρεπὲ τινων ζῴων ὥπτεαθαι, ὅσοις ὁ βίας μὴ πώνυ ἦν ἐκκεκαθαρμένος καὶ ἱερὸς καὶ φιλόσοφος· καὶ τούτοις χρόνον τινὰ ὥριζε τῆς ἀποχῆς. ὠρισμένον.

 Η επόμενη ενότητα είναι πιο ενημερωτική. Ο Νικόμαχος εξηγεί «τους άλλους» ως ακουστικούς ή τους κοινούς και «ορισμένα ζώα» ως τα θύματα θυσίας: έναν κόκορα, ένα αρνί ή κάποιο άλλο νεογέννητο ζώο, αλλά ποτέ ένα βόδι. Προσδιορίζει επίσης τις προσφορές που θυσίαζαν οι θεωρητικοί φιλόσοφοι: άρτοι, αλεύρι, μέλι, λιβάνι και αρωματικά είδη.

Τεκμ. 119

ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑ ΠΑΡ. ΣΕ ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ , ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ 28.150, +151 ΕΤΟΣ ― ἐπέθυε δὲ θεοῖς λίβανον, κέγχρους, πόπανα, κηρία, σμύρναν, τὰ ἄλλα θυμιάματα · ζώα δὲ αὐτὸς οὐκ έθυεν οὐδὲ τῶν θεωρητικών φιλοσόφων οὐδείς, τοις δε άλλοις τοις ἀκουσματικοῖς ἢ τοῖς πολιτικοῖς προστέτακτο σπανίως έμψυχα θύειν, ἥπου αλεκτρυόνα ἢ ἄρνα ἢ ἄλλο τι τῶν νεογνῶν, βοῦς δὲ µἡ θύειν.

 Ίσως η αναφορά σχετικά με τους σαρκοφάγους ακουστικούς, σε αντίθεση με τους στοχαστικούς φιλόσοφους, έχει να κάνει με ένα άλλο απόσπασμα από τον Νικόμαχο όπου σχολιάζει το σχίσμα μέσα στους Πυθαγόρειους που έλαβε χώρα στο δεύτερο μισό του -5ου αιώνα (Burkert 1972, 192 –208, Zhmud 169–205). Το Πυθαγόρειο κίνημα χωρίστηκε εκεί και χωρίστηκε σε δύο ανταγωνιστικές φατρίες: τους ακουστικούς που διατήρησαν τις αυθεντικές διδασκαλίες του Πυθαγόρα και τους μαθηματικούς που ακολούθησαν τον Ίππασο

Τεκμ. 120

ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑ ΠΑΡ. ΣΕ IΑΜΒΛΙΧΟ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΤΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΜΕΝΑ ΤΗΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗΣ 25, +151 ΕΤΟΣ ― Δύο δ ἐστὶ τῆς Ἰταλικῆς φιλοσοφίας εἴδη, καλουµένης δὲ Πυθαγορικῆς. δύο γὰρ ἦν γένη κοὶ τῶν μεταχειριζοµένων αὐτήν, οἳ μέν ὁκουσματικοί, οἳ δὲ μαθηματικοί τούτων δὲ οἵ μὲν ἀκουσματικοὶ ωμολογοῦντο Πυθογόρειοι εἶναι ὑπὸ τῶν ἑτέρων, τοὺς δὲ μαθηματικοὺς οὗτοι οὐχ ὡμολόγουν, οὔτε τὴν προγµατείαν αὐτῶν εἶναι Πυθαγόρου, ἀλλ’ Ἱππάσου.

[Ο Ιάμβλιχος ενημερώνει ότι ο Ίππασος ο Μεταποντινός (περίπου -520/-440 έτος) ήταν σπουδαίος μαθηματικός: «Όσον αφορά τον Ίππασο: ήταν Πυθαγόρειος, αλλά επειδή είχε φανερωθεί και έδωσε ένα διάγραμμα για πρώτη φορά της σφαίρας από τα δώδεκα Πεντάγωνα, χάθηκε στη θάλασσα αφού διέπραξε ασέβεια. Κέρδισε τη φήμη ότι έκανε την ανακάλυψη, αλλά όλες οι ανακαλύψεις ήταν αυτού του ανθρώπου, και επειδή αναφέρονται στον Πυθαγόρα δεν τον αποκαλούν με το όνομά του. ‖ (Ιάμλιχος , Περί του Πυθαγόρειου Βίου 18.88 [52 Deubner] = Ίππασος αρ. 4. Ο Walter Burkert ισχυρίζεται ότι ο «Hippasus είναι ο παλαιότερος Πυθαγόρειος που γνωρίζουμε που εργάστηκε πάνω στη μαθηματική και τη μουσική θεωρία… και ήταν ένας από τους μαθηματικούς» (Burkert 1972, 206–07)].

Επιπλέον, ο Νικόμαχος ισχυρίζεται ότι οι νομοθέτες της πολιτικής – όπως οι θεωρητικοί φιλόσοφοι – έπρεπε να απέχουν από τα ζώα επειδή όλα τα ζωντανά όντα, τόσο οι άνθρωποι όσο και τα ζώα, ανήκουν στη μία μεγάλη οικογένεια που μοιράζονται την ίδια την ζωή και αποτελούνται από τα ίδια στοιχεία [Τεκμ. 119].

Τεκμ. 121

ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 24.108, +151 ΕΤΟΣ ― ήδη δε και των πολιτικών τοις νομοθέταις προσέταξεν απέχεσθαι των εμψύχων· άτε γαρ βουλομένους άκρως δικαιοπραγείν έδει δήπυ μηδέν αδικείν των συγγενών ζώων. επεί πως αν έπεισαν δίκαια πράττειν τους άλλους αυτοί αίσκόμενοι εν πλεονεξία: συγγενική δ’ η των ζώων μετοχή, άπερ διά την της ζωής και των στοιχείων των αυτών κοινωνίαν και της από τούτων συνισταμένης συγκράσεως ωσανεί αδελφότι προ ημάς συνέζευκται. «Και διέταξε τους νομοθέτες της πολιτικής να απέχουν από τα έμψυχα. γιατί επειδή επιθυμούσαν να ενεργήσουν απόλυτα στη δικαιοσύνη, ήταν απαραίτητο, σίγουρα, να μην τραυματιστούν τα συγγενή ζώα, γιατί πώς θα μπορούσαν να πείσουν τους άλλους να συμπεριφέρονται δίκαια εάν οι ίδιοι παγιδευτούν στην απληστία; Υπάρχει μια ευχάριστη συνεργασία των ζωντανών όντων, αφού, μέσω της ανταλλαγής ζωής και των ίδιων στοιχείων και του μίγματος που προκύπτουν από αυτά, ζυμώνονται μαζί μας με την αδελφότητα, όπως ήταν».

 Το επιχείρημα της δικαιοσύνης εμφανίζεται στην παραπομπή του Ιάμβλιχου στη Μελέτη της Φιλοσοφίας όπου δίνει την εξήγηση για το Σύμβολο 14: «απέχουμε από τη χρήση ζωντανών πλασμάτων», προτρέπει στη δικαιοσύνη, λαμβάνοντας δεόντως υπόψη αυτό που είναι συγγενικής φύσης, και μια συμπαθητική μεταχείριση της ζωής που είναι παρόμοια με τη δική μας

Τεκμ. 122

ΑΝΩΝΥΜΟΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ ΕΙΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΝ 21 (151) ΠΡΙΝ +290 ΕΤΟΣ ― Το δε εμψύχων απέχου επί δικαιοσύνην προτρέπει και πάσαν την του συγγενούςτιμήν και την ομοίας ζωής αποδοχήν και προς έτερα τοιαύτα πλειόνα. «η φράση, -απέχουμε από τη χρήση των εμψύχων-, προτρέπει στη δικαιοσύνη, λαμβάνοντας δεόντως υπόψη αυτό που είναι συγγενικής φύσης, και μια συμπαθητική μεταχείριση της ζωής που είναι παρόμοια με τη δική μας».

Το επιχείρημα για τη χορτοφαγία από τη δικαιοσύνη πηγαίνει στον Ιερό Λόγο του Ψευδο-Πυθαγόρα, που συνδέει τη δικαιοσύνη με τους περιορισμούς κατά της καταστροφής οπωροφόρων δένδρων και του τραυματισμού των εξημερωμένων ζώων.

Τεκμ. 123Α

ΨΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ ΘΡ. 11 ΠΑΡ. ΣΕ ΤΙΜΑΙΟΣ Ο ΤΑΥΡΟΜΕΝΙΟΣ ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΜΕΤΑΔ. ΑΠΟ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΡΤΙΟ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.23 ― νόμω βοηθείν, ανομία πολεμείν· φυτόν ήμερον μήτε φθίνειν μήτε σίνεσθαι, αλλά μηδέ ζώον ό μη βλάπτει ανθρώπους. «Για να στηρίξουμε το νόμο, για να πολεμήσουμε την παρανομία. Ποτέ να μην σκοτώνεις ή να τραυματίζεις δέντρα που δεν είναι άγρια, ούτε καν ζώα που δεν τραυματίζουν τον άνθρωπο».

Σχεδόν το ίδιο κείμενο επαναλαμβάνεται στον Πυθαγόρειου όρκο: μην καταστρέφεις φυτά που καλλιεργούνται και μην βλάπτεις τα ακίνδυνα ζώα

Τεκμ. 123Β

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑ ΕΠΗ & ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ ΘΡ. 1a ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 39, (53 ΜΕΡΗ), -336/-333 ΕΤΟΣ ― φυτόν ήμερον και έγκαρπον, αλλά μηδέ ζώο ό μη βλαβερόν είναι πέφυκε τω ανθρωπίνω γένει, μήτε φθείρειν μήτε βλάπτειν.

Είναι γνωστό από τον Αριστόξενο ότι οι Πυθαγόρειοι απαγγέλλουν τον όρκο μετά από κάθε δείπνο [Τεκμ. 47] .

 Ο Πυθαγόρειος νόμος ήταν υποχρεωτικός και για τα ζώα που ζούσαν στις Πυθαγόρειες κοινότητες. Ο Νικόμαχος της Γέρασα ανέφερε μια ιστορία για ένα βόδι του Τάραντα που έβοσκε στο χωράφι. Ο Πυθαγόρας έπεισε το ζώο να μην δοκιμάσει ξανά τα φασόλια – επειδή οι κύαμοι απαγορεύονταν μεταξύ των Πυθαγορείων – και τρέφονταν μόνο με ανθρώπινη τροφή, την οποία του την πρόσφεραν οι επισκέπτες του ναού.

Τεκμ. 124Α

ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΑ, FGrHist 1063 F1 ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 24 (46–47 ΜΕΡΗ), +151 ― βουν δ΄εν Τάραντι ιδών εν παμμιγεί νομή κυάμων χλωρών εφαπτόμενον, τω βουκόλω παραστάς συνεβούλευσεν ειπείν τω βοϊ των κυάμων αποσχέσθαι· προσπαίξαντος δ’ αυτώ του βουκόλου και φήσαντος ουκ ειδέναι βοϊστί λαλείν, προσελθόντα και εις το ους προσψιθυρίσαντα τω ταύρω ου μόνον τοτ’ αποστήσαι του κυαμώνος, αλλά και αύθις μηδέποτε κυάμων θιγείν, μακροχρονιώτατον δ΄εν Τάραντι κατά το της Ήρας ιερόν γηρώντα διαμεμενηκέναι τον ιερόν καλούμενον βουν, τροφάς σιτούμενον ας οι απαντώντες ώρεγον.

Τεκμ. 124Β

ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 13.61 +151 ΕΤΟΣ ― βοῦν δὲ ἐν Τάραντι ἰδὼν ἐν παμμιγεῖ νομῇ καὶ κυάμων χλωρῶν παραπτόμενον. τῷ βουκόλῳ παραστὰς συνεβούλευσεν εἰπεῖν τῷ βοῖ τῶν κυάμων ἀποσχέσθαι.
προσπαίξαντος δὲ αὐτῷ τοῦ βουκόλου περὶ τοῦ εἰπεῖν καὶ οὐ φήσαντος εἰδέναι βοϊστὶ εἰπεῖν. εἰ δὲ αὐτὸς οἷδε. καὶ περισσῶς συμβουλεύειν. δέον τῷ βοὶ παραινεῖν. προσελθὼν αὐτὸς καὶ εἰς τὸ οὖς πολλὴν ὥραν προσψιθυρίσας τῷ ταύρῳ. οὐ μόνον τότε αὐτὸν ἀμελλητὶ ἑκόντα ἀπέστεσε τοῦ κυαμῶνος. ἀλλὰ καὶ εἰσαῦθις λέγουσι μηκέτι γεγεῦσθαι κυάμων τὸ παράπαν τὸν βοῦν ἐκεῖνον. μακροχρονιώτατον δὲ ἐν τῇ Τάραντι κοτὰ τὸ τῆς Ἥρας ἱερὸν γηρῶντα διαμεμενηκέναι. τὸν ἱερὸν ἀνακαλούμενον Πυθαγόρου ᾿βοῦν ὑπὸ πάντων. ἀνθρωπίναις τροφαῖς σιτούμενον. ἃς οἱ ἀπαντῶντες αὐτῷ προσώρεγον.

Ο Marcel Detienne, στο μελέτημά του το La cuisine de Pythagore, εικάζει ότι εάν το βόδι δεν σταματούσε να τρέφεται με κυάμους, θα τιμωρούνταν και θα θανατώνονταν για παραβίαση του Πυθαγόρειου νόμου, κατ ‘αναλογία με το αρχαίο αθηναϊκό έθιμο (Detienne 1970, 155–61). Διότι, οι αρχαίοι Αθηναίοι από τον -6ο αιώνα, θυσίαζαν τον «εγκληματία» ταύρο για το φερόμενο έγκλημα της δοκιμής των σπόρων και άρτων κατά τη διάρκεια της ετήσιας τελετής της Βουφονίας που πραγματοποιόταν την 14η ημέρα του μηνός Σκιροφοριώνος. Δεν υπάρχει τίποτα στις ελληνικές πηγές που να υποστηρίζει την υπόθεση του Detienne, εκτός εάν η Ευαγγελική ιστορία σχετικά με το άκαρπο σύκο, που τιμωρήθηκε από τον Ιησού, υπαινίσσεται σε αυτό.

Τεκμ. 125

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ – ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 21.19,  +67/+81 ΕΤΟΣ ― καὶ ἰδὼν συκῆν μίαν ἐπὶ τῆς ὁδοῦ ἦλθεν ἐπ’ αὐτήν. καὶ οὐδὲν εὗρεν ἐν αὐτῇ εἰ μὴ φύλλα μόνον. καὶ λέγει αὐτῇ. Μηκέτι ἐκ σοῦ καρπὸς γένηται εἰς τὸν αἰῶνα. καὶ ἐξηράνθη παραχρῆμα ἡ συκῆ.

 Τα βόδια του οργώματος ήταν υπό την ειδική προστασία των Πυθαγόρειων κοινοτήτων, καθώς αποκλείονταν από τον αριθμό των ζώων που οι ακουστικοί μπορούσαν να θυσιάσουν στους θεούς, επειδή η θανάτωση του ζώου που έπρατταν οι άνθρωποι ήταν αντίθετη με τον Πυθαγόρειο νόμο (Τ.38, Τ. 119). Κατ ‘αναλογία, ο εβραϊκός νόμος περιέχει μια συνταγή κατά της φίμωσης ενός βοδιού αλωνίσματος.

Τεκμ. 126

ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟ LXX 25.4, -250 ΕΤΟΣ ― Οὐ φιμώσεις βοῦν ἀλοῶντα.

Εκτός αυτού, τα Πυθαγόρεια Σύμβολα περιλαμβάνουν έναν ειδικό αριθμό 40 για τη δικαιοσύνη: «πάντα βάζετε το αλάτι στο τραπέζι», γιατί το αλάτι προκύπτει από τις πιο αγνές πηγές: ήλιος και θάλασσα, τα οποία είναι να για να θυμίζουν τι είναι σωστό.

Τεκμ. 127

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ , ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.35, -350 ΕΤΟΣ ― περὶ τῶν ἁλῶν. ὅτι δεῖ παρατίθεσθαι πρὸς ὑπόμνησιν τοῦ δικαίου· οἱ γὰρ ἅλες πᾶν σῴζουσιν ὅ τι ἂν παραλάβωσι καὶ γεγόνασιν ἐκ τῶν καθαρωτάτων ἡλίου καὶ θαλάσσης.

Η συνταγή, που επιβεβαιώνεται ήδη από τον Αριστοτέλη, και αναφέρεται στο Ευαγγέλιο του Ματθαίου, λέγοντας: «Είστε το αλάτι της γης…».

Τεκμ. 128

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ- ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5.13, +67/+81 ΕΤΟΣ ― υμεῖς ἐστε τὸ ἅλας τῆς γῆς· ἐὰν δὲ τὸ ἅλας μωρανθῇ. ἐν τίνι ἁλισθήσεται· εἰς οὐδὲν ἰσχύει ἔτι εἰ μὴ «Βληθὲν ἔξω» καταπατεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων.

 Τέλος πάντων, επικράτησε μια άλλη παράδοση. Οι ελληνιστικές πηγές αγνόησαν τις διαφοροποιήσεις εντός του πρώιμου Πυθαγορισμού και τον περίπλοκο κώδικα των απαγορευμένων τροφών που τηρήθηκε από τους συντηρητικούς ακουστικούς, για να τονίσουν την καθαρή χορτοφαγική φατρία.

Οι πηγές, από τον Τίμαιο τον Ταυρομένιο, παραθέτουν μια φράση από τον Ιερό Λόγο του Ψευδο-Πυθαγόρα «ασκείτε λατρεία μπροστά σε βωμούς χωρίς αίμα», για να υποστηρίξουν την άποψη ότι οι Πυθαγόρειοι δεν θυσίαζαν ποτέ ζωντανά ζώα στους θεούς.

Τεκμ. 129Α

ΨΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ ΘΡ. 11 ΠΑΡ. ΣΕ ΤΙΜΑΙΟΣ Ο ΤΑΥΡΟΜΕΝΙΟΣ ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΜΕΤ. ΑΠΟ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΤΡΙΟ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.22 ― σφάγιά τε θεοῖς προσφέρειν κωλύειν. μόνον δὲ τὸν ἀναίμακτον βωμὸν προσκυνεῖν.

Τεκμ. 129Β

ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΒΙΟΥ 24.108, +151 ΕΤΟΣ ― καὶ αὐτὸς οὕτως ἔζησεν. ἀπεχόμενος τῆς ἀπὸ τῶν ζῴων τροφῆς καὶ τοὺς ἀναιμάκτους βωμοὺς προσκυνῶν. καὶ ὄπως μηδὲ ἄλλοι ἀναιρήσωσι τὰ ὁμοφυῆ πρὸς ἡμᾶς ζῷα προθυμούμενος. τά τε ἄγρια ζῷα σωφρονίζων μᾶλλον καὶ παιδεύων διὰ λόγων καὶ ἔργων. ἀλλ᾽ οὐχὶ διὰ κολάσεως καταβλάπτων.

Τεκμ. 129Γ

ΨΕΥΔΟ-ΟΡΦΕΥΣ, ΛΙΘΙΚΑ 699–700, ΜΕΤΑ ΤΟ +370 ΕΤΟΣ ― πρῶτα μὲν οὖν σπένδοντας ἀναιμάκτων ἐπὶ βωμῶν – ου γὰρ ἄγειν θέμις ἐστὶ θυηλὴν ἐμψύχοιο…

 Οι Έλληνες συγγραφείς, ένας προς ένας, λένε ότι ο Πυθαγόρας, έχοντας γίνει αυστηρά χορτοφάγος και εχθρός της αιματοχυσίας, εισήγαγε έναν χορτοφαγικό τρόπο ζωής που μιμούνταν οι Πυθαγόρειοι αλλά και οι άλλοι φιλόσοφοι, όπως ο Σωκράτης, ο Διογένης και πολλοί άλλοι. Ο Εύδοξος ο Κνίδιος – που πρέπει να ήταν κοντά στην παράδοση των μαθηματικών μέσω του δασκάλου του, Αρχίτα του Ταραντινού (Burkert 1972, 200) – ήταν πεπεισμένος ότι ο ιστορικός Πυθαγόρας ήταν τόσο σοκαρισμένος με κάθε δολοφονία και αιματοχυσία που γίνονταν στα ζώα που ούτε καν πλησίαζε κανέναν κρεοπώλη ή κανέναν κυνηγό.

Τεκμ. 130

ΕΥΔΟΞΟΣ Ο ΚΝΙΔΙΟΣ, ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΤΗΣ ΓΗΣ, ΒΙΒΛΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΘΡ. 36 ΠΑΡ. ΣΕ ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑ  -367 ΕΤΟΣ ΜΕΤ. ΑΠΟ ΠΟΡΦΥΡΙΟ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 7 (38–39 ΜΕΡΗ) ― πλὴν τὸσαύτῃ γε ἁγνείᾳ φησὶν Εὔδοξος ἐν τῇ ἑβδόμῃ τῆς Γῆς Περιόδου κεχρῆσθαι καὶ
τῇ περὶ τοὺς φόνους φυγῇ καὶ τῶν φονευόν τῶν, ὡς μὴ μόνϑον χρῆσθαι καὶ τῇ περὶ τοὺς φόνους φυγῇ καὶ τῶν φονευόντων. ὡς μὴ μόνον τῶν ἐμψύχων ἀπέχεσθαι. ἀλλὰ καὶ μαγείροις καὶ θηράτορσι μηδέποτε πλησιάζειν.

Ο ίδιος θρύλος για τον Πυθαγόρα, τον εκπρόσωπο της χορτοφαγίας, επαναλαμβάνεται στο Ονησίκρητο της Αστυπάλαιας και στον Καλλίμαχο τον Κυρηναίο.

Τεκμ. 131

ΟΝΗΣΙΚΡΙΤΟΣ Ο ΑΣΤΥΠΑΛΑΙΕΥΣ, ΠΩΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΗΧΘΗ, FGrHist 134 F17 ΠΑΡ. ΣΕ ΣΤΡΑΒΩΝ Ο ΑΜΑΣΕΥΣ, ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ 15.1.65, -323 ΕΤΟΣ ― εἰπόντος δ᾽ ὅτι καὶ Πυθαγόρας τοιαῦτα λέγοι κελεύοι τε ἐμψύχων ἀπέχεσθαι. καὶ Σωκράτης καὶ Διογένης οὐ καὶ αὐτὸς ἀκροάσαττο…

Τεκμ. 132

ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ Ο ΚΥΡΗΝΑΙΟΣ, ΙΑΜΒΟΣ 1, ΘΡ. 191.61–63, -278/-246 ΕΤΟΣ ― κἠδίδαξε νηστεύειν
τῶν ἐμπνεόντων· οἱ δ᾽ οὐχ ὑπήκουσαν
οὐ πάντες. ἀλλ᾽ οὖς εἰχεν οὕτερος δαίμων.

Η χορτοφαγία έγινε το πιο αναγνωρίσιμο χαρακτηριστικό του νεο-Πυθαγόρειου τρόπου ζωής. Ο Σενέκας ο Νεώτερος παρουσιάζει το δικό του χορτοφφαγικό πείραμα που πραγματοποιήθηκε στα πρώτα του χρόνια. Έχοντας επηρεαστεί συγκεκριμένα από τον Σωτίων, έναν Πυθαγόρειο, ο νεαρός Σενέκας προσπάθησε να κρατήσει την αποχή από τα ζώα,  και χρησιμοποίησε τα λόγια του: abstinere animalibus (αποχή από ζώα), κατά τη διάρκεια ενός έτους έως το +19 έτος, όταν ο πατέρας του τον ανάγκασε να εγκαταλείψει τη χορτοφαγική διατροφή, από τον φόβο των αυτοκρατορικών διώξεων που γίνονταν τότε.

Τεκμ. 133

ΣΕΝΕΚΑΣΟ ΝΕΩΤΕΡΟΣ, ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΣΤΟΝ ΛΟΥΚΙΛΙΟ 108.22, +19 ΕΤΟΣ ― His ego instinctus abstinere animalibus coepi, et anno peracto non tantum facilis erat mihi consuetudo sed dulcis. Agitatiorem mihi animum esse credebam nec tibi hodie adfirmaverim an fuerit. Quaeris quomodo desierim? In primum Tiberii Caesaris principatum iuventae tempus inciderat: alienigena tum sacra movebantur et inter argumenta superstitionis ponebatur quorundam animalium abstinentia. Patre itaque meo rogante, qui non calumniam timebat sed philosophiam oderat, ad pristinam consuetudinem redii; nec difficulter mihi ut inciperem melius cenare persuasit.

Ο Διογένης Λαέρτιος προσπάθησε να πείσει ότι ο Πυθαγόρας, ως ιστορική μορφή, έτρωγε μόνο άψητα τρόφιμα και έπινε καθαρό νερό, και ποτέ δεν θυσίαζε κανένα ζώο στους θεούς, που σημαίνει ότι ο μόνος βωμός στον οποίο μπορούσε να κάνει προσφορές ήταν ο βωμός του Απόλλωνα στη Δήλο όπου θυσίαζε αλεύρι, γεύματα και άρτους, χωρίς φωτιά ή αίμα. Σκοπός του Πυθαγόρα ήταν, όπως λέει ο ίδιος, «να εξασκήσει τους ανθρώπους και να τους μάθει να ζουν την απλότητα της ζωής».

Τεκμ. 134

ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ, 8.13, +200 ΕΤΟΣ ― τοῦτον γὰρ καὶ τὸ φονεύειν ἀπαγορεύειν, μὴ ὅτι γεύεσθαι τῶν ζῴων κοινὸν δίκαιον
ἡμῖν ἐχόντων ψυχῆς. καὶ τόδε μὲν ἦν τὸ πρόσχημα· τὸ δ᾽ ἀληθὲς τῶν ἐμψύχων ἀπηγόρευεν ἅπτεσθαι συνασκῶν καὶ συνεθίζων εἰς εὐκολίαν βίου τοὺς ἀνθρώπους, ὥστε εὐπορίστους αὐτοῖς εἶναι τὰς τροφύς, ἄπυρα προσφερομένοις καὶ λιτὸν ὕδωρ πίνουσιν· ἐντεῦθεν γὰρ καὶ σώματος ὑγίειαν καὶ ψυχῆς ὀξύτητα περιγίνεσθαι. ἀμέλει καὶ βωμὸν προσκυνῆσαι μόνον ἐν Δήλῳ τὸν Ἀπόλλωνος τοῦ γενέτορος, ὅς ἐστιν ὄπισθεν τοῦ Κερατίνου, διὰ τὸ πυροὺς καὶ κριθὰς καὶ πόπανα μόνα τίθεσθαι ἐπ᾽ αὐτοῦ
ἄνευ πυρός, ἱερεῖον δὲ μηδέν, ὥς φησιν Ἀριστοτέλης ἐν Δηλίων πολιτείᾳ.

 Ομοίως, ο Ιάμβλιχος είδε στο Σύμβολο 14 μια προσπάθεια προώθησης της ειρήνης με το να εξοικειώσει τους ανθρώπους να σώσουν τη ζωή τους.

Τεκμ. 135

ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 30.186, +300 ΕΤΟΣ ― καὶ τὸ ἐμψύχων δὲ ἀπέχεσθαι ἐνομοθέτησε διά τε ἄλλα πολλὰ καὶ ὡς εἰρηνοποιὸν· τὸ ἐπιτήδευμα, ἐθιζόμενοι γὰρ μυσάττεσθαι φόνον ζῴων ὡς ἄνομον καὶ παρὰ φύσιν. πολὺ μᾶλλον ἀθεμιτώτερον τὸ ἄνθρωπον ἡγούμενοι κτείνειν οὐκέτι ἐπολέμουν.
φόνων δὲ χορηγέτης καὶ νομοθέτης ὁ πόλεμος…

 Κανένας από αυτούς τους λόγους, αν και ακούγεται λογικός, δεν προέρχεται από τον γνήσιο Πυθαγορισμό.

Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΝΕΙΑΣ

Το βασικό ερώτημα: τί έχει απαντηθεί στην αρχαιότητα για τον Πυθαγόρα που έθεσε αυτούς τους διαιτητικούς κανονισμούς; Ο Ανδροκύδης πίστευε ότι ο Πυθαγόρας επισήμανε την ηθική υπεροχή, την αρετή, των οπαδών του.

 Τεκμ. 136

ΑΝΔΡΟΚΥΔΗΣ, ΠΕΡΙ ΣΥΜΒΟΛΩΝ ΠΑΡ. ΣΕ ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑ, -356/-323 ΕΤΟΣ ΜΕΤ. ΑΠΟ ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 24.109 ― καὶ ἄλλα τοιαῦτα διεθεσμοθέτησε τούτοις ὅμοια· καὶ διὰ τῆς τροφῆς ἀρχόμενος εἰς
ἀρετὴν ὀδηγεῖν τοὺς ἀνθρώπους.

Η απάντηση, που έδωσε ο Ιεροκλής της Αλεξάνδρειας, είναι ότι ο στόχος των Πυθαγόρειων Συμβόλων ήταν να υπάρχει η ηθική πρόοδος που οδηγεί τους ανθρώπους μέσω της μερικής αποχής από ορισμένα τρόφιμα (όπως τα ιερά ψάρια, κεφάλια, καρδιές) στην απόλυτη αποχή από τα ζώα, που εκφράζονται στο Σύμβολο 14, το οποίο βρίσκεται πολύ κοντά στον απόλυτο καθαρμό, κάθαρσις, της ανθρώπινης ψυχής από το πάθος.

Τεκμ. 137

ΙΕΡΟΚΛΗΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ, ΣΧΟΛΙΑ ΣΤΑ ΧΡΥΣΕΑ ΕΠΗ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ 26.18–19, +408/+50 ΕΤΟΣ ― [18] τὰ δὲ ἐπὶ μέρους ἐν τοῖς ἱεροῖς ἀποφθέγμασιν ἐν ἀπορρήτῳ παρεδίδοτο, ὧν ἕκαστον εἰ καὶ μερικὴν ἀποχὴν εἰσηγεῖτο οἷον, κυάμων μὲν ἐν σπέρμασι, θνησειδίων δὲ ἐν ζῴοις καὶ τούτων κατὰ γένος ὡς ἐπὶ ἰχθύων τὸ ἐρυθρίνου ἀπέχεσθαι καὶ ἐν χερσαίοις ἄλλου καὶ ἑτέρου τινὸς ἐν πτηνοῖς καὶ τὸ τελευταῖον μέρη τινὰ ζῴων
ἀπηγόρευεν οἷον: κεφαλὴν μὴ ἐσθίειν μηδὲ καρδίαν, ὅμως καὶ ἐν ἑκάστῳ τούτων τὴν τελειότητα, τῆς καθάρσεως ἐναπετυποῦτο ὁ λόγος, διὰ μέν τινας φυσικὰς ἰδιότητας τόδε ἢ ποῦτο ὁ λόγος, διὰ μέν τινας φυσικὰς ἰδιότητας τόδε ἢ τόδε εἰς σωματικὴν ἀποχὴν κατατάξας, δι᾽ ἑκάστου δὲ τὴν τῆς θνητῆς προσπαθείας κάθαρσιν εἰσηγούμενος καὶ ἐθίζων διὰ πάντων εἰς ἑαυτὸν ἐπιστραφῆναι τὸν ἄνθρωπον καὶ τοῦ μὲν τῆς γενέσεως καὶ φθορᾶς τόπου ἐξανοαδῦναι, πρὸς δὲ τὸ Ἠλύσιον πεδίον καὶ αἰθέρα τὸν ἐλεύθερον μετοικίσασθαι. [19] ἐπειδὴ δὲ ἐν τάξει τὴν ἐπίδοσιν τῆς ἀποχῆς ἐποιοῦντο, διὰ τοῦτο καὶ μαχόμενα, ὡς ἂν οἰηθείη τις, εὑρίσκεται παρ᾽ αὐτοῖς
σύμβολα.

 Οι ίδιοι οι Πυθαγόρειοι θα απαντούσαν, όπως και τα Πυθαγόρεια Απομνημονεύματα, ότι το πεδίο που είχαν στο μυαλό τους ήταν η αγνεία, η τελετουργική καθαρότητα επιτυγχάνεται όχι μόνο με πλύσεις στο νερό, αλλά και με την αποχή από κρέας, μπαρμπούνια, μελανούρια, αυγά, πουλερικά, κάθε ζώο που γεννά αυγά καθώς και αποχή από τους κυάμους

 Τεκμ. 138

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΘΡ. 195 ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑ ΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ ΠΑΡ. ΣΕ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΟΛΥΪΣΤΩΡ Ο ΜΙΛΗΣΙΟΣ, ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ, FGrHist 273 F93. -350 ΕΤΟΣ ― τὴν δ᾽ ἁγνείαν, εἶναι διὰ καθαρμῶν καὶ λουτρῶν καὶ περιρραντηρίων καὶ διὰ τοῦ
καθαρϑύειν ἀπό τε κήδους καὶ λεχοῦς καὶ μιάσματος παντὸς καὶ ἀπέχεσθαι βρωτῶν, θνησειδίων τε κρεῶν καὶ τριγλῶν καὶ μελανούρων καὶ ζῶν καὶ τῶν φοτόκων ζῴων καὶ κυάμων καὶ τῶν ἄλλων ὧν παρακελεύονται καὶ οἱ τὰς τελετὰς ἐν τοῖς ἱεροῖς ἐπιτελοῦντες.

 Όσον αφορά την προέλευση των Πυθαγόρειων εθών, οι Έλληνες συγγραφείς είναι ουσιαστικά σύμφωνοι με τη σύγχρονη επιστημονική άποψη ότι οι «απαγορεύσεις των τροφίμων είναι ως επί το πλείστον μη ελληνικές» (Robertson 231) και ότι ο Πυθαγόρειος τρόπος ζωής σχετίζεται με τον κανονισμό ιερατείας στην αρχαία Αίγυπτο (Gemelli 139–41). Ο Ισοκράτης, στην ομιλία του με τίτλο «Βούσιρις», παρουσιάζει τον Πυθαγόρα ως έναν Σάμιο σοφό που ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τελετές θυσίας και τελετουργίες ναών που τελούνταν στην Αίγυπτο, στην οποία είχε τολμήσει να περιπλανηθεί και να διδαχθεί από τους Αιγυπτίους.

Τεκμ. 139

ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ, ΒΟΥΣΙΡΙΣ, -391/-385 ΕΤΟΣ ― Πυθαγόρας ὁ Σάμιος… ὃς ἀφικόμενος εἰς Αἴγυπτον καὶ μαθητὴς ἐκείνων γενόμενος τήν τ᾽ ἄλλην φιλοσοφίαν πρῶτος εἰς τοὺς Ἕλληνας ἐκόμισε, καὶ τὰ περὶ τὰς θυσίας
καὶ τὰς ἁγιστείας τὰς ἐν τοῖς ἱεροῖς ἐπιφανέστερον τῶν ἄλλων ἐσπούδασεν….

Ο Έρμιππος ο Σμυρναίος έκανε μια παρατήρηση σχετικά με τη σχέση μεταξύ των Πυθαγόρειων Συμβόλων και των εβραϊκών και θρακικών πεποιθήσεων

Τεκμ. 140

ΕΡΜΙΠΠΟΣ Ο ΣΜΥΡΝΑΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ, ΒΙΒΛ. 1, FGrHist 1026 F21 ΠΑΡ. ΣΕ ΦΛΑΒΙΟ ΙΩΣΗΠΟ, ΚΑΤΑ ΑΠΙΩΝΟΣ 1.164–65, -200 ΕΤΟΣ ― καὶ ὅτι παρεκελεύετο μὴ διέρχεσθαι τόπον, ἐφ᾽ ὃν ὄνος ὀκλάσῃ, καὶ τῶν διψίων ὑδάτων ἀπέχεσθαι καὶ πάσης ἀπέχειν βλασφημίας, εἶτα προστίθησι μετὰ ταῦτα καὶ τόδε- «ταῦτα δὲ ἔπραττεν καὶ ἔλεγε τὰς Ἰουδαίων καὶ Θρᾳκῶν δόξας μιμούμενος καὶ μεταφέρων εἰς ἑαυτόν».

Ένα ενδιαφέρον σχόλιο έχει παρασχεθεί από τον νεο-πλατωνιστή Ιάμβλιχο που είδε στον Πυθαγόρα «έναν ενθουσιώδη θαυμαστή του Ορφέα» και τον θρησκευτικό μεταρρυθμιστή που αναμιγνύονταν με τα ορφικά βιβλία, τους αρχαίους αιγυπτιακούς κανονισμούς λατρείας, μερικές βαρβαρικές θρησκείες των Χαλδαίων και των Μάγων (εννοούσε των Ιουδαίων και των Ζοροαστρισμού), και αμέτρητες ελληνικές μυστικές τελετές από την Ελευσίνα, την Ίμβρο, τη Σαμοθράκη και τη Λήμνο.

Τεκμ. 141

ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 28.151, +300 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 1144.7 + ΟΡΦ. ΑΠ. 508.1 ― ὅλως δέ φασι Πυθαγόραν ζηλωτὴν γενέσθαι τῆς Ὀρφέως ἑρμηνείας τε καὶ διαθέσεως
καὶ τιμῦν τοὺς θεοὺς Ὀρφεῖ παραπλησίως, ἱσταμένους αὐτοὺς ἐν τοῖς ἀγάλμασι καὶ τῷ χαλκῷ, οὐ ταῖς ἡμετέραις συνεζευγμένους μορφαῖς. ἀλλὰ τοῖς ἱδρύμασι τοῖς θείοις, πάντα περιέχοντυς καὶ πάντων προνοοῦντας καὶ τῷ παντὶ τὴν φύσιν καὶ τὴν μορφὴν ὁμοίαν ἔχοντας, ἀγγέλλειν δὲ αὐτῶν τοὺς καθαρμοὺς καὶ τὰς λεγομένας τελετάς, τὴν ἀκριβεστάτην εἴδησιν αὐτῶν ἔχοντα. ἔτι δέ φασι καὶ σύνθετον αὐτὸν ποιῆσαι τὴν θείαν φιλοσοφίαν καὶ θεραπείαν, ἃ μὲν μαθόντα παρὰ τῶν Ὀρφικῶν, ἃ δὲ παρὰ τῶν Αἰγυπτίων ἱερέων. ἃ δὲ παρὰ Χαλδαίων καὶ μάγων, ἃ δὲ παρὰ τῆς τελετῆς τῆς ἐν Ἐλευσῖνι γινομένης. ἐν Ἵμβρῳ τε καὶ Σαμοθράκῃ καὶ Λήμνῳ. καὶ εἴ τι παρὰ τοῖς κοινοῖς, καὶ περὶ τοὺς Κελτοὺς δὲ καὶ τὴν Ἰβηρίαν.

Η Ιαμβλίχεια παρουσίαση του Πυθαγόρα, ως εφευρέτη της συγκριτικής θρησκείας, φαίνεται να είναι αρκετά πειστική. Είναι αλήθεια ότι τα Πυθαγόρεια Σύμβολα ήταν συγκλίνουσες με τον ιερό νόμο της Ελευσίνας που αναφέρει: γονείς τιμάν, θεούς καρποίς αγάλλειν, ζώα μη σίνεσθαι  («να τιμήσεις τους γονείς, να λατρεύεις τους θεούς με φρούτα, ποτέ να μην βλάψεις τα ζώα»).

 Τεκμ. 142

ΞΕΝΟΚΡΑΤΗΣ Ο ΧΑΛΚΗΔΟΝΙΟΣ, ΘΡ. F170 ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΠΕΡΙ ΑΠΟΧΗΣ ΕΜΨΥΧΩΝ, 4.22.2, -339/-314 ΕΤΟΣ ― φασὶ δὲ καὶ Τριπτόλεμον Ἀθηναίοις νομόθητῆσαι, καὶ τῶν νόμων αὐτοῦ τρεῖς ἔτι Ξενοκράτης ὁ φιλόσοφος λέγει διαμένειν Ἐλευσῖνι τούὐσδε· γονεῖς τιμᾶν. θεοὺς καρποῖς ἀγάλλειν, ζῷα μὴ σίνεσθαι.

 Επιπλέον, εάν ο Ιάμβλιχος είχε πράγματι στο μυαλό τον Ιουδαϊσμό, τα Πυθαγόρεια Σύμβολα μπορούν να συγκριθούν με τον Κώδικα Αγιότητας της εβραϊκής θρησκείας στη Βίβλο: ο ιερός νόμος που χωρίζει όλα τα ζώα σε καθαρά και ακάθαρτα

Τεκμ. 143

ΛΕΥΙΤΙΚΟ LXX  11.46–47, -250 ΕΤΟΣ ― [46] Οὗτος ὁ νόμος περὶ τῶν κτηνῶν καὶ τῶν πετεινῶν καὶ πάσης ψυχῆς τῆς κινουμένης ἐν τῷ ὕδατι καὶ πάσης ψυχῆς ἑρπούσης ἐπὶ τῆς γῆς. [47] διαστεῖλαι ἀνὰ μέσον τῶν ἀκαθάρτων καὶ ἀνὰ μέσον τῶν καθαρῶν καὶ ἀνὰ μέσον τῶν ζωογονούντων τὰ ἐσθιόμενα. καὶ ἀνὰ μέσον τῶν ζωογονούντων τὰ μὴ ἐσθιόμενα.

 που συνιστά ή απαγορεύει να τρώς τα ζώα με τον κανόνα (ου) φάγεσθε.

Τεκμ. 144

ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟ 12 14.3–8,  -250 ΕΤΟΣ ― [3] Οὐ φάγεσθε πᾶν βδέλυγμα. [4] ταῦτα τὰ κτήνη. ἃ φάγεσθε·… [7] καὶ ταῦτα οὐ φάγεσθε ἀπὸ τῶν… ἀκάθαρτα ταῦτα ὑμῖν ἐστι· [8] … ἀπὸ τῶν κρεῶν αὐτῶν οὐ φάγεσϑε καὶ τῶν θνησιμαίων αὐτῶν οὐχ ἅψεσθε.

και κάνει τον εβραϊκό λαό ως ένα «ιερό έθνος», λαός άγιος.

Τεκμ. 145

ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟ 12 14.2,  -250 ΕΤΟΣ ― ὅτι λαό ἅγιος εἰ κυρίῳ τῷ θεῷ σου, καὶ σὲ ἐξελέξατο κύριος ὁ θεός σοῦ γενέσθαι σε λαὸν αὐτῷ περιούσιον ἀπὸ πάντων τῶν ἐθνῶν τῶν ἐπὶ προσώπου τῆς γῆς.

Το να κάνεις τον ιερό αγώνα ήταν το σημείο στο οποίο στόχευε και ο Πυθαγόρας. Ο Ιάμβλιχος έχει επίσης δίκιο που απέδωσε τις διδασκαλίες του Πυθαγόρα στην Ορφική συνεισφορά. Το χρέος του Πυθαγόρα στον Ορφέα θα συζητηθεί στο επόμενο κεφάλαιο.

Στα προηγούμενα κεφάλαια, συζητήσαμε τα ήθη των Ορφικών και Πυθαγορείων σε ορισμένα τρόφιμα. Οι συγκεντρωμένες μαρτυρίες οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι οπαδοί του Ορφικού κινήματος ήταν αυστηροί χορτοφάγοι, αφού δεν κατανάλωναν ζώα ή αυγά, τηρούσαν το έθος στην αποχή από τους κυάμους και θυσίαζαν μόνο αγνές προσφορές χωρίς αίμα, κάτι που συμφωνεί με την παρατήρηση του Leonid Zhmud για τα τρία Ορφικά ήθη: κρέας, φασόλια και αυγά (Zhmud 205 σημείωση 136), αλλά αποκλίνει από τη γνώμη του Gábor Betegh σχετικά με τον πλουραλισμό στην ορφική διατροφή (Betegh 154–59). Από την άλλη μεριά, οι πηγές των κανονισμών της Πυθαγόρειας διατροφής είναι άφθονες και συχνά παραπλανητικές, για να κάνουν δύσκολη «την πλοήγηση μέσω του βυθού της διατροφικής αμηχανίας», για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Michael Beer (Beer 36). Η ανάλυση των Πυθαγόρειων υλικών δείχνει τη διαφοροποίηση μεταξύ των διατροφικών κανονισμών των ακουστικών, με τα ήθη σε μαύρα, λευκά και κόκκινα πράγματα (γιατί συμβολίζουν, αντίστοιχα, το κακό, την καλοσύνη και τη γέννηση), και το αυστηρό χορτοφαγικό σχήμα που τηρείται από τους θεωρητικούς φιλόσοφους και  νομοθέτες της πολιτικής που μείωσαν το σύστημα των Πυθαγόρειων απαγορεύσεων μόνο στο Σύμβολο 14: «Να απέχεις από τα έμψυχα.» Τα συμπεράσματά μου σε αυτό το σημείο δεν συμφωνούν με κανέναν επιστημονικό εμπειρογνώμονα πάνω στον Πυθαγορισμό.

― Ποια ήταν τα σημεία σύγκλισης μεταξύ των ορφικής και των Πυθαγόρειας διατροφής;

Νομίζω ότι το πιο λογικό είναι να αποδεχτούμε την απλοποιημένη άποψη που οι Πυθαγόρειοι μοιράστηκαν με τους Ορφικούς στα ήθη για το κρέας [Τεκμ. 54 Σύμβολο 14 και Tεκμ. 6, Tεκμ. 8, Tεκμ. 11], στα φασόλια [Τεκμ. 54 Σύμβολο 11 και Tεκμ. 15, Tεκμ. 20] και στα αυγά [Tεκμ. 138 και Tεκμ. 21, Tεκμ. 22].

Γιατί αποχή από το κρέας ;

Ας ξεκινήσουμε με το ερώτημα, γιατί οι αρχαίοι Ορφικοί και οι Πυθαγόρειοι – οι πηγές συχνά δεν κάνουν διάκριση μεταξύ τους – απέχουν από το κρέας. Δύο λόγοι δίδονται στον ανώνυμο νεο-Πυθαγόρειο «Βίος του Πυθαγόρα» που αποσπά ο Φώτιος. Οι Πυθαγόρειοι δεν έτρωγαν καμία σάρκα ζώων, λέει, επειδή πίστευαν τυφλά στην μετενσάρκωση της ανθρώπινης ψυχής και ήταν πεπεισμένοι ότι η σαρκοβόρα δίαιτα, είναι πολύ θρεπτική, βαριά και θολώνει το μυαλό.

Τεκμ. 146

ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ ΠΑΡ. ΣΕ ΦΩΤΙΟΣ, ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΚΩΔ. 249, +1ος ΑΙΩΝΑΣ ― Πυθαγόρειοι τῶν ἐμψύχων ἀπείχοντο, τὴν μετεμψύχωσιν ἀφρόνως ὡς ἀληθὴ ὑπολαμβάνοντες, καὶ ὅτι τὰ τοιαῦτα τῶν βρωμάτων παχύνει τὸν νοῦν, τροφιμώτερα ὄντα καὶ πολλὴν ἀνάδοσιν ποιοῦντα.

Ο δεύτερος λόγος φαίνεται να απευθύνεται στην κοινή λογική, αλλά μάλλον ήταν τόσο μυστικιστικός όσο και ο προηγούμενος. Ο αρχαίος συγγραφέας αυτής της μαρτυρίας, δηλαδή ο Ξενοκράτης της Χαλκηδόνας (-339/-314), ο οποίος έγραψε μια ειδική πραγματεία για τις τροφές που προέρχονται από ζώα, υποστήριξε ότι η κατανάλωση κρέατος κάνει τους ανθρώπους παρόμοιους με τα παράλογα πλάσματα που καταβροχθίζουν· όπως λέγεται: «είσαι αυτό που τρώς».

Τεκμ. 147

XΞΕΝΟΚΡΑΤΗΣ Ο ΧΑΛΚΗΔΟΝΙΟΣ ΘΡ. F185 ΠΑΡ. ΣΕ ΚΛΗΜΗΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ, ΣΤΡΩΜΑΤΕΙΣ 7.6.32.9, -339/-314 ΕΤΟΣ ― δοκεῖ δὲ Ξενοκράτης ἰδίᾳ πραγματευόμενος Περὶ τῆς ἀπὸ τῶν ζῴων τροφῆς καὶ
Πολέμων ἐν τοῖς Περὶ τοῦ κατὰ φύσιν βίου συντάγμασι σαφῶς λέγειν, ὧς ἀσύμφορόν ἐστιν ἡ διὰ τῶν σαρκῶν τροφή, «ἢ» εἰργασμένη ἤδη καὶ ἐξομοιοῖ ταῖς τῶν ἀλόγων ψυχοῖς.

 Ομοίως, ο Διόδωρος της Σικελίας ισχυρίζεται ότι η πίστη στη μετενσάρκωση της ανθρώπινης ψυχής στα σώματα των ζώων διέθετε την Πυθαγόρεια απόρριψη της κατανάλωσης κρέατος.

 Τεκμ. 148

ΔΙΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ, ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 10.6.1, -60/-30 ΕΤΟΣ ― ὅτι ὁ Πυθαγόρας μετεμψύχωσιν ἐδόξαζε καὶ κρεοφαγίαν ὡς ἀποτρόπαιον ἡγεῖτο, πάντων τῶν ζῴων τὰς ψυχὰς μετὰ θάνατον εἰς ἕτερα ζῷα λέγων εἰσέρχεσθαι.

Το πιο πιθανό είναι ότι το απόσπασμα από τη διατριβή του Εύβουλου για τον Μίθρα, που διατηρήθηκε από τον Πορφύριο, αφορούσε τους διατροφικούς κανονισμούς των Πυθαγορείων (ή των νεο-Πυθαγορείων) και δεν είχε καμία σχέση με τους Πέρσες οπαδούς του Ζωροαστρισμού. Ο συγγραφέας συσχετίζει την αποχή από το κρέας, τόσο εποχική όσο και μόνιμη, με την πίστη στην μετεμψύχωση.

Τεκμ. 149

ΕΥΒΟΥΛΟΣ ΠΕΡΙ ΜΙΘΡΑ, ΑΡ. 133 ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΠΕΡΙ ΑΠΟΧΗΣ 4.16.1– 2, +2ος ΑΙΩΝΑΣ ― [1] Παρά γε μὴν τοῖς Πέρσαις οἱ περὶ τὸ θεῖον σοφοὶ καὶ τούτου θεράποντες μάγοι μὲν προσαγορεύονται· τοῦτο γὰρ δηλοῖ κατὰ τὴν ἐπιχώριον διάλεκτον ὁ μάγος· οὕτω δὲ μέγα καὶ σεβάσμιον γένος τοῦτο παρὰ Πέρσαις νενόμισται, ὥστε καὶ Δαρεῖον τὸν Ὑστάσπου ᾿ἐπιγράψαι τῷ μνήματι πρὸς, τοῖς ἄλλοις ὅτι καὶ μαγικῶν γένοιτο διδάσκαλος. [2] Διήρηντο δὲ οὗτοι εἰς γένη τρία, ὡς φησὶν Εὔβουλος ὁ τὴν περὶ τοῦ Μίθρα ἱστορίαν ἐν πολλοῖς βιβλίοις ἀνυγράψας, ὧν οἱ πρῶτοι καὶ λογιώτατοι οὔτ᾽ ἐσθίουσιν ἔμψυχον οὔτε φονεύουσιν, ἐμμένουσι δὲ τῇ παλαιᾷ τῶν ζῴων ἀποχῇ· οἱ δὲ δεύτεροι χρῶνται μέν, οὐ μέντοι τῶν ἡμέρων ζῴων τι κτείνουσιν- οὐδ᾽ οἱ τρίτοι ὁμοίως τοῖς ἄλλοις ἐφάπτονται πάντων· καὶ γὰρ δόγμα πάντων ἐστὶ τῶν πρώτων τὴν μετεμψύχωσιν εἶναι, ὃ καὶ ἐμφαίνειν ἐοίκασιν ἐν τοῖς τοῦ Μίθρα μυστηρίοις.

Τώρα, ας αφήσουμε τους αρχαίους Ορφικούς και Πυθαγόρειους να μιλήσουν οι ίδιοι για τον εαυτό του και να εξηγήσουν γιατί απεχθανόταν μια ζωική σάρκα:

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ «Υπάρχει ένας νόμος της Ανάγκης, που έχει επικυρωθεί από πολύ καιρό από τους θεούς, αιώνιος και σφραγισμένος με ευρείς όρκους, ότι όποτε κάποιος κάνει λάθος, από φόβο, μολύνει τα μέλη του, αφού με το λάθος του έκανε ψεύτικο τον όρκο που ορκίστηκε – δαίμονες στους οποίους κατανέμεται η αιώνια ζωή – περιπλανιέται από τους ευλογημένους για τρεις φορές δέκα χιλιάδες χρόνια, γεννημένος όλη την ώρα όπως όλα τα είδη θνητών μορφών, ανταλλάσσοντας έναν σκληρό τρόπο ζωής με έναν άλλο. Γιατί η δύναμη του αέρα τον κυνηγάει στη θάλασσα, και η θάλασσα τον ξερνάει στην επιφάνεια της γης, η γη τον ρίχνει στις ακτίνες του φλεγόμενου ήλιου και του ήλιου στις εκρήξεις του αέρα· κάποιος τον παίρνει από έναν άλλο, και όλοι τον μισούν. Και εγώ τώρα είμαι ένας από αυτούς, ένας εξόριστος από τους θεούς και ένας περιπλανώμενος, έχοντας τοποθετήσει την εμπιστοσύνη μου σε ένα παραληρητικό αγώνα»

Τεκμ. 150

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ Ο ΑΚΡΑΓΑΝΤΙΝΟΣ, ΚΑΘΑΡΜΟΙ,  ΘΡ. 107, -444 ΕΤΟΣ  ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 449 ― ἔστιν ἀνάγκης χρῆμα, θεῶν ψήφισμα παλαιόν, ἀίδιον, πλατέεσσι κατεσφρηγισμένον ὅρκοις· εὐτὲ τις ἀμπλακίῃσι φόνῳ φίλα γυῖα μιήνῃ, «νείκεϊ θ᾽ ὅς κ(ε) ἐπίορκον ἁμαρτήσας ἐπομόσσηῃι, δαίμονες οἵ τε μακραίωνος λελόγχασι βίοιο· τρίς μιν μυρίας ὥρας ἀπὸ μακάρων ἁλάλησθαι, φυομένους παντοῖα διὰ χρόνου εἴδεα θνητῶν ἀργαλέας βιότοιο μεταλλάσσοντα κελεύθους, αἰθέριον μὲν γάρ σφε μένος πόντονδε διώκει,
πόντος δ᾽ ἐς χθονὸς οὐδας ἀπέπτυσε, γαῖα δ᾽ ἐς αὐγὰς ἠελίου φαέθοντος, ὁ δ᾽ αἰθέρος ἔμβαλε δίναις· ἄλλος δ᾽ ἐξ ἄλλου δέχεται, στυγέουσι δὲ πάντες,
τῶν καὶ ἐγὼ νῦν εἶμι φυγὰς θεόθεν καὶ ἀλήτης· νείκεϊ μαινομένωι πίσυνος.

Ο ποιητής, που κάνει τον εαυτό του δαίμων, λέει ότι ο κύκλος ζωής που πέρασε ήταν ασυνήθιστα μακρύς (30.000 χρόνια!) Γιατί σε μια από τις προηγούμενες ενσαρκώσεις του είχε δοκιμάσει μια σάρκα ζώου. Οι θεοί τον τιμώρησαν και τον εξορίστηκαν από την ευτυχισμένη χθόνια χώρα και τώρα είναι εδώ, σε αυτό το σώμα, για να υποφέρει και να μισεί. Ο Πλούταρχος της Χαιρώνειας ερμηνεύει την εξομολόγηση του Εμπεδοκλή ως αναγνώριση του φόνου και του κανιβαλισμού/ωμοφαγίας.

Τεκμ. 151

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΠΕΡΙ ΣΑΡΚΟΦΑΓΙΑΣ 1.7, 996B, +68/-120 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 318.2 ― ἀλληγορεῖ γὰρ ἐνταῦθα τὰς ψυχάς, ὅτι φόνων καὶ βρώσεως σαρκῶν καὶ ἀλληλοφαγίας δίκην τίνουσαι σώμασι θνῆτοῖς ἐνδέδεντοι.

 Γιατί κανιβαλισμός/ ωμοφαγία; Επειδή ο Εμπεδοκλής πίστευε ότι τόσο οι άνθρωποι όσο και τα ζώα ανήκουν στην ίδια οικογένεια εμψύχων όντων και σχετίζονται μεταξύ τους για να αποτελούν την παγκόσμια ψυχή.

Τεκμ. 152

ΣΕΞΤΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ, ΠΡΟΣ ΦΥΣΙΚΟΥΣ 127, +180/+210 ΕΤΟΣ ― οἱ μὲν οὖν περὶ τὸν Πυθαγόραν καὶ τὸν Ἐμπεδοκλέα καὶ τὸ λοιπὸν τῶν Ἰταλῶν πλῆθος φασὶ μἡ µόνον ἡμῖν πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς τοὺς θεοὺς εἶναι τινα κοινωνίαν.͵ ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰ ἄλογα τῶν ζῴων.

Τεκμ. 153

ΟΒΙΔΙΟΣ, ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ 15.165–75, ΠΡΙΝ ΑΠΟ +8 ΕΤΟΣ ― Omnia mutantur, nihil interit. errat et illinc huc venit, hinc illuc et quoslibet occupat artus spiritus eque feris humana in corpora transit inque feras noster, nec tempore deperit ullo. utque novis facilis signatur cera figures, nec manet ut fuerat nec formas servat easdem, sed tamen ipsa eadem est, animam sic semper eandem esse, sed in varias doceo migrare figuras. ergo, ne pietas sit victa cupidine ventris, parcite, vaticinor, cognatas caede nefanda exturbare animas, nec sanguine sanguis alatur.

Ακολουθεί ότι η σίτιση με ζωική σάρκα είναι σαν κανιβαλισμός/ωμοφαγία (το τρώγειν τους συγγενείς) ή ακόμα και αυτοφαγία  (το τρώγειν σώματα που θα μπορούσαν να είναι δικά σας).

Ας ασχοληθούμε, για λίγο, με την προέλευση του δόγματος της μεταμψύχωσης. Ο Αριστόξενος ο Ταραντινός ισχυριζόταν ότι ο Πυθαγόρας ήταν ο πρώτος που δήλωσε ότι η αθάνατη ψυχή μετακινιόταν από το ένα σώμα στο άλλο μέχρι να εκπληρώσει τον κύκλο της Ανάγκης.

Τεκμ. 154

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.14,  -336/-333 ΕΤΟΣ

Σημειώστε ότι ο ίδιος θεϊκός παράγων, η Ανάγκη, έχει αναφερθεί από τον Εμπεδοκλή παραπάνω [Tεκμ. 150].

Ο Δικαίαρχος από την Μεσίνα της Σικελίας, που διεσώθη από τον Πορφύριο της Τύρου, είναι πιο ακριβής όταν λέει ότι ο Πυθαγόρας ήταν ο πρώτος φιλόσοφος που εμφύτευσε το δόγμα της μετενσάρκωσης στο ελληνικό έδαφος  

Τεκμ. 155

ΔΙΚΑΙΑΡΧΟΣ Ο ΜΕΣΣΙΝΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΒΙΩΝ ΘΡ. 40 ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 19 (44–45 ΜΕΡΗ), -320 ΕΤΟΣ

 Ο Ηρόδοτος είκαζε ότι το εν λόγω δόγμα είχε εφευρεθεί από τους αρχαίους Αιγύπτιους, και στη συνέχεια «υιοθετήθηκε» από ορισμένους Έλληνες των οποίων τα ονόματα ήταν πολύ διάσημα για να τα γράψει.

 Τεκμ. 156

ΗΡΟΔΟΤΟΣ Ο ΑΛΙΚΑΡΝΑΣΣΕΥΣ, ΙΣΤΟΡΙΕΣ 2.123.2–3, -443 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 423

Υπαινίσσονταν τον Εμπεδοκλή, τον συμπολίτη του στους Θούριους της Μ. Ελλάδας. Ο Ηρόδοτος κάνει λάθος να αποδίδει την ιδέα της αναγέννησης στους Αιγύπτιους· και ίσως εννοούσε μόνο ότι οι Έλληνες επινοητές του δόγματος της μετενσάρκωσης το χρέωναν σε κάποιον άλλο. Σε ποιόν όμως;  Ο Ελληνιστικός ψευδεπίγραφος «Ιερός Λόγος», που φέρεται να είναι ο Πυθαγόρας ο συγγραφέας του και ο γιος του (το όνομά του ήταν Τηλαύγης), αφηγείται μια ιστορία για την μύηση του Πυθαγόρα στα Ορφικά μυστήρια που έλαβαν χώρα στη Λείβηθρα της Θράκης, με τον Αγλαόφαμος τον προφήτη του Ορφέα· διαφορετικά γνωρίζουμε ότι ο Ορφέας μελέτησε την αιγυπτιακή θεολογία.

Τεκμ. 157

ΨΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ (ΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΘΕΩΝ-ΔΩΡ. ΕΞΑΜ) ΘΡ. 1 ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 1144.3

[Oρφ.Απ. 48.3 + Oρφ.Απ. 55 + Oρφ.Απ. 61 + Oρφ.Απ. 293 Kern = Ψευδο-Εκαταίος, Περί του Αβραάμ και των Αιγυπτίων, FGrHist 264 F25.]

Μπορούμε να υποθέσουμε ελεύθερα ότι οι μυστικές διδασκαλίες του Αγλαοφάμου αφορούσαν, σε κάποιο βαθμό, το δόγμα της μετενσάρκωσης που πιθανότατα ήταν Ορφικό – αλλά όχι Πυθαγόρειο ή Αιγυπτιακή – επινόηση. Είναι πραγματικά δύσκολο να συμφωνήσουμε με τη γνώμη του Walter Burkert, που βασίζεται στον Ulrich von Wilamovitz-Moellendorf, ότι η «μετεμψύχωση δεν επιβεβαιώνεται άμεσα για τον Ορφισμό σε καμία αρχαία πηγή» (Burkert 1972, 126). Ο Alberto Bernabé απέδειξε το αβάσιμο αυτής της άποψης (Bernabé 2011). Τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα που έδειξε είναι: το θραύσμα της θρηνοδίας του Πίνδαρου·

Τεκμ. 158

 ΠΙΝΔΑΡΟΣ Ο ΘΗΒΑΙΟΣ, ΘΡ. 65(133) -476 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 443

το εγχάρακτο χρυσό έλασμα από τους Θουρίους που ανήκε στα κτερίσματα του -4ου αιώνα·,

Τεκμ. 159

ΧΡΥΣΑ ΕΛΑΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΘΟΥΡΙΩΝ ΑΡ. 5, – 5ος ΑΙΩΝΑΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 488

το θραύσμα της Επικούρειας επιγραφής από τον Διογένη τον Οινοανδέα·

 Τεκμ. 160

ΔΙΟΓΕΝΗΣ Ο ΟΙΝΟΑΝΔΕΥΣ ΘΡ. 40, +200 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 427.1

 και – τελευταίο αλλά εξίσου σημασίας– κάποια θραύσματα που σώζονται από τις Ορφικές Ραψωδίες και παρατίθενται από τον νεο-πλατωνικό Πρόκλο

Τεκμ. 161

ΠΡΟΚΛΟΣ, ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑ 2: 173, +440/+80 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 346

Τεκμ. 162

ΟΡΦΙΚΕΣ ΡΑΨΩΔΙΕΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΠΡΟΚΛΟ, ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑ 2: 338–39, ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΟ + 440/+80 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 338i, ΟΡΦ. ΑΠ. 338

Οι Ορφικές Ραψωδίες, ένα χαμένο κοσμογονικό ποίημα σε 24 βιβλία, αποδίδεται στον Θεόγνητο τον Θεσσαλό ή στον Κέκροπα τον Πυθαγόρειο (Oρφ. Θρ. 1120· Oρφ. Θρ.  1101)· η προέλευση και η ημερομηνία του ποιήματος είναι άγνωστα. Εν πάση περιπτώσει, ο συγγραφέας – Ορφέας, Θεόγνητος, Κέκρωψ ή όποιος άλλος ήταν ― εξηγεί γιατί κάθε ανθρώπινη ψυχή, μετά την 300χρονη παραμονή της στον Άδη, πρέπει να μπει στο επόμενο σώμα. Ο λόγος, σύμφωνα με τις Ραψωδίες, είναι ότι οι ανθρώπινες ψυχές, φτιαγμένες από στάχτες των Τιτάνων, πρέπει να υποφέρουν για το έγκλημα των Τιτάνων. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι ψυχές αλλάζουν ξανά και ξανά τα θνητά σώματα, και μεταναστεύουν από τη μια ζωή στην άλλη, που είναι είτε ανθρώπινη είτε ενός ζώου: ενός αλόγου, ενός κριού, ενός πουλιού, ενός σκύλου, ενός φιδιού. Το μυστικό έγκλημα και η τιμωρία των Τιτάνων φαίνεται να είναι αυτό που ενεργοποίησε τη διαδικασία της μετενσάρκωσης.

Για ποιο έγκλημα τιμωρήθηκαν οι Τιτάνες; Ο Πλούταρχος της Χαιρώνειας εξηγεί ότι όταν οι Τιτάνες δολοφόνησαν το μυστικιστικό νήπιο Διόνυσο, χώρισαν το σώμα του και γεύτηκαν το αίμα του· για τον Πλούταρχο, αυτός ο μύθος δεν είναι τίποτα άλλο από μια αλληγορία της αναγέννησης, παλιγγενεσίας.

Τεκμ. 163

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΠΕΡΙ ΣΑΡΚΟΦΑΓΙΑΣ 1.7, 996C,  +68/+120 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 671

 Άλλωστε, ο Νόννος ο Πανοπολίτης, ο έμπειρος χριστιανός ποιητής που συγκέντρωσε όλα τα κομμάτια του Διονυσιακού μύθου που υπήρχαν, στα μέσα του +5ου αιώνα, αναφέρει ότι ο Διονύσος, ως Ζαγρεύς, μεταμορφώθηκε οκτώ φορές πριν τον σκοτώσουν οι Τιτάνες: σε έναν νεαρό άνδρα, σε ένα πέλωρο παιδί, σε ένα κορίτσι, σε ένα λιοντάρι, σε ένα άλογο, σε ένα φίδι, σε μια τίγρη και σε ένας ταύρος, έτσι οι Τιτάνες τον σκότωσαν ως ταύρο.

Τεκμ. 164

ΝΟΝΝΟΣ Ο ΠΑΝΟΠΟΛΙΤΗΣ, ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΑ 6.169–205, +450 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ.  308.1 + ΟΡΦ. ΑΠ.  304v + ΟΡΦ. ΑΠ.  309.8

 Η δολοφονία του Ζαγρέα, όπως παρουσιάζεται από τον Νόννο, μοιάζει με μια τυπική ελληνική θυσία ταύρου ή βοδιού, από την οποία απαγορεύτηκαν οι Πυθαγόρειοι ακουστικοί.

Η ιστορία του Διονύσου η οποία είναι γνωστή από τις ορφικές πηγές δύναται να ήταν ένα αποδεικτικό στοιχείο για την ορφική προέλευση του δόγματος της μετενσάρκωσης και της αποχής από τη σάρκα των ζώων (Bernabé 2015, 35–38). Στον Πυθαγορισμό, ωστόσο, δεν δίνεται ο λόγος για τη μετεμψύχωση, και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η «Πυθαγόρεια μετεμψύχωση μοιάζει με δανεισμένο δόγμα». Τέλος πάντων, ο Εμπεδοκλής, που απολαμβάνει να περιγράφει τις αιματηρές θυσίες των ζώων που είναι ενσαρκωμένοι άνθρωποι, δεν αναφέρεται ποτέ στην πρώτη θυσία του Ζαγρέα.

Τεκμ. 165

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ Ο ΑΚΡΑΓΑΝΤΙΝΟΣ, ΚΑΘΑΡΜΟΙ, ΘΡ. 124, -444 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ.640

 Ενώ τα ορφικά ποιήματα δίδαξαν ότι η ανθρώπινη ψυχή ενσαρκώνεται σε ανθρώπινο ή ζωικό σώμα·

[Τεκμ. 161, Τεκμ. 162]

οι Πυθαγόρειοι πίστευαν ότι η λογική ψυχή μπορεί να εισέλθει σε οποιοδήποτε σώμα, αναφέροντας τον Αριστοτέλη.

Τεκμ. 166

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 407b.20–23, ΜΕΤΑ ΤΟ -335 ΕΤΟΣ

 «Κάθε σώμα» σημαίνει εδώ επίσης τις φυτικές μορφές ζωής, π.χ. δέντρα, θάμνοι, φυτά. Ο ίδιος ο Πυθαγόρας χρεώνονταν με την ενσάρκωση σε ήρωες, ανθρώπους, ζώα και φυτά.

Τεκμ. 167

ΗΡΑΚΛΕΙΔΗΣ Ο ΠΟΝΤΙΚΟΣ, ΠΕΡΙ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΡ. 86 ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΡΤΙΟ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.4, -339 ΕΤΟΣ

Ο Εμπεδοκλής δήλωσε ότι ο ίδιος ήταν, στις προηγούμενες ενσαρκώσεις του, ένας άντρας, μια γυναίκα, ένας θάμνος, ένα πουλί και ένα ψάρι,

Τεκμ. 168

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ Ο ΑΚΡΑΓΑΝΤΙΝΟΣ, ΚΑΘΑΡΜΟΙ, ΘΡ. 108, -444 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ.  451

 Εξηγείται έτσι γιατί ο Εμπεδοκλής συνέστησε την αποχή από τα φύλλα δάφνης [Tεκμ. 97].

 Δύο πλατωνικά αποσπάσματα από τον Τίμαιο σχετικά με την ανακύκλωση ή την φθίνουσα υποβάθμιση της ψυχής (άντρας, γυναίκα, πουλί, τετράποδο, ψάρι), πιθανώς αντικατοπτρίζουν το Εμπεδόκλειο δόγμα, αν και δεν περιλαμβάνονται εδώ τα φυτά [Τεκμ. 169Α – Β].

Τεκμ. 169Α

ΠΛΑΤΩΝ, ΤΙΜΑΙΟΣ 42b–d, -360 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 169Β

ΠΛΑΤΩΝ, ΤΙΜΑΙΟΣ 91d–92c, -360 ΕΤΟΣ

Το Ορφικοί είχαν ένα άλλο κίνητρο – πολύ διαφορετικό από την πεποίθηση στη μετεμψύχωση – για την αποχή από το κρέας. Υπήρχε μια ωδή του Ορφέα (ή ωδές) για την απαγωγή της Κόρης, της περιπλάνησης της Δήμητρας για την αναζήτηση της, της επινόησης της γεωργίας και του νόμου, και ίσως την ίδρυση των Ελευσίνιων Μυστηρίων. Από το γεγονός ότι η  ίδια, ή σχετική,  ωδή αναφέρεται στο Πάριο μάρμαρο

Τεκμ. 170

ΠΑΡΙΟ ΜΑΡΜΑΡΟ, FGrHist 239 F14 (-1398/-1397 ΕΤΟΣ), -264 ΕΤΟΣ IG XII5 444 ΟΡΦ. ΑΠ. 379

 μπορούμε να συμπεράνουμε ότι το λογοτεχνικό πρότυπο κυκλοφόρησε πριν από το -264 έτος, όταν ανεγέρθηκε το μνημείο. Η ωδή έχει χαθεί και η ανακατασκευή της από μερικά θραύσματα, διάσπαρτα στην αρχαία λογοτεχνία από τον -4ο αιώνα και μετά, είναι σχεδόν αδύνατη. Ο Alberto Bernabé τοποθετεί τα θραύσματα στον τίτλο Carmen Orphicum de agri Culturae et legum origine (Oρφ. θρ. 641–44), αν και ο Otto Kern πρότεινε τον τίτλο Καθαρμοί (Ορφ. θρ. 291–92 Kern).

Μερικά αποσπάσματα από τους Εμπεδοκλή και Πλάτωνα ενδέχεται να αντικατοπτρίζουν την ιστορία. Ο Εμπεδοκλής περιγράφει τη χρυσή εποχή του Έρωτα/Αγάπης όταν οι άνθρωποι πρόσφεραν στη θεά του Έρωτα μόνο αγνές θυσίες χωρίς αιματοχυσίες, όπως μέλι, λιβάνι και ζωγραφισμένα ειδώλια ζώων αντί για ζωντανά που δεν είχαν σκοτώσει.

Τεκμ. 171

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ Ο ΑΚΡΑΓΑΝΤΙΝΟΣ, ΚΑΘΑΡΜΟΙ, ΘΡ. 118, -444 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 638

[Ο ίδιος ο Έμπεδοκλής, σε μεταγενέστερη παράδοση, χρεώνεται ότι θυσίαζε άρτους σε σχήμα βοδιού, όπως ανεφέρθει παραπάνω [Τεκμ.4Α]

 Οι Νόμοι και η Πολιτεία του Πλάτωνα έχουν σχεδόν μια πανομοιότυπη ιστορία για τη χρυσή εποχή του Κρόνου (ο οποίος αντικατέστησε τον Έρωτα του Εμπεδοκλέους) και μας παρέχουν περισσότερες λεπτομέρειες: η ευτυχισμένη ύπαρξη των πρώτων ανθρώπων, που ορίζεται ως «Ορφικές ζωές», ακολουθήθηκε από το επεισόδιο του κανιβαλισμού/ωμοφαγίας και, στη συνέχεια, η αποστολή του Τριπτόλενου να διαδώσει το δώρο της Δήμητρας και του Κόρης, δηλαδή τα καλλιεργημένα δημητριακά.

Τεκμ. 172Α

ΠΛΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΕΙΑ 271e–272e, ΜΕΤΑ ΤΟ -366 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 172Β

ΠΛΑΤΩΝ, ΝΟΜΟΙ 782c–d, -350 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 625.1

Τεκμ. 172Γ

ΠΛΑΤΩΝ, ΝΟΜΟΙ 782b–c, -350 ΕΤΟΣ

Η ιστορία που αναφέρθηκε από τον Πλάτωνα στους Νόμους 713α-728δ και την έκανε αλληγορία στην Πολιτεία του 269α-273^ε, συμφωνεί απόλυτα με δύο γραμμές από την ωδή του Ορφέα για τον κανιβαλισμό/ωμοφαγία των αρχαίων ανθρώπων, και που διατηρήθηκε από τον Σέξτο Εμπειρικός, και η σύνοψη του υπόλοιπου ποιήματος: ο άνομος κανιβαλισμός/ωμοφαγία έχει σταματήσει από δύο θεές που περιγράφονται ως θεσμοφόροι, «αυτές που φέρουν τους θεσμούς»·

Τεκμ. 173

ΣΕΞΤΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ, ΠΡΟΣ ΡΗΤΟΡΙΚΟΥΣ 31–32, +180/+210 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ.  641 + ΟΡΦ. ΑΠ.  642

 τα Ορφικά Αργοναυτικά, σε μια ανακεφαλαίωση των Ορφικών Ραψωδίων, εφαρμόζουν το επίθετο θεσμοφόρος μόνο στην Περσεφόνη.

Τεκμ. 174

ΟΡΦΙΚΩΝ ΑΡΓΟΝΑΥΤΙΚΑ 20–28, +5ος ΑΙΩΝΑΣ  ΟΡΦ. ΑΠ. 99

Τέλος, ο χριστιανός Θεμίστιος σχολίασε τον μύθο στο Λόγο του περί της κτηνοτροφίας και ερμήνευσε τη γεωργική αποστολή του Ορφέα (όχι του Τριπτόλεμου) ως την πρόοδο του πολιτισμού που έχει αντικαταστήσει την προηγούμενη βαρβαρότητα.

Τεκμ. 175

ΘΕΜΙΣΤΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΓΕΩΡΓΙΑΣ  349b, +350/+90 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ.  632

Για να απαντήσουμε στο ερώτημα: γιατί να απέχετε από το κρέας ;, πρέπει να πούμε ότι τα ίχνη οδηγούν σε δύο ορφικούς μύθους: τον μύθο του Ζαγρέα και την ιστορία για την προέλευσης της γεωργίας. Και από τους δύο, μπορεί να εξαχθεί ένα συμπέρασμα: η κατανάλωση κρέατος έχει απαγορευτεί επειδή ειπώθηκε ότι ήταν απολύτως παράνομη, όπως η θεοφαγία (επειδή οι Τιτάνες έβραζαν, έψησαν και έφαγαν τη σάρκα του Διονύσου), ο φόνος (οι άνθρωποι συνήθιζαν να σκοτώνουν εξημερωμένα ζώα για να τα φάνε), και κανιβαλισμός/ωμοφαγία (γιατί, οι άνθρωποι στην προϊστορική αρχαιότητα έτρωγαν ο ένας τον άλλον). Να ξαναχρησιμοποιήσω τη φωνή της θεϊκής έμπνευσης του Εμπεδοκλέους: «Δεν θα σταματήσετε τη σφαγή; Δεν βλέπετε ότι τρώτε ο ένας τον άλλον λόγω του απρόσεκτου τρόπου της σκέψεώς σας; »

Τεκμ. 176

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ Ο ΑΚΡΑΓΑΝΤΙΝΟΣ, ΚΑΘΑΡΜΟΙ,  ΘΡ. 122, -444 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 639

ΓΙΑΤΙ ΑΠΟΧΗ ΑΠΟ…… ΤΟΥΣ ΚΥΑΜΟΥΣ;

Θεωρούσαμε ότι το Πυθαγόρειο Σύμβολο 11: «Κυάμων ἀπέχου» (T.54) αναφέρεται κατ ‘εξαίρεση στους βρώσιμους σπόρους του φυτού. Είναι λάθος. Ο Αριστοτέλης που είναι η πιο αξιόπιστη αρχή για την ιστορία των  πρώϊμων Πυθαγορείων απαριθμεί πέντε λόγους για την απαγόρευση των κυάμων από τους Πυθαγόρειους: (1) τα φασόλια (τόσο λουλούδια όσο και οι σπόροι) μοιάζουν με τα αρσενικά γεννητικά όργανα. (2) τα φασόλια (στελέχη), ως μη διαχωρισμένα, είναι παρόμοια με τις πύλες του Άδου. (3) τα φασόλια (σπόροι) είναι επιβλαβή. (4) τα φασόλια (σπόροι) είναι σαν τη μορφή του σύμπαντος. (5) τα φασόλια (σπόροι) ανήκουν στην ολιγαρχία επειδή χρησιμοποιούνται στις εκλογές με την κλήρωση.

Τεκμ. 177

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΘΡ. 195 ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ , ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.34, -350 ΕΤΟΣ

Οι εξηγήσεις που έδωσε ο Αριστοτέλης ήταν ευρέως διαδεδομένες στην αρχαία λογοτεχνία. Ο δεύτερος λόγος, σχετικά με την ομοιότητα των στελεχών των φασολιών με τις πύλες του Άδη, βρίσκεται τόσο στον Ανδροκύδη·

 Τεκμ. 178

ΑΝΔΟΚΥΔΗΣ, ΠΕΡΙ ΣΥΜΒΟΛΩΝ ΠΑΡ. ΣΕ ΝΙΚΟΜΑΧΟΣ ΤΗΣ ΓΕΡΑΣΑ, -356/-323 ΕΤΟΣ ΔΙΕΔΟΘ ΑΠΟ  ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ , ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 24.109

 όσο και στον Πορφύριο.

Τεκμ. 179

ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΤΩΝ ΝΥΜΦΩΝ 19, +263/+305 ΕΤΟΣ

 Ο φιλόσοφος από την Τύρο υποστηρίζει ότι οι ξεχωρισμένοι – ή κοίλοι – μίσχοι αυτού του φυτού συμβολίζουν ένα πέρασμα μεταξύ του Άδου και του γένους, επομένως οι μέλισσες που είναι σύμβολα αγνών ψυχών ποτέ δεν κατεβαίνουν στα άνθη των φασολιών. Τα άνθη των φασολιών σχολιάστηκαν από τον Βάρρων, ο οποίος λέει – όσον αφορά ορισμένα από τα περίεργα ήθη που τηρούνταν από τον flamen Dialis, τον αρχιερέα του Jupiter στην Ρωμαϊκή θρησκεία.

[Ο flamen Dialis ήταν χρεωμένος με έναν αξιοσημείωτο αριθμό εθών, μεταξύ άλλων, έπρεπε να κρατιέται μακριά από κατσίκες, ωμό κρέας, κισσό και φασόλια. Βλέπε Aulus Gellius, Αττικές Νύχτες 10.15.12 (317)· Πλούταρχος της Χαιρώνειας, Αίτια Ρωμαϊκά 109–10, 289F – 290A]

 – ότι υπάρχουν μερικά γράμματα που μοιάζουν με οιωνούς (litterae lugubres) υπογραφόμενα πάνω  στα άνθη των φασολιών.

Τεκμ. 180Α

Varro of Reate, De vita populi Romani fr. 445 ΠΑΡ. ΣΕ Pliny the Elder, Natural History 18.118, -47 ΕΤΟΣ

 Η ίδια πληροφορία βρίσκεται στον Δύδιμο τον Αλεξανδρινό που μετέφρασε τα litterae lugubres στα ελληνικά ως «πένθιμα γράμματα» και αντικατέστησε τον flamen Dialis, τον αρχιερέα του Jupiter στην Ρωμαϊκή θρησκεία με τον Πυθαγόρα.

Τεκμ. 180Β

ΔΙΔΥΜΟΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ, ΠΑΡ. ΣΕ ΓΕΩΠΟΝΙΚΑ 2.35.6, +400 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ.  ΤΟΜ.2, ΣΕΛ. 216

Έχουμε την αρχαία εικόνα του φυτού φασολιάς της Φάβας χωρίς μαύρες κηλίδες ή στίγματα αλλά κάτι σαν ʘ στα άνθη (βλ. Εικ. 1). Υποθέτω ότι το σύμβολο τύπου ʘ μπορεί να αποκρυπτογραφηθεί ως το ελληνικό γράμμα Θ με το οποίο ξεκινά η λέξη θάνατος. Ο Πλούταρχος της Χαιρώνειας, στο πλαίσιο των ρωμαϊκών τελετουργιών της εορτής των Ρωμαίων Lemuria, ετυμολόγησε το όνομα του οσπρίου ως Lethe (λάθυρος―λήθη) και τα ρεβίθια ως Erebus (ερέβινθος- έρεβος), για να δείξει τη σχέση μεταξύ του Άδου και των άλλων οσπρίων.

Τεκμ. 181

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΑΙΤΙΑ ΡΩΜΑΪΚΑ 95, 286D–E, ΜΕΤΑ ΤΟ +105 ΕΤΟΣ

Τα ελληνιστικά και βυζαντινά σχόλια στην Ιλιάδα, αναφερόμενα στο μαύρο χρώμα των σπόρων των κυαμοειδών φασολιών – κύαμοι μελανόχροες – που αναφέρεται από τον Όμηρο, παραθέτουν δύο γραμμές από το άτιτλο ποίημα για τους κυάμους: «Είναι η έξοδος από τον οίκο του Άδου και η σκάλα ανάβασης για τις ψυχές των ισχυρών ανθρώπων όταν επιστρέφουν στις ακτίνες του φωτός

Τεκμ. 182Α

ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΙΛΙΑΣ 13.589 ―ΚΥΑΜΟΙ ΜΕΛΑΝΟΧΡΟΕΣ, ΜΕΤΑ ΤΟ  -143 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ.  648.1 + ΟΡΦ. ΑΠ.  648

Τεκμ. 182Β

ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΙΛΙΑΔΑ 13.589 ―ΚΥΑΜΟΙ ΜΕΛΑΝΟΧΡΟΕΣ, +1178 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ.   648.2 + ΟΡΦ. ΑΠ.  648

 Αυτοί οι στίχοι σχετίζονται προφανώς με την Πυθαγόρεια επεξήγηση των μίσχων των κυαμοειδών ως το μονοπάτι από τον Άδη, και ανήκουν στον «Ιερό Λόγο του Ψευδο-Πυθαγόρα  και όχι στα ορφικά ποιήματα. Υποθέτω ότι οι ιστορίες για τους Πυθαγόρειους μάρτυρες – που προτιμούσαν να πεθάνουν αντί να διασχίσουν ένα κτήμα με φασολιές, οι οποίες ήταν ανθισμένες, και να πατήσουν τα κυαμοειδή φυτά – αναφέρετε ακριβώς στους αναφερόμενους στίχους.

Τεκμ. 183Α

ΕΡΜΙΠΠΟΣ Ο ΣΜΥΡΝΑΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ, ΒΙΒΛΙΟ 2, FGrHist 1026 F25 ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.40, -200 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 183Β

NΕΑΝΘΗΣ Ο ΚΥΖΙΚΗΝΟΣ, ΠΥΘΑΓΟΡΙΚΑ, FGrH 84 ΠΑΡ. ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 31.189–94, -274 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 183Γ

ΨΕΥΔΟ-ΗΛΙΑΣ (ΣΤΕΦΑΝΟΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ), ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 6, +610/+41 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ.  648.7

Το πιο εντυπωσιακό σε αυτές τις σχέσεις είναι ότι η Τιμύχα, η Πυθαγόρεια ηρωίδα (πέθανε το -365 έτος), αρνήθηκε όχι μόνο να φάει κυάμους, αλλά και να αποκαλύψει τον λόγο της αποτροπής τους και έκοψε τη γλώσσα της για να μην «αποκαλύψει τα μυστήρια» .

[Τεκμ. 183 Γ εξορχήσασθαι τα απόρρητα]

 Ο Πυθαγόρειος φόβος του αγγίγματος των κυάμων  μπορεί να προκύψει από τον φόβο κάποιας μετενσάρκωσης που ήθελαν να αποφύγουν.

[Τεκμ. 183 Β κυάμων μη θιγγάνειν]

 Αναφέρω, επιπροσθέτως, τα εμπνευσμένα Πυθαγόρεια δίστιχα: «Το καλύτερο είναι ότι οι θνητοί δεν έχουν γεννηθεί ποτέ, ούτε έχουν δει τις ακτίνες του λαμπερού  ήλιου…».

Τεκμ. 184

ΣΥΛΛΟΓΗ ΘΕΟΛΟΓΙΩΝ, ΕΛΕΓΕΙΑΚΑ 1.425–28 ΠΡΙΝ ΤΟΝ -4ο ΑΙΩΝΑ

[Ο Arnaud Delatte υποστηρίζει ότι τα δίστιχα, αν και ανήκουν στο Corpus Theognideum, έχουν επηρεαστεί από τους πρώιμους Πυθαγόρειους (Delatte 1915, 42)].

Ο τρίτος λόγος για το έθος της αποχής των κυάμων αφορά την φθορά που αποτρέπει τη θεϊκή προφητεία.

Τεκμ. 185

ΑΝΩΝΥΜΟΣ ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ ΕΙΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΝ 21 (150 ΤΜΗΜ.), ΠΡΙΝ ΤΟ +290 ΕΤΟΣ

 Η απλούστερη εξήγηση είναι ότι η κατανάλωση κυάμων προκαλεί άσχημα όνειρα λόγω του μετεωρισμού που νοιώθουμε.

Τεκμ. 186

ΔΙΟΣΚΟΥΡΙΔΗΣ Ο ΑΝΑΖΑΡΒΕΥΣ, ΠΕΡΙ ΥΛΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 2.105, +50/+70 ΕΤΟΣ

Γενικά, τα κυαμοειδή είναι γνωστό ότι προκαλούν «μετεωρισμό».

Τεκμ. 187

ΣΥΛΛΟΓΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΙΚΗ, ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ, 2.45.1, ΜΕΤΑ ΤΟ -370 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 188

ΚΙΚΕΡΩΝ, ΠΕΡΙ ΜΑΝΤΙΚΗΣ 1.30.62, – 45/-44 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. vol. 2, p. 216

Ο Ψευδο-Πυθαγόρειος «Ιερός Λόγος», ωστόσο, κατανοεί τον μετεωρισμό των κυάμων με έναν ειδικό τρόπο: «μετεωρισμό» ως (πνευματώδεις) και σημαίνει «συμμετοχή ψυχής» (μετέχειν του ψυχικού).

Τεκμ. 189

ΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ ΘΡ. 11 ΠΑΡ. ΣΕ TΙΜΑΙΟΣ Ο ΤΑΥΡΟΜΕΝΙΟΣ ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΜΕΤ. ΑΠΟ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΡΤΙΟ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.24

Πώς γίνεται όμως οι κύαμοι να μετέχουν στην ψυχή;

Ο Μάρκος Τερέντιος Βάρρων ο Ρωμαίος συγγραφέας  εξηγεί ότι οι ψυχές των νεκρών περιέχονται σε έναν κύαμο και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι κύαμοι χρησιμοποιούνται στις μνημηϊες θυσίες των νεκρών συγγενών.

Τεκμ. 190

ΑΡΚΟΣ ΤΕΡΕΝΤΙΟΣ ΒΑΡΡΩΝ, ΠΕΡΙΤΟΥ ΒΙΟΥ ΤΩΝ ΡΩΜΑΙΩΝ ΘΡ. 445 ΠΑΡ. ΣΕ ΠΛΙΝΙΟΣ Ο ΓΗΡΑΙΟΤΕΡΟΣ, ΦΥΣΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ 18.118, -47 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 181

 Ο Ιωάννης ο Λυδός αναφέρει ότι οι κύαμοι ρίχνονταν στους τάφους για τη σωτηρία της ανθρώπινης φυλής.

Τεκμ. 191

ΙΩΑΝΝΗΣ ΛΥΔΟΣ, ΠΕΡΙ ΜΗΝΩΝ 4.42, ΠΡΙΝ ΤΟ + 554 ΕΤΟΣ

 Αυτό σημαίνει ότι η ρίψη των κυάμων σε τάφους γίνεται για να προκαλέσει τη μετενσάρκωση των ψυχών. Εν πάση περιπτώσει, ο λόγος που έδωσε ο Πλίνιος (οι ψυχές των νεκρών περιέχονται στους σπόρους των κυάμων) φαίνεται να συμπίπτει με την ορφική έννοια της ψυχής, όπως η πνοή (το πνεύμα) ή το ελαφρύ αεράκι, που επιβεβαιώνεται από τον Αριστοτέλη.

Τεκμ. 192

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 410b.27–411a.2, ΜΕΤΑ ΤΟ -335 ΕΤΟΣ

 Ο πέμπτος λόγος: τα φασόλια ως σύμβολο της δημοκρατίας, της πολιτικής διαφθοράς και της δωροδοκίας συνδέονται στενά με τον ολιγαρχικό και, στη συνέχεια, τον αντιδημοκρατικό, προσανατολισμό των πρώτων Πυθαγορείων που συμμετείχαν στην νότιο – Ιταλική πολιτική.

Τεκμ. 193

ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ Ο ΤΥΑΝΕΥΣ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ, FGrHist 1064 F2 ΠΑΡ. ΣΕ ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ,   ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΙΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΥ 35.260 ΠΡΙΝ ΤΟ +100 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 194

ΨΕΥΔΟ-ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΠΕΡΙ ΠΑΙΔΩΝ ΑΓΩΓΗΣ 17, 12E, ΜΕΤΑ ΤΟ +120 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 195

ΨΕΥΔΟ-ΝΟΝΝΟΣ, ΣΧΟΛΙΑ ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΑ 4.17 +6ος ΑΙΩΝΑΣ

Ένας άλλος λόγος για την αποχή από τους κυάμους και τα κυαμοειδή, διαφορετικός από αυτούς τους πέντε που προσήγαγε ο Αριστοτέλης, είναι πιο περίπλοκος, δηλαδή: μυστικιστικός. Υπάρχει ο στίχος που αναφέρεται συχνά: «Το να τρώτε κυάμους είναι το ίδιο με το να τρώτε τα κεφάλια των γονιών σας»

Τεκμ. 196

ΨΕΥΔΟ-ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ, ΙΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ ΘΡ. 5 ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 648

 που αποδίδεται από τον Ηρακλείδη τον Ποντικό στον «ποιητή» (Ορφέα)

[Tεκμ. 18].

 και από τον Holger Thesleff στον Ψευδο-Πυθαγόρα (Thesleff 159). Η εν λόγω στιχομυθία κατανοήθηκε με την έννοια ότι οι κύαμοι είναι κυριολεκτικά ανθρώπινη σάρκα οι οποίοι προκαλούν παρόμοιο τρόμο με αυτόν του κανιβαλισμού/ωμοφαγίας.

Τεκμ. 197

ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΔΙΟΓΕΝΗΣ, ΤΑ ΥΠΕΡ ΘΟΥΛΗΝ ΑΠΙΣΤΑ ΘΡ. 2b  ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, Life of Pythagoras 43 (56 ΤΜΗΜ.) +2ος ΑΙΩΝΑΣ

Τα φασόλια θεωρείτο, στους ορφικούς κύκλους, ότι δεν ήταν έξω από τη γη, όπως τα άλλα λαχανικά, αλλά κάτι άλλο. Ο Ηρακλείδης ο Ποντικός περιέγραψε ένα παράξενο πείραμα με έναν κύαμο, που ρίχτηκε μέσα σε ένα φέρετρο και καλύφθηκε με γη, το οποίο μετά από 40 ημέρες γίνεται μια ανθρώπινη μορφή.

Τεκμ. 198

ΑΚΛΕΙΔΗΣ Ο ΠΟΝΤΙΚΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΘΡ. 129  ΠΑΡ. ΣΕ ΙΩΑΝΝΗΣ ΛΥΔΟΣ ΠΕΡΙ ΜΗΝΩΝ 4.42, -339 ΕΤΟΣ

 Ο αριθμός των 40 ημερών είχε ένα ιδιαίτερο νόημα για τους Πυθαγόρειους λόγω της πεποίθησής τους ότι ένα ανθρώπινο έμβρυο σχηματίζεται σε περίπου 40 ημέρες.

Τεκμ. 199

ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑ ΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ ΠΑΡ. ΣΕ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΟΛΥΪΣΤΩΡ Ο ΜΙΛΗΣΙΟΣ, ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ, FGrHist 273 F93 -350 ΕΤΟΣ, ΜΕΤ. ΑΠΟ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΡΤΙΟ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.29

Μια λίγο διαφορετική ιστορία διηγείται ο Αντώνιος Διογένης και ο Porphyry οι οποίες προέρχονται από μια κοινή πηγή.

Τεκμ. 201

ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΔΙΟΓΕΝΗΣ, ΤΑ ΥΠΕΡ ΘΟΥΛΗΝ ΑΠΙΣΤΑ ΘΡ. 2b ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 44 (56–57 ΜΕΡΗ), +2ος ΑΙΩΝΑΣ ΟΡΦ. ΑΠ.  ΤΟΜ. 2, ΣΕΛ. 216

Τεκμ. 200

ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΔΙΟΓΕΝΗΣ, ΤΑ ΥΠΕΡ ΘΟΥΛΗΝ ΑΠΙΣΤΑ, ΒΙΒΛΙΟ 13 ΘΡ.  ΠΑΡ. ΣΕ ΙΩΑΝΝΗΣ ΛΥΔΟΣ ΠΕΡΙ ΜΗΝΩΝ 4.42,  +2ος ΑΙΩΝΑΣ ΟΡΦ. ΑΠ.  ΤΟΜ. 2, ΣΕΛ. 216

 Λένε ότι ένας ανθρωπόμορφο κύαμος μπορεί να παραχθεί από ένα θαμμένο άνθος κυαμοειδούς σε 90 ημέρες, και ισχυρίζονται ότι ένας θρυμματισμένος σπόρος κυάμου μυρίζει σαν ένα αρσενικό σπέρμα (Αντώνιος Διογένης) ή ανθρώπινο αίμα (Πορφύριος). Για να εξηγήσουν αυτά τα περίεργα φαινόμενα, λένε στον μύθο για την κοινή προέλευση των κυάμων και της ανθρωπότητας ότι και τα δύο λέγεται ότι βγαίνουν από την ίδια σήψη (σηπεδόνος), ό, τι και αν σημαίνει. Ο Ιωάννης ο Λυδός ετυμολόγησε τη λέξη ―κύαμος ως αίμα (κύαμος από του αίματος) και ισχυρίστηκε ότι τόσο ο κύαμος όσο και το λεγόμενο χρυσολάχανον αναπτύχθηκαν από το εμμηνορροϊκό αίμα των γυναικών

Τεκμ. 202

IΩΑΝΝΗΣ ΛΥΔΟΣ, ΠΕΡΙ ΜΗΝΩΝ, 4.42, ΠΡΙΝ ΤΟ +554 ΕΤΟΣ

Το χρυσολάχανον είναι ένα εναλλακτικό όνομα για το κόκκινο άγριο σπανάκι. που έχει βρώσιμα φύλλα αιματηρού χρώματος [Εικ. 9].

Εικ 9. The ανδράφαξις, ή χρυσολάχανον  στον κώδικα Juliana Anicia Codex, 50v. αριστερά και δεξιά κόκκινα φύλλα από άγριο κόκκινο σπανάκι.

Υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα επιγραφή από τη Σμύρνη του δεύτερου αιώνα που περιέχει τους κανονισμούς αγνότητος για τον περίβολο του Βρομίου Διονύσου.

Τεκμ. 203

ΙΕΡΟΣ ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ ΒΡΟΜΙΟΥ, ΣΜΥΡΝΗ , LSAM ΑΡ. 84. +2ος ΑΙΩΝΑΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 582

 Το κείμενο αναγνωρίζεται ως επηρεασμένο από τον Ορφισμό, ή και τα δύο από τον Ορφισμό και τους Πυθαγόρειους. (Nock; Nilsson 133–43; Robertson 228–29). Υπάρχουν εδώ, μεταξύ άλλων, οι απαγορεύσεις για κρέας, αυγά, καρδιές, δυόσμο/μίνθη  και κυάμους.  Δίνεται ο ακόλουθος λόγος: οι κύαμοι, που είναι η πιο μισητή ρίζα, είναι έξω από το σπέρμα των Τιτάνων. Μπορούμε να συγκρίνουμε με αυτόν τον μύθο που είπε ο Δίων Χρυσόστομος στον λόγο του Χαρίδημος σχετικά με την προέλευση της δυστυχισμένης ανθρώπινης φυλής από το αίμα των Τιτάνων.

Τεκμ. 204

ΔΙΩΝ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ, ΧΑΡΙΔΗΜΟΣ (ΛΟΓ. 30) 10 ΠΡΙΝ ΤΟ +115 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 320.7

Και οι δύο εκδοχές του μύθου για την προέλευση των ανθρώπων: από το σπέρμα Τιτάνων (επιγραφή της Σμύρνης) και το αίμα Τιτάνων (Δίων Χρυσόστομος) μπορεί να συνδέονται με τις περίεργες ιστορίες για την ανάπτυξη της ανθρωπότητας και των κυάμων από την ίδια σήψη (Αντώνιος Διογένης, Πορφύριος) ή από το εμμηνορροϊκό αίμα (Ιωάννης Λυδός). Ίσως όλες αυτές οι ιστορίες είναι μερικά κομμάτια του παζλ του «Ιερού Λόγου» του Ορφέα, το κορυφαίο μυστικό, αλλά αναφέρεται από τον Παυσανία δύο φορές στο πλαίσιο της απαγόρευσης των κυάμων από την Ελευσίνα.

Τεκμ. 205

ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ, ΠΕΡΙΗΓΗΣΙΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ 8.15.3–4 +160/+80 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ 649.1

Τεκμ. 206

ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ, ΠΕΡΙΗΓΗΣΙΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ 1.37.4 +160/+80 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ 649.1

 Το κείμενο του Ιερού Λόγου, που αποδόθηκε από τον Παυσανία στα αποκαλούμενα Ορφικά, δεν έπρεπε να αποκαλυφθεί στους αμύητους και έπρεπε να είχε παραμείνει ανέπαφο. Ο ήρωας Κυαμίτης που αναφέρεται στο δεύτερο απόσπασμα είναι ένας μεγάλος άγνωστος, κατά πάσα πιθανόνττα ο ίδιος ο Άδης σύμφωνα με τον Kerenyi [Τεκμ. 206].

Ο Παυσανίας λέει μόνο αυτός ο Κυαμίτης, ο επώνυμος των κυάμων (Κυαμίτης-κύαμος), είχε το ναό του στον Κεραμεικό της Αθήνας, δίπλα στην έξοδο της Ιεράς Οδού προς την Ελευσίνα. Οι εικασίες του Φώτιου για το ποιος ήταν πραγματικά ο Κυάμιτης είναι εξαιρετικά άνευ πληροφορίας.

Τεκμ. 207

ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟΝ K 1137 +845/+55

 Δεν υπάρχει καμία ένδειξη για την αποδοχή της πρότασης του Francois Lenormant ότι ο Κυαμίτηςς ήταν ο ίδιος ο Ίακχος, ένας Ελευσίνιος θεός (Lenormant 337–424). Είναι πιθανό ότι ο Κυαμίτης, που ανήκει στην Ελευσίνια μυθολογία, θα μπορούσε να έχει σχέση με τον ανθρωπόμορφο κύαμο με τα τις Ορφικά που αναφέρθηκαν λίγο πριν [Τεκμ. 198, Τεκμ. 202].

 Μερικές ελληνικές μαρτυρίες: από τον Ηρόδοτο, τον Αρισταγόρα και τον Πλούταρχο, αναφέρονται στην υποτιθέμενη αιγυπτιακή καταγωγή του έθους των κυάμων.

Τεκμ. 208

ΗΡΟΔΟΤΟΣ ΑΛΙΚΑΡΝΑΣΣΕΥΣ, ΙΣΤΟΡΙΑΙ 2.37.5  -443 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 209

ΑΡΙΣΤΑΓΟΡΑΣ Ο ΜΙΛΗΣΙΟΣ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΙΓΥΠΤΟΥ, FGrHist 608 F7 ΠΑΡ. ΣΕ ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΠΕΡΙ ΙΣΙΔΟΣ ΚΑΙ ΟΣΙΡΙΔΟΣ -5ος ΑΙΩΝΑΣ  

Τεκμ. 210

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΑ 8.8.2, 729A  +99/+110

 Είναι μια καθαρή λογοτεχνική μυθοπλασία, σύμφωνα με τον πασίγνωστο κανόνα ότι όλα τα θεσμικά όργανα του Πυθαγορείων είχαν τις ρίζες τους στην Αίγυπτο, επειδή τα γεύματα, στιφάδο βραστά από τους κυάμους (ful medames) ήταν και εξακολουθούν να είναι πολύ δημοφιλή στην αιγυπτιακή κουζίνα.

Δεν έχω σχεδόν τίποτα να πω για την ομηρική νύξη η περί των «μελανόχροων κυάμων» όπως αναφέρεται:  «κάτω από τη βασιλεία του Κρόνου, οι άνθρωποι χρησιμοποίησαν ένα ψωμί φτιαγμένο από κυάμους, το οποίο θα απαγορευόταν στους μετέπειτα χρόνους για να μην σωθεί καμία μνήμη του Κρόνου» [Τεκμ. 182Β].

Οι ρωμαϊκές πηγές σημειώνουν τη χρήση χυλού κυάμων (pulsa fabata) σε θρησκευτικές τελετές [Tεκμ. 190].

 ειδικά σε θυσία προς τη θεά Carna την 1η Ιουνίου, που ονομάζεται Kalendae fabariae παίρνοντας την ονομασία από την φάβα.

 Τεκμ. 211

ΜΑΚΡΟΒΙΟΣ ΣΑΤΟΥΡΝΑΛΙΑ 1.12.31–33 + 395 ΕΤΟΣ

Από την άλλη πλευρά, ακούμε από τον Δικαίαρχο της Μεσσίνας ότι το Χρυσό γένος που έζησε στα χρόνια του Κρόνου έκαναν το φαγητό τους από χόρτα που η γη παρήγαγε αυθόρμητα.

Τεκμ. 212Α

ΔΙΚΑΙΑΡΧΟΣ Ο ΜΕΣΣΗΝΙΟΣ, ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΡ. 56A ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΠΕΡΙ ΑΠΟΧΗΣ ΕΜΨΥΧΩΝ 4.2.3  -320 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 212Β

ΔΙΚΑΙΑΡΧΟΣ Ο ΜΕΣΣΗΝΙΟΣ, ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΡ. 56B ΠΑΡ. ΣΕ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΣΟΦΡΩΝΙΟΣ ΙΕΡΩΝΥΜΟΣ Ο ΣΤΡΙΔΟΝΙΟΣ, ΚΑΤΑ ΙΩΒΙΑΝΟΥ 2.13  -320 ΕΤΟΣ

 Έχω, ωστόσο, ορισμένες αντιρρήσεις κατά του συνδυασμού της ελληνικής μαρτυρίας με τη λατινική μαρτυρία, για την ερμηνεία του αινιγματικού ψωμιού των κυάμων που καταναλώνονταν από τον λαό του Κρόνου.

Το πρόβλημα της Κυάμωσης ή του Φαβισμού (δηλαδή η γενετική έλλειψη του ενζύμου Αφυδρογονάση της 6-Φωσφορικής Γλυκόζης που η έλλειψη του είναι κληρονομική και συνδέεται με το φυλοσύνδετο υπολειπόμενο γονίδιο του Χ χρωμοσώματος, και ονομάζεται ανεπάρκεια G6PD), που φέρεται ως πιθανός λόγος για τα ήθη των Ορφικών και των Πυθαγορείων στους κυάμους βρίσκεται εκτός του πεδίου του μελετήματός μου.

ΓΙΑΤΙ Η ΑΠΟΧΗ ΑΠΟ…… ΤΑ ΑΥΓΑ;

Οι λόγοι για την αποχή από τα αυγά έχουν συναχθεί από τις εξηγήσεις του Αριστοτέλη για το έθος πάνω στους κυάμους, ο πρώτος λόγος είναι: ότι οι κύαμοι μοιάζουν με τα αρσενικά γεννητικά όργανα και ο τέταρτος λόγος είναι: ότι τα φασόλια έχουν τη μορφή του σύμπαντος.

Τεκμ. 213

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ ΘΡ. 195 ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΓΕΝΗ ΛΑΕΡΤΙΟ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 8.34 -350 ΕΤΟΣ

 Ο Πλούταρχος λέει, στην ομιλία του «Πότερον η άρνις  πρότερον ή το ωόν εγένετο» (για το ποιο έγινε πρώτο, η όρνιθα ή το αυγό), ότι στους κύκλους των Ορφικών και των Πυθαγορείων τα αυγά είχαν την ονομασία «κύαμοι» επειδή ήταν υπεύθυνα για την αναπαραγωγή, «κύησις».

Τεκμ. 214

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΑ 2.3.1, 635E  +99/+110 ΟΡΦ. ΑΠ 648.5

 στον ίδιο βαθμό όπως ήταν οι κύαμοι, σύμφωνα με τον Εμπεδοκλή.

Τεκμ. 215

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ Ο ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΥ ΤΟΥ ΘΡ. 25 ΠΑΡ. ΣΕ ΑΙΛΙΟΣ ΓΕΛΛΙΟΣ, ΑΤΤΙΚΕΣ ΝΥΚΤΕΣ 4.11.10 -336/-333 ΕΤΟΣ

 Τα αυγά, λοιπόν, ανήκουν σύμφωνα με την γνώμη του Πλούταρχου στην κατηγορία της «γέννησις», όπως οι καρδιές και οι εγκέφαλοι (Σύμβολα 15–16).

Τεκμ. 216

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΑ 2.3.1, 635E  +99/+110 ΟΡΦ. ΑΠ 647.1

Εκτός αυτού, προσθέτει ο Πλούταρχος, το αυγό, καθώς παράγει ένα ζώο, είναι ένα πιθανό ζωντανό ον, οπότε το να το τρώτε δεν διαφέρει με κανέναν τρόπο από το να τρώτε τα ζώα που γεννιούνται με αυγό. 

Τεκμ. 217

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΑ 2.3.1, 635F  +99/+110 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ 648.5

Ο Αριστοτέλης λέει ότι ένας κύαμος μοιάζει με τη μορφή του σύμπαντος [Τεκμ. 213], έχοντας κατά νου είτε ένα σφαιρικό σχήμα σπόρου κυάμου είτε έναν μεμβρανοειδή κυκλικό βολβό που περικλείει το βρώσιμο περιεχόμενο. Αυτό που είπε ο Αριστοτέλης για τον κύαμο, ο Πλούταρχος το λέει για ένα αυγό που μιμείται τον κόσμο που περικλείει και δημιουργεί τα πάντα μέσα του. Επομένως, λέει, το αυγό είναι ιερό για τον Διόνυσο και λατρεύεται κατά τη διάρκεια των Διονυσιακών μυστηρίων.

 Τεκμ. 218

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΑ 2.3.2, 636E   +99/+110 ΕΤΟΣ

Η λατρεία του αυγού απαγορεύει την κατανάλωση του. Γνωρίζουμε από τον ιερό νόμο της Σμύρνης ότι τα αυγά απαγορεύονταν να τα τρώνε κατά τη διάρκεια των Βακχικών εορτών που εορτάζονταν στον τοπικό περίβολο του Διονύσου.

Τεκμ. 219

ΙΕΡΟΣ ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ ΒΡΟΜΙΟΥ, ΣΜΥΡΝΗ 84. +2ος ΑΙΩΝΑΣ  ΟΡΦ. ΑΠ 582

 Ο Ρωμαίος Μακρόβιος, στην παραφράση του, στο κειμένου του Πλούταρχου, [Τεκμ. 218] εφάρμοσε τον λατινικό όρο mundi simulacrum για να περιγράψει ένα αυγό ως την εικόνα του κόσμου.

Τεκμ. 220

ΜΑΚΡΟΒΙΟΣ ΣΑΤΟΥΡΝΑΛΙΑ 7.16.8  +395 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ 646.2

 Η διατύπωση του Μακροβιού φέρνει στο μυαλό την Πινδαρική έκφραση: «αιώνος είδωλον» που αναφέρεται στην αθάνατη ανθρώπινη ψυχή.

Τεκμ. 221

ΠΙΝΔΑΡΟΣ Ο ΘΗΒΑΙΟΣ ΘΡ. 59  ΠΡΙΝ ΤΟ-443 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ 442

 Συνεπάγεται ότι η ταύτιση ενός σφαιρικού αυγού – καθώς και ενός σφαιρικού κυάμου – με τον κόσμο είναι μια επιπλέον λογική σκέψη για τον ορισμό των αυγών ως φασολιών.

Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι ο Πλούταρχος συνδέει το έθος στα αυγά, το οποίο τηρούσαν οι σύγχρονοι του Ορφικοί και οι νεο-Πυθαγόρειοι, με τον Ορφικό Ιερό Λόγο (τον Ορφικόν και ιερόν λόγον), από τον οποίο κανένας δεν επιτρεπόταν να αναφέρει τίποτα εκτός από τις δύο λέξεις στην αρχή του (αείσω ξυνετοίσι).

Τεκμ. 222

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, Table Talk 2.3.2, 636D  +99/+110 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ 646.1

Ο αναφερόμενος από τον Πλούταρχο, Ιερός Λόγος έχει χαθεί. Θέλω να πιστεύω ότι ο στίχος του Αριστοφάνη περί του κοσμικού αυγού, αποκαλύπτει κάτι από το χαμένο ποίημα.

Τεκμ. 223

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ, ΟΡΝΙΘΕΣ 695 – 414 ΕΤΟΣ BC ΟΡΦ. ΑΠ 64

 Στην αναφορά, το «υπηνέμιον» (φυσώδες) θα μπορούσε να σημαίνει «άδειο» ή «μη γονιμοποιημένο», όπως είναι συχνά τα αυγά κοτόπουλου (Christopoulos 209). Η πιο πειστική μου φαίνεται μια άλλη εξήγηση για τη λέξη «υπηνέμιον/φυσώδες» (γεμάτο αέρα), όπως προτείνεται από την Ιπποκρατικό Λόγο περί Διαίτης : ένα αυγό είναι υπηνέμιον « επειδή από μικρό όγκο επεκτείνεται σε έναν μεγαλειώδη.

Τεκμ. 224

ΣΥΛΛΟΓΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΙΚΗ, ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ 2.50.1  ΜΕΤΑ ΤΟ -370 ΕΤΟΣ

Για να συνοψίσουμε το κεφάλαιο: από την αρχή της κλασικής περιόδου, οι Ορφικοί και οι Πυθαγόρειοι μοιράστηκαν τα ήθη στο κρέας, τους κυάμους και τα αυγά. Η ορφική δίαιτα που δεν ήταν τίποτα άλλο παρά μια χορτοφαγική διατροφή, πρέπει να ήταν πολύ πιο απλή από τους κανονισμούς των Πυθαγορείων που μεταδίδονταν από την ακουστική παράδοση. Οι Πυθαγόρειοι μπορούσαν να καταναλώνουν, κατά τη διάρκεια των θυσιών, το κρέας των ζώων που θυσιαζόταν – μεταξύ τους: χοιρίδια, ερίφια, αρνιά, μοσχάρια και πτηνά – αλλά έπρεπε να αποφύγουν τα ζωτικά μέρη αυτών: κεφάλια, εγκέφαλοι, καρδιές, νεφρά, γεννητικά όργανα , και τα πόδια. Εκτός αυτού, τους απαγορεύονταν και κάποια μαύρα, κόκκινα και άσπρα είδη – όπως το μαύρο και το κόκκινο ψάρι, τα λευκά κοτόπουλα/κοκόρια, ή τα μαύρα φασόλια – λόγω της συμβολικής σημασίας των χρωμάτων τους. Από τους Πυθαγόρειους, οι θεωρητικοί μαθηματικοί και οι νομοθέτες των ακουστικών τηρούσαν μια αυστηρή χορτοφαγική διατροφή η οποία έμοιαζε με αυτή των Ορφικών. Οι πηγές, από τον Εμπεδοκλή έως τη Βυζαντινή περίοδο, μας δίνουν πάρα πολλές εξηγήσεις γιατί τόσο οι Πυθαγόρειοι όσο και οι Ορφικοί διατηρούσαν τα ήθη στο κρέας, τους κυάμους και τα αυγά. Ωστόσο, υπάρχει ένα μονοπάτι μέσα σε αυτό το πλήθος των αναφορών. Οι απαγορεύσεις των Πυθαγορείων φαίνεται να επικεντρώνονται στο ζήτημα της μετενσάρκωσης: «Κρατηθείτε μακριά από τους κυάμους» – επειδή ο μίσχος αυτού του φυτού, που παρομοιάζεται ως το πέρασμα της ψυχής από τον Άδη στον ανώτερο κόσμο, μπορεί να προκαλέσει μια ανεπιθύμητη επιστροφή σε ένα σώμα. «Μόνο το κρέας των ζώων που θυσιάζονται να τρώτε» – γιατί οι ανθρώπινες ψυχές δεν εισέρχονται ποτέ σε αυτά. «Αποχή από φύλλα δάφνης» – γιατί η ανθρώπινη ψυχή μπορεί να ενσαρκωθεί στο δέντρο της δάφνης. «Ποτέ μην καταναλώνετε αυγά» – επειδή ένα αυγό είναι παρόμοιο με ένα σπέρμα κυάμου που περιέχει την ψυχή και έχει σφαιρικό σχήμα όπως ο ίδιος ο κόσμος. Η πίστη στη μετενσάρκωση επιβεβαιώνεται τόσο για τους Ορφικούς όσο και για τους Πυθαγόρειους. Παρ’ όλα αυτά, οι πηγές δεν συνδέουν το ορφικό δόγμα της μετεμψύχωσης με την ορφική δίαιτα, αλλά παραπέμπουν τα συγκεκριμένα ορφικά διατροφικά ήθη στο, μυστικό ιερό λόγο του Ορφέα. Η ημερομηνία, η προέλευση και ο τίτλος της σύνθεσης είναι εξαιρετικά προβληματικές. Μερικά κομμάτια του Ιερού Λόγου, μπορούν να εντοπιστούν στην Μεγάλη Ελλάδα (Magna Graecia) του -5ου αιώνα (Eμπεδοκλής) και την μετα-Περίκλεια Αθήνα (Αριστοφάνης, Ευριπίδης, Πλάτων). Οι νύξεις αυτή την περίοδο στην κλασική ελληνική λογοτεχνία και μερικά σκόρπια θραύσματα-αποσπάσματα, που εμφανίζονται μόνο σε πηγές της ύστερης αρχαιότητος και Βυζαντινής περιόδου, φαίνεται να είναι τυχαία και συχνά αναμιγνύονται με τον Ψευδο-Πυθαγόρα που συνέγραψε τους στίχους του Ιερού Λόγου στους ελληνιστικούς χρόνους. Το υλικό που αναλύθηκε παραπάνω επιτρέπει να συναχθεί ότι ο Ορφικός Ιερός Λόγος παρέθετε κάποιους λόγους απαγόρευσης του κρέατος, των κυάμων και των αυγών. Υπήρχαν οι μύθοι για το κοσμικό αυγό και το χρυσό γένος που τρέφονταν με καρπούς της γης· οι μύθοι για το μυστικιστικό έγκλημα και την τιμωρία των Τιτάνων που μαγείρεψαν και καταβρόχθισαν ταυρόμορφο Ζαγρέα, και οι μύθοι για το πώς από το αίμα των Τιτάνων προέκυψε η νέα ανθρώπινη φυλή μαζί με τα κυαμοειδή· και μια ιστορική σχεδόν αφήγηση σχετικά με τους πρώτους ανθρώπους που διέπραξαν κανιβαλισμό/ωμοφαγία και σαρκοβόρες πρακτικές έως ότου οι δύο Θεές  τους έφεραν τον άρτο – τη πολιτισμένη τροφή. Από την άλλη πλευρά, οι μεταγενέστερες αρχαίες πηγές αναφέρονται σε ένα άλλο ποίημα του Ορφέα, αφιερωμένο ειδικά στις απαγορεύσεις των τροφών [Tεκμ. 11, Tεκμ. 14]. Ο υποθετικός τίτλος που δώθηκε στο ποίημα ήταν Ορφικοί καθαρμοί.

Εκτός από τις απαγορεύσεις τροφών που ανακοινώνονταν στους Ορφικούς καθαρμούς και τους ιδιαίτερους λόγους για τους οποίους εκτίθονταν στο Ιερό Λόγο, παραμένουν κάποιες γενικότερες ερωτήσεις: ποιος ήταν ο στόχος της τήρησης της χορτοφαγικής διατροφής;  Για ποιο λόγο πρέπει οι Ορφικοί να απέχουν από κάποια τρόφιμα; Η ερώτηση έχει ήδη απαντηθεί από τα Ορφικά ποιήματα, τους Καθαρμούς και την Απελευθέρωση/Σωτηρία της ψυχής, που αποδίδεται στον Πυθαγόρα: «Κρατηθείτε μακριά από τα τρόφιμα που έχουμε αναφέρει… Τότε, αφού αφήσετε το σώμα πίσω και πάτε στον ελεύθερο αιθέρα, θα είστε αθάνατος, ένας αθάνατος θεός, όχι πλέον θνητός» [Τεκμ. 13].

Κεφάλαιο Δ

Δείπνον Άδειπνον

Προσπάθεια επαναφοράς Ορφικής διατροφής

Συνταγές για την προετοιμασίς ενός γεύματος

Ας αφήσουμε, τώρα, τον αρνητικό τρόπο των ηθών και τις απαγορεύσεις για να ερευνήσουμε κάτι εποικοδομητικό. Αν οι ορφικοί συνήθιζαν να αποφεύγουν κάθε είδος κρέατος, αυγών και κυάμων, το ερώτημα είναι: τι έτρωγαν; Είναι καιρός να εξετάσουμε μια σειρά μαρτυριών που μπορούν να αντανακλούν, λίγο πολύ, στο καθημερινό διαιτολόγιο των Ορφικών.

Πρώτη από αυτές, με χρονολογική σειρά, είναι οι Όρνιθες του Αριστοφάνη, που παίχτηκε το -414 έτος. Υπάρχει ένα ρητό, εδώ, βάλτε στο στόμα του «Έποψ» (Έποψ=τσαλαπετεινός, στην πραγματικότητα, ο Τηρεύς ενσαρκώθηκε σε τσαλαπετεινό), που αφορά τη σίτιση πουλιών και αποτελείται από λευκό σουσάμι (λευκά σήσαμα), καρπούς μυρτιάς (μύρτους), παπαρούνες (μήκων) και νερομέντα (σισύμβρια).

Τεκμ. 225

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ, ΟΡΝΙΘΕΣ 159–61  -414 ΕΤΟΣ

 Ο Μενέλαος Χριστόπουλος πιστεύει ότι οι στίχοι πάνω στη διατροφή των πτηνών μπορούν να αντικατοπτρίζουν τη χορτοφαγική διατροφή των Ορφικών (Χριστόπουλος 212). Παρατηρεί επίσης ότι τα πτηνά του Αριστοφάνη – που κατάργησαν τις θυσίες των ζώων στους Ολύμπιους θεούς – είναι ενδύματα και προσωπεία για την σέκτα του Ορφέα των οποίων η θεογονία διακωμωδούνταν  στην παράβαση αυτού του έργου (Αριστοφάνης, Όρνιθες 693–703 = Ορφ. Θρ. 64). Ο F. Sokolowski είχε διαφορετική γνώμη όταν συνδέει τους σπόρους των ορνίθων του Αριστοφάνη με το ιερό διαιτολόγιο των Θεσμοφορίων, (LSS σελ. 209 σημείωση 11). Τα Θεσμοφόρια είναι μια φθινοπωρινή εορτή, που εορτάζουν οι γυναίκες της Αττικής από την 11η ημέρα του μηνός Πυανεψιώνος, έως την 13η, κατά την διάρκεια της εορτής τηρείται  η ειδική διατροφή που αποτελείται από δημητριακά και σπόρους. Υπάρχει μια αττική επιγραφή του -4^ου αιώνος, που προσδιορίζει τα διατροφικά είδη που απαιτούνται για την προετοιμασία του ιερού διαιτολογίου: κριθάρι, σιτάρι, πλιγούρι, σιτάλευρο, αποξηραμένα σύκα, οίνος, ελαιόλαδο, μέλι, λευκό και μαύρο σουσάμι, σπόροι παπαρούνας, τυρί και σκόρδο.

Τεκμ. 226

ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΘΕΣΜΟΦΟΡΙΩΝ, ΑΤΤΙΚΗ, LSS ΑΡ. 124 -4ος ΑΙΩΝΑΣ

 Το σχόλιο του Ευελπίδη στις Όρνιθες: «Ζείτε όλοι τη ζωή των νεόνυμφων!»  [Tεκμ. 225] φαίνεται να υποστηρίζει την άποψη του Sokolowski.

Με τον «μήκων, εννοούν τους σπόρους οπίου της παπαρούνας (εικ. 10), που χρησιμοποιούνταν επίσης στη μαγειρική: «Υπάρχει ένα είδος που καλλιεργείται και ευδοκιμεί στους κήπους· ο σπόρος του ψήνεται στο ψωμί για χρήση σε μια υγιεινή δίαιτα, το χρησιμοποιούν επίσης με μέλι αντί για σουσάμι» (Διοσκουρίδης Περί ύλης ιατρικής 4.64.1).

Τα δημητριακά, οι σπόροι, το αλεύρι, οι αποξηραμένοι καρποί και το ελαιόλαδο που απαριθμούνται στην αττική επιγραφή, ήταν συστατικά που απαιτούνται για την προετοιμασία των εορταστικών άρτων. Ο Αρποκρατίων της Αλεξάνδρειας, στο σχολιασμό μιας λέξης του Δημοσθένη «νεήλατα» (είδος άρτων), παραθέτει μια συνταγή για την προετοιμασία των άρτων από αλεύρι κριθαριού, πεπλατυσμένων και τυλιγμένων, εμποτισμένων με μέλι και γεμιστούς με σταφίδες και πράσινα ρεβίθια.

Τεκμ. 227Α

ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ, ΠΕΡΙ ΣΤΕΦΑΝΟΥ 260  -330 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 227Β

ΑΡΠΟΚΡΑΤΙΩΝ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ ΤΩΝ ΔΕΚΑ ΡΗΤΟΡΩΝ―ΝΕΗΛΑΤΑ+150 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ 577.14

Η συνταγή είναι παρόμοια με το δημοφιλές επιδόρπιο που ονομάζεται κανταίφι (kataifi) στα νέα ελληνικά.

Ας δοκιμάσουμε κάτι άλλο: λαχανικά. Η αττική μεσαία κωμωδία παρουσιάζει μια άλλη ομάδα τροφών που έπρεπε να καταναλώνονται από τους χορτοφάγους εκείνης της εποχής: Ορφικοί και Πυθαγόρειοι. Δυστυχώς, τα έργα δεν διασώθηκαν ακέραια και έχουμε μόνο λίγα αποσπάσματα. Ο μοναδικός υπάρχων στίχος από τον «Ορφέα» του Αντιφάνη αναφέρει «έναν άρτο φτιαγμένο από ορισμένα φύλλα», μπορούμε να συμπεράνουμε από τον τίτλο «Ορφεύς» ότι ο στίχος αφορούσε την ορφική διατροφή.

Τεκμ. 228

AΝΤΙΦΑΝΗΣ, ΟΡΦΕΥΣ, ΘΡ. 180  -365/-360 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 631 ΟΡΦ. ΑΠ.  1149

 Τι είδους φύλλα εννοούσε; Μια άλλη κωμωδία του Αντιφάνη, με τίτλο «Τα Μνημεία», παρουσιάζει τους Πυθαγόρειους σαν να αναζητούν φύλλα δένδρου Αλιμιάς.

Τεκμ. 229

ΑΝΤΙΦΑΝΗΣ, ΜΝΗΜΕΙΑ ΘΡ. 160 ΜΕΤΑ ΤΟ 386 BC

 Ο Διοσκουρίδης ο Πεδάνιος πληροφορεί ότι τα βραστά φύλλα αυτού του φυτού χρησιμοποιούνται ως λαχανικά για το φαγητό.

Τεκμ. 230

ΔΙΟΣΚΟΥΡΙΔΗΣ Ο ΑΝΑΖΑΡΒΕΥΣ, ΠΕΡΙ ΥΛΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 1.91 +50/+70 ΕΤΟΣ

Ο εικονογραφημένος κώδικας του Διοσκουρίδη, που δημιουργήθηκε για την πριγκίπισσα Juliana Anicia το +515 έτος, δείχνει το εν λόγω φυτό [Εικ. 11].

Ο κύκλος των κωμωδιών πάνω στους φίλους του Πλάτωνος δίνει έναν κατάλογο με άλλες χορτοφαγικές λιχουδιές που μόνο οι Πυθαγόρειοι μπορούσαν να φάνε. Ο Πυθαγορισμός του  Άλεξις επαινεί τα αποξηραμένα σύκα (ισχάδες), το πολτό από ελιές και στέμφυλα και το τυρί (τυρός), ως τα πιο κατάλληλα για θυσία στους θεούς.

 Τεκμ. 231

ΑΛΕΞΙΣ ΤΩΝ ΘΟΥΡΙΩΝ, ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑ ΘΡ.  196–97 -366/-357 ΕΤΟΣ

Η Μέλισσα του Αντιφάνη προτείνει το σκόρδο (σκορόδια), το τυρί, τα κρεμμύδια (κρόμμυα) και την κάπαρη (κάππαρις), που είναι νόστιμα και φθηνά.

Τεκμ. 232

ΑΝΤΙΦΑΝΗΣ, ΒΟΜΒΥΛΙΟ ΘΡ. 62, ΜΕΤΑ ΤΟ -386 ΕΤΟΣ

 Ο Αριστόφων απαριθμεί την κάπαρη, το φλισκούνι (βλήχων), το θυμάρι (θύμος) και τα σπαράγγια (ασπάραγος).

Τεκμ. 233

ΑΡΙΣΤΟΦΩΝ, ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΡΓΟ, ΘΡ. 16 -362 ΕΤΟΣ

 Από αυτά, το φλισκούνι, ένα αρωματικό βότανο με λιλά άνθη, και ήταν από τα συστατικά Ελευσίνιου Κυκεώνα (Ομηρικός Υμνος εις Δήμητραν  209 (εικ. 12).

Εικ. 12. Ο βλήχων (γλήχων) στον κώδικα Juliana Anicia (αριστ.) το φλισκούνι (δεξ.)

Η Κάπαρη, που φαίνεται στην [Εικ. 13], ήταν και εξακολουθεί να είναι πολύ δημοφιλή στην μεσογειακή κουζίνα. Οι αρχαίοι άνθρωποι, ωστόσο, προτιμούσαν τα φρούτα και τους μίσχους της κάπαρης, με άλμη, παρά τους βολβούς (Διοσκουρίδης, Περί ύλης Ιατρικής, 2.173.2).

Εικ.13. Η κάππαρις στον στον κώδικα Juliana Anicia (αριστ.) Ο θάμνος της κάππαρης (δεξ.)

Υπάρχει ένα ενδιαφέρον απόσπασμα, που μεταδόθηκε από τον Αντώνιο Διογένη Diogenes(+2 αιώνας), το οποίο αφορά, με μια πρώτη ματιά, τη διατροφή του Πυθαγόρα.

Τεκμ. 234

ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΔΙΟΓΕΝΗΣ , ΤΩΝ ΥΠΕΡ ΘΟΥΛΗΝ ΑΠΙΣΤΩΝ ΛΟΓΟΙ ΘΡ. 2b  ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 34 (52 ΤΜΗΜ.) +2ος ΑΙΩΝΑΣ

 Το εν λόγω απόσπασμα περιέχει δύο ειδικές συνταγές για την προετοιμασία των τροφίμων κατά της πείνας και της δίψας (αλίμοις…και αδίψοις τροφαίς), που ετοίμαζε ο Πυθαγόρας κάθε φορά όταν επισκεπτόταν τα ιερά μέρη. Το πρώτο, για γλυκιά ζύμη κατά της πείνας, απαριθμεί εννέα συστατικά: (1) σπόρους παπαρούνας, (2) σουσάμι, (3) φλούδα νεροκρομμύδας, (4) άνθη ασφόδελου, (5) φύλλα μολόχας, (6) κριθάρι, (7) πλιγούρι, (8) ρεβίθια και (9) μέλι από τον Υμηττό. Η δεύτερη συνταγή είναι ένα μείγμα κατά της δίψας, απαρτίζεται από τα ακόλουθα συστατικά, τα οποία είναι επίσης εννέα σε αριθμό: (1*) σπόροι αγγουριών, (2*) σταφίδες, (3*) άνθη κόλιανδρου (κόριον), (4*) σπόροι μολόχας, (5*) κοινή γλιστρίς (αδράχνη), (6*) ξύσμένο τυρί, (7*) αλεύρι σίκαλης, (8*) κρέμα και (9 *) άγριο νησιωτικό μέλι.

Όσον αφορά τη συνταγή κατά της πείνας, έχουμε ήδη γνωρίσει τα περισσότερα  από αυτά – όπως την παπαρούνα, το σουσάμι, το κριθάρι, τα ρεβίθια και το μέλι – στο ιερό διαιτολόγιο για τον εορτασμό των Θεσμοφορίων [Τεκμ.226].

Εικ. 14. Σκίλλη (δεξ.) Ασφόδελος (αριστ.)

Οι ιατρικές εφαρμογές της νεροκρομμύδας (σκίλλα/σκίλλη) και του ασφόδελου έχουν περιγραφεί από τον Διοσκουρίδης τον Πεδιανό (περί ύλης Ιατρικής 2.169, 2.171)· οι μεταγενέστερες αρχαίες εικόνες αυτών των φυτών προέρχονται από το έργο του [Εικ. 14].

Εξάλλου, γνωρίζουμε από τον Διογένη Λαέρτιο (Βίοι Φιλοσόφων 8.47) για τη διαιτητική πραγματεία στην νεροκρομμύδα (Περί σκίλλης), που αποδίδεται στον Πυθαγόρα τον ιατρό (Ψευδο-Πυθαγόρας, Περί δράσεων των φυτών θρ. 6).

Από τα εννέα συστατικά κάθε συνταγής, κανένα δεν επαναλαμβάνεται εκτός από τη μολόχα (εικ. 7), η οποίο εμφανίζεται και στις δύο συνταγές: τα φύλλα μολόχα στο (5) και οι σπόροι μολόχας στο (4*), [Τεκμ. 234] .

Αν και οι ιατρικές εφαρμογές αυτού του φυτού ήταν γνωστές [Τεκμ. 88], η χρήση των φύλλων μολόχας (μαλάχης φύλλων) από τον ίδιο τον Πυθαγόρα δημιουργεί κάποιες υποψίες. Για τους Πυθαγόρειους, το φύλλο μολόχας ήταν το πιο ιερό πράγμα [Τεκμ. 89], οπότε η κατανάλωση φύλλων μολόχας αντιφάσκει με τον Πυθαγόρειο νόμο [Τεκμ. 87] και το Πυθαγόρειο Σύμβολο 18: «Ποτέ μην τρώτε μολόχα» [Τεκμ. 54].

Επομένως, είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι οι εν λόγω συνταγές θα μπορούσαν να προέρχονται από την παράδοση των Πυθαγόρειων.

Υπάρχουν στοιχεία για τη μη Πυθαγόρεια προέλευση και των δύο συνταγών. Ο Μιχαήλ Ψελλός διευκρινίζει ότι η συνταγή για την προετοιμασία του άλιμου, του ασφόδελου, μιας ρίζας της μολόχας, του σουσαμιού, της λευκής παπαρούνας οπίου και της ωμής νεροκρομμύδας, επιννοήθηκε από τον Επιμενίδη.

Τεκμ. 235

ΜΙΧΑΗΛ ΨΕΛΛΟΣ, ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΜΙΚΡΑ 32 +1042/+55 ΕΤΟΣ

 Το ίδιο δηλώνει και ο Πλούταρχος της Χαιρώνειας: ότι η μαγική παρασκευή του Επιμενίδη για την εξουδετέρωση της πείνας και της δίψας (άλιμα ταύτα και άδιψα φάρμακα), φτιαγμένη από μολόχα, άνθη ασφόδελου, σπόρους, τυρί και μέλι – δημιουργήθηκε όταν ο Επιμενίδης, ένας σοφός, προσπάθησε να καταλάβει έναν στίχο από τον Ησίοδο (Έργα και Ημέρες 41): «Τι μεγάλο κέρδος έχουν η μολόχα και ο ασφόδελος»

Τεκμ. 236

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΤΩΝ ΕΠΤΑ ΣΟΦΩΝ ΣΥΜΠΟΣΙΟΝ 14, 157D–F  +68/+120 ΕΤΟΣ

Ποιος ήταν ο Επιμενίδης της Κρήτης; Υπάρχει μια ουσιαστική διαφωνία μεταξύ δύο αρχαίων πηγών, του Πλάτωνος (FGrHist 457 T4a) και του Αριστοτέλους (FGrHist 457 T4b), σχετικά με τη χρονολογία του Επιμενίδη. Ο Πλάτων λέει ότι γεννήθηκε «χθες»,

Τεκμ. 237Α

ΠΛΑΤΩΝ ΝΟΜΟΙ 677d–e ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ ΘΡ. 16.2 -350  ΕΤΟΣ

 για να εξαγνίσει την Αθήνα δέκα χρόνια πριν την περσική εισβολή, το -500 έτος,

 Τεκμ. 237Β

ΠΛΑΤΩΝ ΝΟΜΟΙ 642d–e  -350 ΕΤΟΣ ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ ΘΡ. 16.2  FGrHist 457 T4a

 ενώ η παράδοση γυρνά πιο πίσω στον Αριστοτέλη, που εντοπίζει τη δραστηριότητά του περίπου  το -630 έτος.

Τεκμ. 238

ΣΟΥΔΑ ΛΕΞΙΚΟΝ, Δ 2471 ΜΕΤΑ ΤΟ +1028 ΕΤΟΣ ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ ΘΡ. 2 ΘΡ. T2  FGrHist 457 T2

Προφανώς, ο Πλάτων είχε δίκιο. Ο Επιμενίδης λέγεται ότι συνέταξε τους Καθαρμούς σε στίχους,

Τεκμ. 239

ΣΤΡΑΒΩΝ Ο ΑΜΑΣΕΥΣ, ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ 10.4.14 -26 ΕΤΟΣ ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ ΘΡ. 54.1 FGrHist 457 T2

 – σημειώστε ότι το ποιητικό βιβλίο με τον ίδιο τίτλο αποδόθηκε επίσης στον Ορφέα, [Τεκμ. 14] – και στα κύρια ποιήματα Περί της Γεννήσεως του Κουρήτη και του Κορύβαντα ​​και της Θεογονίας.

 Τεκμ. 240

ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 1.111  +200 ΕΤΟΣ ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ ΘΡ. 1  ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ ΘΡ. T1  FGrHist 457 T1

 Ο Τίμαιος από το Ταυρομένιο και ο Δημήτριος από τη Μαγνησία δείχνουν δυσπιστία στην ιστορία σχετικά με την επινόηση του Επιμενίδη, λέγοντας ότι ο Επιμενίδης μόλις έλαβε τη μαγική του θεραπεία για την πείνα από κάποιες Νύμφες.

Τεκμ. 241

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ο ΜΑΓΝΗΣ, ΠΕΡΙ ΠΟΙΗΤΩΝ ΚΑΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΜΕ ΤΟ ΙΔΙΟ ΟΝΟΜΑ ΘΡ. 11 ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ, ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ 1.114  -50 ΕΤΟΣ ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ ΘΡ. 1

 Ο Ηρόδωρος της Ηράκλειας, ο συγγραφέας της ιστορίας του Ηρακλέους, είχε μια άλλη ιδέα. Σύμφωνα με τον Ηρόδωρο, η μαγική παρασκευή του ασφόδελου και της μολόχας χρησιμοποιήθηκε, για πρώτη φορά, από τον Ηρακλή όταν πήγε στην έρημο χωρίς νερό κατά τη διάρκεια των περιπετειών του στη Λιβύη.

Τεκμ. 242

HΡΟΔΩΡΟΣ Ο ΗΡΑΚΛΕΙΩΤΗΣ (ΠΟΝΤΙΚΟΣ), ΙΣΤΟΡΙΑ ΗΡΑΚΛΕΟΥΣ ΘΡ. 1  ΠΑΡ. ΣΕ ΠΡΟΚΛΟΣ, ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΗΣΙΟΔΟΣ ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ 41  -400/-340 ΕΤΟΣ ΕΠΙΜΕΝΙΔΗΣ ΘΡ. 27.1 FGrHist 31 F1

Ο ήρωας, με τη σειρά του, είχε μάθει τη συνταγή από την Δήμητρα.

Τεκμ. 243

ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΔΙΟΓΕΝΗΣ , ΤΩΝ ΥΠΕΡ ΘΟΥΛΗΝ ΑΠΙΣΤΩΝ ΛΟΓΟΙ ΘΡ. 2b  ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 35 (52 ΤΜΗΜ.) +2ος ΑΙΩΝΑΣ

Από αυτό προκύπτει ότι η προέλευση των επιμενιδικών συνταγών και των επιμενίδιων Καθαρμών μπορεί να εντοπιστεί όχι μόνο στο νησί της Κρήτης αλλά επίσης στην Αθήνα και την Ελευσίνα.

ΩΜΟΦΑΓΙΑ

ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ;

Ο Πορφύριος της Τύρου είναι αυτός που του οφείλουμε για αυτό το σημαντικό απόσπασμα που θεωρείται ότι είναι η παλαιότερη υπάρχουσα μαρτυρία σχετικά με την ορφική διατροφή. Υπάρχει ένα διάσημο θραύσμα από την χαμένη τραγωδία των Κρητών που συνέθεσε ο Ευριπίδης και παίχτηκε στην αθηναϊκή σκηνή μεταξύ του -438 και του -431 έτους. Ο φιλόσοφος από την Τύρο ανέφερε 20 σειρές από αυτή για να υποστηρίξει την επιχειρηματολογία του για την ανωτερότητα της διατροφής χωρίς κρέας στο έργο του Περί της αποχής των εμψύχων. Λέει ότι οι στίχοι, οι οποίοι προέρχονται από τον Χορό που απευθύνεται στον Μίνωα, αφορούν την αποχή των μάντεων του Διός στην Κρήτη.

Τεκμ. 244

ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΠΕΡΙ ΑΠΟΧΗΣ ΕΜΨΥΧΩΝ, 4.19.1–2  +263 ΕΤΟΣ

 Η αναφορά από τους Κρητικούς περιέχει διάφορα εξαιρετικά ενδιαφέροντα θέματα. Ο κορυφαίος του Χορού, που μιλάει εδώ, εισέρχεται ως μυημένος του Ιδαίου Δία, ενός «βοσκός» του νυκτέλιου Ζαγρέα, ένας (Κορύβαντας) που εκτελεί τις ιεροτελεστίες των Κουρητών στο όρος της Μητέρας, και ένας «βάκχος», που μόλις έφυγε από το ναό (της Ρέας) χτισμένο από τα τοπικά κυπαρίσσια. Η ζωή του είναι αγνή, λέει, επειδή απείχε από το να τρώει το ζωϊκό φαγητό και να φοράει λευκά ρούχα, αφού δεν πλησίασε ούτε πτώματα ούτε τοκετό. Το κείμενο υπονοεί τις λατρείες των ακόλουθων θεοτήτων: τον Ιδαίο Δία, τον Ζαγρέα και τη Μητέρα του όρους που ταυτίστηκε με την θεά Ρέα.

Τεκμ. 245

EΥΡΙΠΙΔΗΣ ΚΡΗΤΑΙ ΘΡ. 79 TrGF 472 ΘΡ. 1 -438/-431 ΕΤΟΣ BC ΟΡΦ. ΑΠ 567

Το πιο αινιγματικό είναι η διακήρυξη του Χορού: «Έγινα… υπηρέτης του νυκτοπόλου Ζαγρέα, αφού έκανα την εορτή με ωμό φαγητό» [Τεκμ. 245 γραμμές 11–12].

Η φράση «τας ωμοφάγους δαίτας τελέσας» είναι αμφιλεγόμενη από τα τέλη της αρχαιότητας. Ο χριστιανός Ιερώνυμος από την Στρυδώνα αναλογιζόταν, με λογικό τρόπο, ότι ο Ευριπίδης μιλώντας για «ωμοφάγους δαίτας δεν είχε στο μυαλό παρά την αποχή από μαγειρεμένα γεύματα, coctis cibis.

Τεκμ. 246

ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΣΟΦΡΩΝΙΟΣ ΙΕΡΩΝΥΜΟΣ Ο ΣΤΡΙΔΟΝΙΟΣ, ΚΑΤΑ ΙΩΒΙΑΝΟΥ 2.14 +392 ΕΤΟΣ

 Από την άλλη πλευρά, ο λεξικογράφος Ησύχιος της Αλεξάνδρειας σχολίασε την ίδια γραμμή: «αυτοί που διαιρούν το ωμό κρέας, και τρώνε»,

Τεκμ. 247

ΗΣΥΧΙΟΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ, ΛΕΞΙΚΟ, Ω 218 +5ος ΑΙΩΝΑΣ

όπως το «τας..δαίτας» να προέρχεται από το «ο δαίτης» (αυτός που διαιρεί το κρέας), όχι από την «η δαις» (εορτή με γεύμα)). Η γραμματική σύγχυση των δύο ομώνυμων, δαίτας (Ευριπίδης) και δαίτας (Ησύχιος), είχε ως αποτέλεσμα την υπερβολική ερμηνεία του ευριπιδικού αποσπάσματος στη σύγχρονη φιλολογική ευρυμάθεια με ατελείωτες συζητήσεις για την «ωμοφαγία» που ορίζεται ως η λατρευτική εορτή για το ωμό κρέας.  Cook 644–65; Haussleiter 88–96; Kern 1916; Parker 302; Casadio; Bernabé 2004; Jiménez 2009; Herrero; Bernabé 2016

Ας ρίξουμε μια πιο προσεκτική ματιά στο πλαίσιο στο οποίο εμφανίζεται το ωμοφάγους δαίτας. Το έργο έχει χαθεί και απομένουν μόνο οι αρχαίες ανακεφαλαιώσεις που δεν είναι σαφείς. Τα συμπληρωματικά κείμενα είναι: ένα ποιητικό θραύσμα που αποδίδεται στην αφήγηση του Ευριπίδη «Κρήτες, Αντώνιος Διογένης» σχετικά με τα μυστήρια των Ιδαίων Δακτύλων και τον Διόδωρο της Σικελίας που το εξήγαγε από τους προηγούμενους ιστορικούς της ελληνιστικής περιόδου. Το Ευριπίδιο θραύσμα, που αποδίδεται στους Κρήτες, απεικονίζει την προσφορά χωρίς την χρήση της φωτιάς, «θυσία άπυρος», που δικαιλογείται ως μερικά λαχανικά και άρτους ποπάνων  φτιαγμένους  από καρπούς. Η προσφορά είναι αφιερωμένη στον θεό, τόσο στο Δία όσο και στον Άδης, ο οποίος στέλνει τις ψυχές των νεκρών για να προφητεύσει.

Τεκμ. 248

EΥΡΙΠΙΔΗΣ, ΚΡΗΤΑΙ, TrGF 912  -438/-431 ΕΤΟΣ BC ΟΡΦ. ΑΠ . 458

 Το συγκρητικό «Ζευς-Άδης» μπορεί να είναι το ίδιο με τον «νυκτοπόλο-Ζαγρεύς» που ανέφερε ο Ευριπίδης [Τεκμ. 245], επειδή ο Αισχύλος στο χαμένο έργο του «Οι Αιγύπτιοι» παραχώρησε το όνομα του Ζαγρέα στον Πλούτωνα, τον θεό του κάτω κόσμου.

Τεκμ. 249

AΙΣΧΥΛΟΣ, ΑΙΓΥΠΤΙΟΙ 5 ΠΡΙΝ ΤΟ -456 ΕΤΟΣ

Δεν μας πληροφορούμαστε ποιοι πρέπει, με αυτόν τον τρόπο, να αντιμετωπίσουν τη νεκρομαντεία; Ο Πορφύριος υποθέτει ότι ήταν «οι μάντεις του Διός» [Τεκμ. 244].

 Ο Αντώνιος Διογένης (-2^ος αιώνας) είναι αυτός που αναφέρει τη μύηση του Πυθαγόρα στα μυστήρια του Ιδαίου Διός. Το παράξενο τελετουργικό, το οποίο πιστεύεται ότι προήλθε από τους Ιδαίους Δάκτυλους, περιλάμβανε μια σειρά εξαγνισμών (με μετεωρική καταιγίδα, με θαλασσινό νερό, με νερό ποταμού), φορώντας μαύρους χιτώνες και ιμάτια από μαύρο μαλλί, κατέβαιναν μέσα στην Ιδαία σπηλιά ― όπου είχε τοποθετήθεί ο θρόνος και ο τάφος του Διός ― και έμεναν εκεί για 27 ημέρες. Το τελετουργικό περιλάμβανε επίσης κάποια απροσδιόριστη προσφορά στον Δία, ο οποίος ονομάζεται Ζαν στην Κρητική διάλεκτο

Τεκμ. 250

ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΔΙΟΓΕΝΗΣ , ΤΩΝ ΥΠΕΡ ΘΟΥΛΗΝ ΑΠΙΣΤΩΝ ΛΟΓΟΙ ΘΡ. 2a  ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ 17 (43 ΤΜΗΜ.) +2ος ΑΙΩΝΑΣ

[Στη Δωρική διάλεκτο Ζαν, σημαίνει Ζευς, δείτε LSJ 753 «Ζαν»,  Δεν έχω ιδέα αν αυτός ο Ζαν έχει σχέση με τον Ζας (Ζευς), ο οποίος παίζει τον κρίσιμο ρόλο στην κοσμογονία του δασκάλου του Πυθαγόρα, του Φερεκύδη, 14, 66]

Το σπήλαιο και ο ναός του Δία κοντά στην Κνωσό, πρέπει να ήταν τα ίδια με αυτά  των Ιδαίων, που αναφέρονται από τον Πλάτωνα στους νόμους του

Τεκμ. 251

ΠΛΑΤΩΝ, ΝΟΜΟΙ 624a–625c  -350 ΕΤΟΣ

Ο τάφος και το παράξενο όνομα Ζαν (Οι Ζάνες σε πληθυντικό, βλ. Rose 1921) μπορεί επίσης να αναφέρεται στους ανθρώπους που αφιερώθηκαν στον Δία και σκοτώθηκαν προς τιμήν του.

Τεκμ. 252

ΓΑΪΟΣ ΤΡΕΒΑΤΙΟΣ ΤΕΣΤΑ, ΠΕΡΙ ΘΡΗΣΚΕΙΩΝ, BIBΛIO 9 ΘΡ. 8 ΠΑΡ. ΣΕ ΜΑΚΡΟΒΙΟ, ΣΑΤΟΥΡΝΑΛΙΑ 3.7.5–8  -1ος ΑΙΩΝΑΣ

Είναι δύσκολο να πούμε εάν τα προφητευτικά φάσματα του Ζευς-Άδη [Τεκμ. 248], μπορούν να συμπεριληφθούν στην κατηγορία Ζάνες [Τεκμ. 252] και αν  ζητείτο η γνώμη τους στο Ιδαίο σπήλαιο ή κάπου αλλού. Τέλος πάντων, δεν νομίζω ότι ο Κρητικός Ζαν μπορεί να συνδεθεί με τον ταυρόμορφο Ζαγρέα, που σκοτώθηκε από τους Τιτάνες, όπως πρότεινε ο Arthur B. Cook (Cook 646–47).

Ας στραφούμε τώρα στον Διόδωρο της Σικελίας, ο οποίος συνοψίζει την πλοκή στην τραγωδία «Κρήτες». Λέει ότι ο Μίνωας (ο μελλοντικός βασιλιάς της Κνωσού και της Κρήτης), τιμωρήθηκε από τον Ποσειδώνα για τη θυσία ενός άλλου ταύρου από αυτόν που είχε επιλεγεί. Η οργή του Ποσειδώνα ήταν ο λόγος για τον οποίο η σύζυγος του Μίνωα, Πασιφάη, ερωτεύτηκε τον ταύρο που δεν θυσιάστηκε και στη συνέχεια γέννησε τον Μινώταυρο, το υβριδικό ταυροκέφαλο νήπιο.

Τεκμ. 253

ΔΙΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ, ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 4.77.2–3  -60/-30 ΕΤΟΣ

 Μπορεί κανείς να υποθέσει ότι η υπόθεση της τραγωδίας «Κρήτες» ξεκινά τη στιγμή που ο Μίνωας κάλεσε τους μάντεις του Διός να συμβουλευτεί μαζί τους, τους οιωνούς, όπως έκαναν αυτοί τις ερωτήσεις όταν καλούσαν τα προφητευτικά φάσματα, αλλά το αρνήθηκαν υπό την κάλυψη της αγνότητός τους που συμβολίζονταν με τα λευκά ενδύματα και χορτοφαγικό τρόπο ζωής.

Ο Διόδωρος αναφέρεται επίσης στους τοπικούς κρητικούς θρύλους στα μυθικά γεγονότα που προηγήθηκαν της γέννησης του Μινώταυρου. Ξεκινά με το απόσπασμα από τον Έφορο τον Κυμαίο, ο οποίος διηγήθηκε ότι οι Ιδαίοι Δάκτυλοι, που γεννήθηκαν στη Φρυγία, πιστώθηκαν με την επινόηση των μυστηρίων και μυητικών τελετών και με την καθοδήγηση του Ορφέως για το  πώς να τα τελούν.

Τεκμ. 254

EΦΟΡΟΣ Ο ΚΥΜΑΙΟΣ (ΑΙΟΛΙΣ), ΠΕΡΙ ΑΝΑΚΛΥΨΕΩΝ, FGrHist 70 F104 ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ, ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 5.64.4  -341 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ . 519 + ΟΡΦ. ΑΠ . 940.1

 Στη συνέχεια, ο Διόδωρος συνεχίζει με την Ιστορία της Κρήτης από τον Επιμενίδη τον Γενεαλόγο, ο οποίος είναι διαφορετικός από τον Επιμενίδη της Κρήτης που αναφέρθηκε στην προηγούμενη ενότητα. Μετά από αυτούς, λέει, οι εννέα Κουρήτες γεννήθηκαν από τη γαία.

Τεκμ. 255

EΠΙΜΕΝΙΔΗΣ Ο ΓΕΝΕΑΛΟΓΟΣ (ΘΕΟΛΟΓΟΣ), ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΩΝ ΘΡ. 4  ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ, ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 5.65.1 ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ  FGrHist 457 F17 = FGrHist 468 F1

 Εκείνη την εποχή, ζούσαν ακόμη έξι Τιτάνες και πέντε Τιτανίδες, τα παιδιά του Ουρανού και της Γαίας, που κατοικούσαν κοντά στην Κνωσό όπου η Ρέα, ​​μία από τις Τιτανίδες, είχε μια οικία στο Άλσος με τα Κυπαρίσσια.

Τεκμ. 256

EΠΙΜΕΝΙΔΗΣ Ο ΓΕΝΕΑΛΟΓΟΣ (ΘΕΟΛΟΓΟΣ), ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΩΝ ΘΡ. 4  ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ, ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 5.66.1–3 ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ  FGrHist 457 F17 = FGrHist 468 F1

 [Το Άλσος με τα κυπαρίσσια της Κρήτης καταστράφηκαν στον Μεσαίωνα, με το +1414.

Όταν γέννησε τον Δία, οι Κουρήτες φρόντισαν το βρέφο της.

Τεκμ. 257

EΠΙΜΕΝΙΔΗΣ Ο ΓΕΝΕΑΛΟΓΟΣ (ΘΕΟΛΟΓΟΣ), ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΩΝ ΘΡ. 4  ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ, ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 5.65.4 ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ  FGrHist 457 F17 = FGrHist 468 F1

 Ο Δίας, ιθαγενής στο νησί του, βίασε την Φερσεφόνη και γεννήθηκε ο Διόνυσος, ο οποίος τεμαχίστηκε από τους Τιτάνες, τους  θείους του. Η ιστορία  λέγεται ότι την εξιστορεί ο Ορφέας και σχετίζεται με κάποιες μυστικές τελετές.

Τεκμ. 258

EΠΙΜΕΝΙΔΗΣ Ο ΓΕΝΕΑΛΟΓΟΣ (ΘΕΟΛΟΓΟΣ), ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΩΝ ΘΡ. 4 ΠΑΡ. ΣΕ ΔΙΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ, ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 5.75.4  ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ  ΟΡΦ. ΑΠ . 283.1+ ΟΡΦ. ΑΠ . 311.12 + ΟΡΦ. ΑΠ . 530 FGrHist 457 F17 = FGrHist 468 F1

 Η εκδοχή του Διόδωρου, η οποία προέρχεται από τον Επιμενίδη, στερείται της γνωστής συνέχειας της ιστορίας, δηλαδή του μύθου για τη δημιουργία της ανθρωπότητας από τις στάχτες των Τιτάνων, που καίγονται με τον κεραυνό του Δία, αυτό συμβαίνει μισή χιλιετία αργότερα, στον Ολυμπιόδωρο της Αλεξάνδρειας.

Τεκμ. 259

ΟΛΥΜΠΙΟΔΩΡΟΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΣ, ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ  ΦΑΙΔΩΝ 1.3 +525/+65 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ . 220 Kern + ΟΡΦ. ΑΠ . 304i + ΟΡΦ. ΑΠ . 313.2 + ΟΡΦ. ΑΠ . 318.3 + ΟΡΦ. ΑΠ . 320.1

 Τέλος, στον Διόδωρο βρίσκεται επίσης ο Κορύβαντας, ο πρώτος ιερέας της Μητέρας των Θεών, εξ΄αιτίας αυτού όλοι οι ιερείς που εκτελούν τις ιερές της τελετές (ιερά) ονομάστηκαν «Κορύβαντες».

Τεκμ. 260

ΔΙΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ, ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ, 5.49.2–3  -60/-30 ΕΤΟΣ

 Οι ιερές τελετές της ίδιας θεάς, της Μητέρας του όρους, συνοδευόμενες από τους Κουρήτες, έχουν αναφερθεί από τον Ευριπίδη στους Κρήτες, [Τεκμ. 245 γραμμή 14].

Ο Θεόφραστος από την Ερεσό και οι ελληνιστικοί ιστορικοί γνώριζαν τα κείμενα των τελετουργικών των Κορυβάντων από την Κρήτη, που ήταν γραμμένα σε ειδικές επιγραφές που ονομάζονταν «κύρβεις», και αφορούσαν τις εορτές και τις θυσίες.

Τεκμ. 261

ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ Ο ΕΡΕΣΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΕΥΣΕΒΕΙΣ ΘΡ.12  ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΠΕΡΙ ΑΠΟΧΗΣ ΕΜΨΥΧΩΝ 2.21.1  -322 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 262

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΘΡ. 410 -200 ΕΤΟΣ

 Ο Θεόφραστος ανέφερε τις κύρβεις στο πλαίσιο των αιματηρών θυσιών και των νηφάλιων σπονδών.

Η σχέση μεταξύ της χορτοφαγικής διατροφής και των Κορυβαντικών τελετουργικών επιβεβαιώνεται από τον Νόννο τον Πανοπολίτη, που περιγράφει το «δείπνον άδειπνον» («το δείπνο χωρίς το δείπνο»), που φιλοξενούνταν από έναν συγκεκριμένο χωρικό, τον Βρόγγο, ο οποίος κατοικούσε «οίκον άοικον»  (οίκο χωρίς οίκο) στην ομηρική γη Αλύβη, που βρισκόταν στη Βιθυνία ή τη βόρεια Φρυγία.

Τεκμ. 263

NΟΝΝΟΣ Ο ΠΑΝΟΠΟΛΙΤΗΣ, ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΑ 17.37–66 +450 ΕΤΟΣ

 Ο φιλόξενος βοσκός κάλεσε τον ταξιδιώτη Διόνυσο στη σπηλιά του, του  πρόσφερε γάλα, και προσπάθησε να θυσιάσει ένα από τα πρόβατά του, αλλά ο θεός τον σταμάτησε. Ο Βρόγγος, στη συνέχεια, του πρόσφερε μερικούς καρπούς ελιάς σε άλμη και πολτοποιημένο τυρί σε ψάθινα καλάθια, κατά πάσα πιθανότητα φρέσκο ​​τυρί αναμεμιγμένο με βότανα που ονομάζεται moretum στα Λατινικά.  Αφού ο Διόνυσος ικανοποιήθηκε με το δείπνο χωρίς κρέας, δηλαδή το δείπνον άδειπνον, του θύμισε την λιτή γιορτή και το αναίμακτο τραπέζι της Κυβέλης, της Μητέρας του όρους.

Από το επίθετο γηγενέων (γίγας) που χρησιμοποιήθηκε από τον Νόννο στο σπήλαιο του Βρόγγου, ο Enrico Livrea συμπεραίνει ότι το απόσπασμα του Νόννου σχετικά με τη φιλοξενία του Βρόγγου θα μπορούσε να είναι μιμητικά αντιγραμμένο σύμφωνα με την Γιγαντιάς του Σαμίου ποιητή Διονύσιου (Λιβρέα). Το ποίημα έχει χαθεί και μόνο μερικά αποσπάσματα έχουν σωθεί τα οποία έχουν υποστεί ζημιά. Το ένα αφορά τις προετοιμασίες για μια εορτή και ένα διαιτολόγιο χωρίς κρέας που αποτελείται από κυάμους, δημητριακά, κόκκους σιταριού και ένα φίλτρο με γεύμα.

Τεκμ. 264

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ, ΓΙΓΑΝΤΙΑΣ   ΑΡ. 19 +3ος ΑΙΩΝΑΣ

Αυτό σημαίνει ότι ο Βρόγγος ήταν γίγαντας, γεννημένος από την γη. Γνωρίζουμε από το Ψευδο-Επιμενίδη, [Τεκμ. 255], ότι οι Κουρήτες, επίσης, φημίζονταν ότι δημιουργήθηκαν από τη γη. Ίσως ένας από αυτούς ήταν ο Βρόγγος που συναντήθηκε ο Διονύσος στην Αλύβη.

Το συμπέρασμά μου είναι ότι η ευριπιδική φράση ωμοφάγους δαίτας, που σχετίζεται με τις λατρείες του Ζευς-Άδη και της Μητέρας του όρους, δεν σημαίνει τίποτα άλλο παρά το να τρεφόμαστε με άψητες χορτοφαγικές τροφές ή να κάνουμε αναίμακτες θυσίες χωρίς φωτιά. Στο συμπέρασμά μου, συμφωνώ με το συμπέρασμα που έκανε ο Juan I. González στην εργασία του σχετικά με το θέμα της ωμοφαγίας. Ανάμεσα στις πολλές μαρτυρίες που έδωσε ο González, υπάρχει μια με ιδιαίτερη σημασία. Είναι το απόσπασμα από τον Παλλάδιο της Ελενόπολης σχετικά με τη διατροφή εφ’ ορου ζωής που διατηρούσε ο Αιγύπτιος ιερέας ασκητής  Αμμώνιος. Η δίαιτά  του από την νεαρή ηλικία του μέχρι το θάνατο του ήταν η ωμοφαγία, όπως λέει ο Παλλάδιος, και εξηγεί ότι δεν έτρωγε τίποτα που να είχε περάσει από τη φωτιά: ουδέν γαρ ο διά πυρός διήρχετο.

Τεκμ. 265

ΠΑΛΙΑΔΗΣ Ο ΕΛΕΝΟΠΟΛΙΤΗΣ (ΔΡΕΠΑΝΟΝ), ΛΟΥΣΙΑΚ ΙΣΤΟΡΙΑ 11.4  +388 ΕΤΟΣ

 Νομίζω ότι και ο Ευριπίδης είχε στο μυαλό του μια τέτοια ωμοφαγία: η βρώσις άψητων τροφίμων.

Έχουμε αρκετές μαρτυρίες για ένα άλλο είδος ωμοφαγίας, που καταβροχθίζεται ωμή σάρκα ζώων από τους λάτρεις του Διονύσου [Στη λατρεία του Διονύσου με την επικύση «Ομήστης» ή «Ομάδιος» («ωμά-τρώγων»), τα ζωντανά ζώα σχίζονταν σε κομμάτια, αλλά πιθανότατα δεν τρώγονταν από τους λάτρεις του θεού)].

Τεκμ. 266

EΥΡΙΠΙΔΗΣ ΒΑΚΧΑΙ 136–42 -406 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 267

ΔΙΑΤΑΓΜΑ ΝΟΜΟΥ ΙΕΡΩΝ ΑΙΜΑΤΗΡΩΝ ΘΥΣΙΩΝ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ ΒΑΚΧΙΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΜΙΛΗΤΟ -276/-275 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 583

Τεκμ. 268

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ο ΧΑΙΡΩΝΕΥΣ, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΕΚΛΕΛΟΙΠΟΤΩΝ ΧΡΗΣΤΗΡΙΩΝ 14, 417C  +119 ΕΤΟΣ

Τεκμ. 269

ΚΛΗΜΗΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ, ΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΙΝΕΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣ ΕΛΛΗΝΑΣ, 2.12.2 +195 ΕΤΟΣ ― Διόνυσον μαινόλην ὀργιάζουσι Βάκχοι ὠμοφαγίᾳ τὴν ἱερομανίαν ἄγοντες καὶ τελίσκουσι τὰς κρεονομίας. τῶν φόνων ἀνεστεμμένοι τοῖς ὄφεσιν, ἐπολολύζοντες Εὐάν, Εὔαν ἐκείνην, δί ἣν ἡ πλάνη παρηκολούθησεν· καὶ σημεῖον ὀργίων βακχικῶν ὄφις ἐστὶ τετελεσμένος. αὐτίκα γοῦν κατὰ τὴν ἀκριβῆ τῶν Ἑβραίων φωνὴν τὸ ὄνομα τὸ Ἕνυια δασυνόμενον ἑρμηνεύεται ὄφις ἡ θήλεια.

Τεκμ. 270

ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ Ο ΣΑΜΟΣΑΤΕΥΣ, ΔΙΟΝΥΣΟΣ 2  +165/+80 ΕΤΟΣ ― τὰς δ᾽ οὖν ποίμνας διηρπόάσθαι ἤδη ὑπὸ τῶν γυναικῶν καὶ διεσπάσθαι ἔτι ζῶντα τὰ θρέμματα ὠμοφόγους γάρ τινας αὐτὸς εἰναι.

Τεκμ. 271

ΦΙΡΜΙΚΟΣ ΜΑΤΕΡΝΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΛΑΝΗΣ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΘΡΗΣΚΕΙΩΝ 6.5  +340 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 322 ― (Μετάφραση από Λατινικά) Οι Κρητικοί, για να καταπραΰνουν την άγρια διάθεση του θυμωμένου τυράννου [δηλαδή του Διός], ίδρυσαν συγκεκριμένες μέρες ως πένθιμες εορτές και τις συνδύασαν με μια ετήσια τελετή με έναν εορτασμό ανά δύο έτη, εκτελώντας με τάξη όλα όσα έπρεπε το παιδί [δηλαδή ο Λίμπερ ] είχε κάνει ή υπέφερε στο θάνατο του. Έσκιζαν έναν ζωντανό ταύρο με τα δόντια τους, θυμίζοντας έτσι το άγριο γεύμα κάθε χρόνο στον εορτασμό του. Περιπλανώνταν στις μοναξιές του δάσους φωνάζοντας ασυνάρτητες κραυγές μέσα σε μια παραπλανητική τρέλα, έτσι ώστε ο φόνος καθορίζονταν από μια πράξη τρέλλας, και όχι πονηριάς. Μπροστά τους μεταφέρονταν το καλάθι στο οποίο η αδερφή του [δηλαδή η Μινέρβα] είχε κρύψει την καρδιά. Με τη μουσική των αυλών και τη κρούση των κυμβάλων δημιουργούταν η πίστη με την οποία το αγόρι είχε ταφεί.

 Οι εν λόγω μαρτυρίες αφορούν, κατά τη γνώμη μου, την εκστατική λατρεία του Διονύσου Ομαδίου («τρώγων-ωμά») – το προσωνύμιο μαρτυρείται, μεταξύ άλλων, από τον ορφικό ύμνο προς τον Τριετηρικό Θεό.

Τεκμ. 272Α

ΟΡΦΙΚΟΙ ΥΜΝΟΙ 52.4–7 +200 ΕΤΟΣ ― νυκτέρι·, Εὐβουλεῦ, μιτρηφόρε, θυρσοτινάκτα, ὄργιον ἄρρητον, τριφυές, κρύφιον Διὸς ἔρνος, Πρωτογον᾽, Ἠρικεποῖε, θεῶν πάτερ ἠδὲ καὶ υἱέ, ὠμάδιε, σκηπτοῦχε, χοροιμανές, ἁγέτα κώμων…

 – και σε ορισμένες παρεκκλίσεις της Διονυσιακής λατρείας, συμπεριλαμβανομένης μιας ανθρώπινης θυσίας, που δεν μαρτυρείται για το Ορφικό κίνημα.

Τεκμ. 272Β

EΥΕΛΠΙΣ Ο ΚΑΡΥΣΤΙΟΣ, ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΠΕΡΙ ΑΠΟΧΗΣ ΕΜΨΥΧΩΝ 2.55.3  ΠΡΙΝ ΤΟ +263 ΕΤΟΣ ― ἔθυον δὲ καὶ ἐν Χίῳ τῷ Ὠμαδίῳ Διονύσῳ ἄνθρωπον διασπῶντες, καὶ ἐν Τενέδῳ, ὡς φησὶν Εὔελπις ὁ Καρύστιος…

ΓΑΛΑ: ΕΠΙΤΡΕΠΕΤΑΙ;

Τελευταίο, έμεινε να συζητήσουμε τα ποτά. Προφανώς, κάθε είδος ποτού/φίλτρου επιτρεπόταν με εξαίρεση το γάλα. Γιατί όμως το γάλα εξαιρείται;

 Η έκτη στήλη στον Πάπυρο του Δερβενίου ασχολείται με τις προσφορές που συνήθως γίνονται στις αμέτρητες ψυχές των νεκρών που ταυτίζονται εδώ με τις Ευμενίδες. Οι προσφορές στις Ευμενίδες ήταν ιεροί άρτοι που ονομάζονται πόπανα καθώς και νηφάλιες χοές, νερού και γάλακτος, που τους έχυναν πάνω τους πριν από τις τακτικές θυσίες στους θεούς.

Τεκμ. 273

ΠΑΠΥΡΟΣ ΔΕΡΒΕΝΙΟΥ 6 ΣΕΙΡΕΣ 5–10  -340 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 471 ― τοῖς δὲ ἱεροῖς ἐπισπένδουσιν ὕδωρ καὶ γάλα, ἐξ ὦνπερ καὶ τὰς χοὰς ποιοῦσι. ἀνάριθμα καὶ πολυόμφαλα τὰ πόπανα θύουσιν, ὅτι καὶ αἱ ψυχαὶ ἀνάριθμοί εἰσι. Μύσται Εὐμενίσι προθύουσι κατὰ τὰ αὐτὰ μάγοις· Εὐμενίδες γὰρ ψυχαί εἰσιν.

Οι μεταγενέστερες πηγές συνδέουν τις χοές γάλακτος με ειδικά κεραμικά αγγεία, «αγγέσι κεραμείοις».

Τεκμ. 274

ΣΧΟΛΙΑ ΑΡΧΑΙΑ ΣΕ ΑΙΣΧΙΝΗ 1, 374a  ΠΡΙΝ ΤΟΝ 10ο ΑΙΩΝΑ ― ταῖς Σεμναῖς θεαῖς·…. ἦν δὲ τὰ πεμπόμενα αὐταῖς ἱερὰ πόπανα καὶ γάλα ἐν ἄγγεσι κεραμείοις. φασὶ μέντοι αὐτὰς οἱ μὲν Γῆς εἶναι καὶ Σκότους, οἱ δὲ Σκότους καὶ Εὐωνύμης. ἣν καὶ Γῆν ὀνομάζεσθαι. κληθῆναι δὲ Εὐμενίδας ἐπὶ Ὀρέστου πρῶτον Ἔρινύας καλούμενας.

Ο Albert Henrichs (Henrichs) υποθέτει ότι τα εν λόγω αγγεία είναι τα ίδια με τις Ελευσίνιες πλημοχόες (εικ.), που χρησιμοποιούνται την 22^η του μηνός Βοηδρομιώνος, ή την τελευταία ημέρα των Μεγάλων Μυστηρίων στην Ελευσίνα.

Τεκμ. 275

ΑΘΗΝΑΙΟΣ Ο ΝΑΥΚΡΑΤΙΝΟΣ , ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΑΙ 11.93, 496A–B  +195/+217 ΕΤΟΣ ― Πλημοχόη· σκεῦος κεραμεοῦν βεμβικῶδες ἑδραῖον ἡσυχῇ. ὃ κοτυλίσκον ἔνιοι προσαγορεύουσιν. ὥς φησι Πάμφιλος. χρῶνται δὲ αὐτῷ ἐν Ἐλευσῖνι τῇ τελευταίᾳ τῶν μυστηρίων ἡμέρᾳ. ἣν καὶ ἀπ᾿ αὐτοῦ προσαγορεύουσι Πλημοχόας: ἐν ἡ δύο πλημοχόας πληρώσαντες τὴν μὲν πρὸς ἀνατολάς, τὴν δὲ πρὸς δύσιν …. ἀνιστάμενοι ἀνατρέπουσίν τε ἐπιλέγοντες ῥῆσιν μυστικήν.

Ο Edward L. Ochsenschlager εικάζει ότι ο σκοπός των Ελευσίνων χοών έχει ως στόχο την κοσμική αναγέννηση και ανακύκλωση των ψυχών.

Τέλος, ο Νουμήνιος από την Απάμεια της Συρίας (+2^ος αιώνας), παρατηρεί ότι οι χοές του μελιού και του γάλακτος χύνονταν στις ψυχές, γιατί το γάλα – η πρώτη τροφή των νεογέννητων βρεφών – χρησιμοποιείται για να προσελκύσει τις ψυχές που εισέρχονται στα επόμενα σώματα.

 Τεκμ. 276

ΝΟΥΜΗΝΙΟΣ Ο ΕΞ’ ΑΠΑΜΕΙΑΣ ΘΡ. 32 ΤΜΗΜ. ΠΑΡ. ΣΕ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΕΝ ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΤΩΝ ΝΥΜΦΩΝ ΑΝΤΡΟΥ 28 A +150 ΕΤΟΣ ― δῆμος δὲ ὀνείρων κατὰ Πυθαγόραν αἱ ψυχαὶ, ἃς συνάγεσθαι φησὶν εἰς τὸν γαλαξίαν τὸν οὕτω προσαγορευόμενον ἀπὸ τῶν γάλακτι τρεφομένων, ὅταν εἰς γένεσιν πέσωσιν. ᾧ καὶ σπένδειν αὐταῖς τοὺς ψυχαγωγοὺς μέλι κεκραμένον γάλακτι ὡς ἂν δι᾿ ἡδονῆς εἰς γένεσιν μεμελετηκυίαις ἔρχεσθαι᾽ αἷς συγκυεῖσθαι τὸ γάλα πέφυκεν.

 Όπως είδαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, οι Ορφικοί και οι Πυθαγόρειοι απείχαν από ορισμένα είδη τροφίμων (κρέας, αυγά, κυαμοειδή) για να αποφευχθεί η αναγέννηση ή να μειώσουν τον αριθμό των ενσαρκώσεων τους. Έτσι, αν πίστευαν ότι το πόσιμο γάλα οδηγεί το σώμα σε μια επόμενη γενιά, τότε έχει ως αποτέλεσμα ότι πρέπει να απέχουν από αυτό.

Δεν υπάρχει κανένας λόγος για να υποθέσουμε ότι οι ορφικοί έπιναν μόνο νερό σε όλη τους τη ζωή, όπως οι λεγόμενοι Πυθαγοριστές της ύστερης κλασικής και πρώιμης ελληνιστικής περιόδου.

Τεκμ. 277

ΔΙΟΔΩΡΟΣ Ο ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ, ΒΙΒΛ. ΙΣΤΟΡΙΩΝ 10.7.2  -60/-30 ΕΤΟΣ ― πολλοὺς δὲ ἔπειθεν ἀπύροις σιτίοις χρῆσθαι καὶ ὑδροποσίαις πάντα τὸν βίον ἕνεκεν τοῦ τἀγαθὰ θηρᾶσθαι τὰ κατὰ ἀλήθειαν.

Η «υδροποσία» («πόσις καθαρού ύδατος») δεν θα μπορούσε να είναι χαρακτηριστικό του αρχαίου Ορφισμού. Εκτός από την αηδία των αρχαίων μεσογειακών ανθρώπων για το καθαρό νερό, η οποία βεβαιώνεται μεταξύ άλλων από τον Αίλιο Αριστείδη,

Τεκμ. 278

ΑΙΛΙΟΣ ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ, ΙΕΡΟΙ ΛΟΓΟΙ 3.32  +148 ΕΤΟΣ ― ὅσον μὲν οὖν τινα χρόνον διήνεγκα τὴν ὑδροποσίαν, οὐδὲ τοῦτο ἔχω λέγειν· ὅτι δ᾽ εὐκόλως τε καὶ ῥᾳδίως ἀεί πῶς πρότερον δυσχεραίνων τὸ ὕδωρ καὶ ναυτιῶν. ὡς δὲ καὶ
τοῦτο ἐλελειτούργητο. τοῦ μὲν ὕδατος ἀφίησί με, οἴνου δὲ ἔταξε μέτρον. καὶ ἦν γε ῥῆμα ἡμίνα βασιλική· γνώριμον δή που ὅτι ἔφραζεν ἡμικότυλον. ἐχρώμην τούτῳ καὶ οὕτως ἤρκει ὡς οὐκ ἤρκει πρότερον τὸ διπλάσιον…

 είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς τους βίους των ορφικών χωρίς οίνο, το δώρο του Διονύσου του οποίου τα μυστήρια επινοήθηκαν από τον Ορφέα, σύμφωνα με τους ίδιους,

Τεκμ. 279Α

ΨΕΥΔΟ-ΑΠΟΛΛΟΔΩΡΟΣ, ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 1.3.2  +100  ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 501 ― εὖρε δὲ Ὀρφεὺς καὶ τὰ Διονύσου μυστήρια…

 και αναφέρεται στις Ορφικές Μυήσεις από τον Ονομάκριτο.

Τεκμ. 279Β

ΟΝΟΜΑΚΡΙΤΟΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ, ΟΡΦΕΩΣ ΤΕΛΕΤΑΙ, ΘΡ. 2 A4 ΠΑΡ. ΣΕ ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ ΠΕΡΙΗΓΗΣΙΣ ΕΛΛΑΔΟΣ 8.37.5 -508 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 1113 ― παρὰ δὲ Ὁμήρου Ὀνομάκριτος παραλαβὼν τῶν Τιτάνων τὸ ὄνομα Διονύσῳ τε συνέθηκεν ὄργια καὶ εἶναι τοὺς Τιτᾶνας τῷ Διονύσῳ τῶν παθημάτων ἐποίησεν αὐτουργούς.

 Ο Ορφέας ήταν που έπεισε τους αρχαίους κατοίκους της Ελλάδας ότι η μετά θάνατον ζωή στον Άδη θα ήταν «μέθη αιώνιος», (εθισμός για πάντα).

Τεκμ. 280

ΠΛΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΕΙΑ 363c–d  -371 ΕΤΟΣ ΟΡΦ. ΑΠ. 431 ― Μουσαῖος δὲ τούτων νεανικώτερα τἀγαθὰ καὶ ὁ ὑὸς αὐτοῦ παρὰ θεῶν διδόασιν τοῖς δικαίοις· εἰς Ἅιδου γὰρ ἀγαγόντες τῷ λόγῳ καὶ κατακλίναντες καὶ συμπόσιον τῶν ὁσίων κατασκευάσαντες ἐστεφανωμένους ποιοῦσιν τὸν ἅπαντα χρόνον ἤδη διάγειν μεθύοντας, ἡγησάμενοι κάλλιστον ἀρετῆς μισθὸν μέθην αἰώνιον.

 Η «μέθη», είναι μια εσχατολογική ελπίδα των Ορφικών, και προϋποθέτει την κατανάλωση οίνου η οποία είναι αποδεκτή στους Ορφικούς κύκλους από την κλασική αρχαιότητα.

ΠΛΑΤΩΝ: ΜΙΑ ΠΟΛΗ ΤΩΝ ΧΟΙΡΩΝ;

Για να κλείσουμε το κεφάλαιο για το Ορφικό διαιτολόγιο, μπορούμε να παραθέσουμε το απόσπασμα από την Πολιτεία όπου ο Πλάτων, μέσω του επιστομίου του, Σωκράτη, συζητά το ζήτημα της διατροφής στην ιδανική πόλη Καλλίπολη.

Τεκμ. 281

ΠΛΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΕΙΑ 372b–d -371 ΕΤΟΣ ― θρέψονται δὲ ἐκ μὲν τῶν κριθῶν ἄλφιτα σκευαζόμενοι, ἐκ δὲ τῶν πυρῶν ἄλευρα, τὰ μὲν πέψαντες, τὰ δὲ μάξαντες, μάζας γενναίας και άρτους επί κάλαμόν τινα παραβαλλόμενοι ή φύλλα καθαρά, κατακλιθέντες επί στιβάδων εστρωμένων μίλακί τε και μυρρίναις, ευωχήσονται αυτοί τε και τα παιδία, επιπίνοντες του οίνου, εστεφανωμένοι καὶ ὑμνοῦντες τοὺς θεούς,… καὶ ὁ Γλαύκων ὑπολαβών, Άνευ ὄψου, ἔφη, ὡς ἔοικας, ποιεῖς τοὺς ἄνδρας ἑστιωμένους. ἀληθῆ, ἦν δ᾽ ἐγώ, λέγεις. ἐπελαθόμην ότι και όψον έξουσιν, ἅλας τε δῆλον ὅτι καὶ ἐλάας καὶ τυρόν, καὶ βολβοὺς και λάχανά γε, οία δη εν ἀγροῖς ἐψήματα, ἐψήσονται. καὶ τραγήματά που παραθήσομεν αὐτοῖς τῶν τε σύκων καὶ ἐρεβίνθων καὶ κυάμων, και μύρτα και φηγούς σποδιοῦσιν πρὸς τὸ πῦρ, μετρίως υποπίνοντες· και ούτω διάγοντες τον βίον εν εἰρήνῃ μετὰ ὑγιείας, ὡς εἰκός, γηραιοὶ τελευτῶντες ἄλλον τοιοῦτον βίον τοῖς ἐκγόνοις παραδώσουσιν. καὶ εἰ δὲ ὑῶν πόλιν, ὦ Σώκρατες, ἔφη, κατεσκεύαζες, τί ἂν αὐτὰς άλλο ή ταύτα εχόρταζες;

Τι θα τρώνε οι άνθρωποι στην ιδανική πόλη; Ο Σωκράτης λέει ότι θα τρέφονται με ψωμί και άρτους από σιτάρι και κριθάρι, και θα πίνουν κρασί. Στη συνέχεια, προσθέτει αλάτι, ελιές, τυρί, βραστές ρίζες, τοπικά λαχανικά, σύκα, φακές, ψητούς μύρτους και βελανίδια. Το απλό διαιτολόγιο, το οποίο συγκλίνει με την ορφική δίαιτα και το Κορυβαντικό δείπνον άδειπνον, σχολιάζεται από τον Γλαύκωνα, τον συνομιλητή του Σωκράτη, με τον ακόλουθο τρόπο: Αν ίδρυες μια πόλη για χοίρους, Σωκράτη, δεν θα πάχαιναν εάν τους τάϊζες με την ίδια τροφή;  Μπορούμε λοιπόν να ρωτήσουμε, αν η «υών πόλις»  εξέφραζε την πραγματική αντίληψη του Πλάτωνα για την «Ορφική ζωή» που δόξαζε στους Νόμους του [Τεκμ. 1];

 Για να συνοψίσουμε, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τις λέξεις του Φιλόστρατου, που βρίσκονται στο στόμα του Απολλώνιου από τα Τύανα, που αφορούν τις ακάθαρτες και καθαρές τροφές. Λέει ότι το κρέας των ζώων είναι ακάθαρτο, ενώ το αγνό είναι ό, τι παράγει η ίδια η γη, οπότε, όπως υποστηρίζει, τα φρούτα και τα λαχανικά ανήκουν στα αγνά τρόφιμα και ο οίνος είναι «καθαρό πώμα».

Τεκμ. 282

ΦΛΑΒΙΟΣ ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ, ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΥ ΤΩΝ ΤΥΑΝΩΝ 1.8.1  +215/+17 ΕΤΟΣ ― καὶ εἰπὼν τοῦτο τὰς μὲν ἐμψύχους βρώσεις ὡς οὔτε καθαρὰς καὶ τὸν νοῦν παχυνούσας παρῃτήσατο, τραγήματα δὲ καὶ λάχανα ἐσιτεῖτο, καθαρὰ εἶναι φάσκων, ὁπόσα ἡ γῆ αὐτὴ δίδωσι, καὶ τὸν οἶνον καθαρὸν μὲν ἔφασκεν εἶναι πῶμα ἐκ φυτοῦ οὕτως ἡμέρου τοῖς ἀνθρώποις ἥκοντα. ἐναντιοῦσθαι δὲ τῇ τοῦ νοῦ συστάσει διαθολοῦντα τὸν ἂν τῇ ψυχῆ αιθέρα.

Τεκμ. 283

ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ, ΠΕΡΙ ΑΠΟΧΗΣ ΕΜΨΥΧΩΝ 4.16.6 +263 ΕΤΟΣ ― Μαῖα δὲ ἡ αὐτὴ τῇ Φερσεφόνῃ ὡς ἂν μαῖα καὶ τροφὸς οὖσα· χθονία γὰρ ἡ θεὸς καὶ Δημήτηρ ἧ αὐτή. καὶ τὸν ἀλεκτρύονα δὲ ταύτῃ ἀφιέρωσαν. Διὸ καὶ ἀπέχονται οἱ ταύτης μύσται ὀρνίθων ἐνοικιδίων. Παραγγέλλεται γὰρ καὶ Ἐλευσῖνι ἀπέχεσθαι καὶ κατοικιδίων ὀρνίθων καὶ ἰχθύων καὶ κυάμων ῥοιᾶς τε καὶ μήλων, καὶ ἐπ᾽ ἴσης μεμίαται ὃ τε λεχοῦς ἁψάμενος καὶ ὦ θνησειδίων.

Τεκμ. 284

ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ ΕΤΑΙΡΙΚΟΙ ΔΙΑΛΟΓΟΙ 7.4 ―ΑΛΩΑ, ΠΡΙΝ ΤΟΝ +13 ΑΙΩΝΑ ― ἐνταῦθα οἵνός τε πολὺς πρόκειται καὶ τράπεζαι πάντων τῶν τῆς γῆς καὶ θαλάσσης γέμουσαι βρωμάτων πλὴν τῶν ἀπειρημένων ἐν τῷ μυστικίῷ, ῥοιᾶς φημι καὶ μήλου καὶ ὀρνίθων καὶ ᾧῶν καὶ θαλαττίων τρίγλης, ἐρυθίνου, μελανούρου, καράβου. γαλεοῦ….
πρόσκειται δὲ ταῖς τραπέζαις καὶ ἔκ πλακοῦντος κατεσκευασμένα ἀμφοτέρων γενῶν αἰδοῖα.

Τεκμ. 285Α

ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΑΧΑΡΝΗΣ 764 ΠΡΙΝ ΤΟΝ +10ο ΑΙΩΝΑ ― χοίρους ἐγώνγα μυστικάς᾽ διὰ τὸ ἐν τοῖς μυστηρίοις τῆς Δήμητρος θύεσθαι χοίρους.

Τεκμ. 285Β

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΒΑΤΡΑΧΟΙ 337–39 -405/-404 ΕΤΟΣ ― [Ξανθίας] ὦ πότνια πολυτίμητε Δήμητρος κόρη, ὡς ἡδύ μοι προυσέπνευσε χοιρείων κρεῶν.
[Διόνυσος] οὔκουν ἀτρέμ᾽ ἕξεις, ἣν τι καὶ χορδῆς λάβης;

 Ο διαιτολογικός κανονισμός, που διατυπώθηκε από τον νεο-Πυθαγόρειο Απολλώνιο, θα μπορούσε επίσης να είναι αντιπροσωπευτικός του ορφικού σχήματος. Από την άλλη πλευρά, η αυστηρή διατροφή που διατηρούν οι Πυθαγόρειοι της ελληνιστικής περιόδου, η οποία αποτελείται από άψητα τρόφιμα και νερό μόνο δεν μπορεί να θεωρηθεί ορφική [Τεκμ. 277].  

Τέλος πάντων, οι ορφικοί είχαν τη δυνατότητα να καταναλώνουν ωμά λαχανικά. Τι γίνεται όμως το ωμό κρέας των ζώων; Η παράξενη ιδέα ότι οι ορφικοί που δεν έπρεπε να τρώνε κρέας αλλά περιστασιακά επιτρέπονταν να καταναλώνει ωμό κρέας έχει προταθεί από τη μόνη φράση: «τας ωμοφάγους δαίτας τελέσας» από τους Κρήτες του Ευριπίδη [Τεκμ. 245].

 Έχω υποστηρίξει ότι η φράση αφορά την κατανάλωση ωμού φαγητού και όχι ωμού κρέατος και εμφανίζεται στο διπλό πλαίσιο των αναίμακτων άπυρων προσφορών στους Ιδαίους Ζευς-Άδης [Τεκμ. 248], καθώς και στις Κορυβαντικές τελετουργίες από την Κρήτη, στις οποίες δεν θυσιάζονταν κανένα ζώο [Tεκμ. 261,  Tεκμ. 263].

Δεν υπάρχει καμία σχέση εδώ με τη μανία του Διονύσου Ομαδίου ή τον τελετουργικό διαμελισμό ζωντανών ζώων προς τιμήν του [Tεκμ. 266,  Tεκμ. 272].

 Εξάλλου, η παράδοση διέσωσε δύο συνταγές, που προέρχονται από τον Επιμενίδη της Κρήτης (περίπου -500 έτος), για την παρασκευή αρτοσκευασμάτων από ωμά χόρτα, σπόρους, λαχανικά, καρπούς, δημητριακά, μέλι κ.λπ [Τεκμ. 234].

Τα μικρά τμήματα των αρτοσκευασμάτων χρησιμοποιήθηκαν για την πείνα και τη δίψα όταν το άτομο που τα ετοίμαζε (ο Επιμενίδης και ο Πυθαγόρας αναφέρρονται στο πλαίσιο) επισκέπτονταν κάποια ιερά μέρη και έμενε εκεί αρκετές ημέρες. Ο Αντώνιος Διογένης πληροφορεί ότι η μύηση στα μυστήρια του Ιδαίου Δία χρειαζόταν 27 ημέρες και ότι ένας μυημένος έπρεπε να κατοικήσει στο σπήλαιο των Ιδαίων, στην Κρήτη, κατά την περίοδο της παραμονής του [Τεκμ. 250].

Η ίδια μύηση αναφέρεται πιθανώς στους Κρήτες του Ευριπίδη [γραμμές Tεκμ. 245 9–20] .

Δεν μπορώ να βρω λόγους για να υποστηρίξω ότι ο Ευριπίδης, λέγοντας «ωμοφάγους δαίτας», αναφερόταν στην αιματηρή εορτή με ωμό κρέας αντί της χορτοφαγικής ζύμης που παρασκευαζόταν από ωμά συστατικά (καρποί, λαχανικά, τυρί) σύμφωνα με τη συνταγή του Επιμενίδη.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Για να ολοκληρώσω με το πρόβλημα της ορφικής δίαιτας, θα πρέπει να επιστρέψω στην αρχή του Μελετήματος μου, όπου έχω υποβάλει τέσσερις βασικά ζητήματα σχετικά με: (α’.) Τη χρονολογία των σχετικών πηγών· (β’.) τη σχέση μεταξύ των ηθών των ορφικών τροφών και των Πυθαγορείων συμβόλων· (γ’.) την στάση των «ορθόδοξων» ορφικών απέναντι στη θυσία των ζώων· και (δ’.) την διαφορά μεταξύ της ορφικής διατροφής και της τελετουργικής νηστείας κατά τη διάρκεια ορισμένων εορτών, μυήσεων σε μυστήρια και ούτω καθεξής.

Ζήτημα α’.

Το ζήτημα των πηγών είναι ένα δύσκολο πρόβλημα. Από τα 282 θραύσματα που συζητήθηκαν παραπάνω, μόνο ορισμένα αφορούν στοιχεία που αντικατοπτρίζουν επακριβώς την ορφική διατροφή. Όλα αυτά, περίπου 20 σε αριθμό, είναι αποσπάσματα που προέρχονται από δεύτερι χέρι και κανένα δεν προέρχεται απευθείας από τα λεγόμενα Ορφικά («Ορφικοί Λόγοι») της κλασικής περιόδου. Οι συλλεγόμενες πηγές δεν διευκρινίζουν πού και πότε ξεκίνησε η ορφική σέκτα. Από αυτά, οι πρώτες μαρτυρίες προέρχονται από τους Αθηναίους συγγραφείς/ποιητές που όχι μόνο ήταν μεροληπτικοί αλλά και απευθύνονταν σε ένα ισχυρογνώμον κοινό που συχνά έδειχνε εχθρότητα προς οποιεσδήποτε θρησκευτικές καινοτομίες, συμπεριλαμβανομένου του Ορφικού κινήματος. Οι ποιητικοί στίχοι του Ευριπίδη, του Αριστοφάνη και του Αντιφάνη σχετικά με τη διατροφή χωρίς κρέας που διαδίδονταν από τα ορφικά βιβλία χρονολογούνται από τα έτη -428/-365, [Tεκμ. 6,  Tεκμ. 8, Tεκμ. 228].

Πάνω απ’ όλα, ο Εμπεδοκλής από τον Ακράγαντα, καλά εξοικειωμένος με τις θρησκευτικές παραδόσεις της Μεγάλης Ελλάδος, ανασχημάτισε, τόσο τους κανονισμούς για τα τρόφιμα των Ορφικών όσο και των Πυθαγορείων, στον προσωπικό του διατροφικό κώδικα. Ο φιλόσοφος της Σικελίας φαίνεται να είναι ο πρώτος που σχολιάζει την ορφική διατροφή (περίπου -444 έτος). Ο Πλάτων, στους νόμους του, έγραψε, περίπου -350 έτος, αναφέρεται «στους ορφικούς βίους» – που χαρακτηρίζονται από την διατροφή χωρίς κρέας και τις αναίμακτες θυσίες – στην άγνωστη, μη Ησιωδική ιστορία της χρυσού γένους, της περιόδου υπό τον Κρόνο [Τεκμ. 1, Τεκμ. 172 Α– Γ], η οποία ήταν γνωστή και στον Εμπεδοκλή [Tεκμ. 171].

 Στην Πολιτεία, ο Πλάτων εισάγει τη χορτοφαγική ουτοπία στην ιδανική του πόλη και παρουσιάζει τους κατοίκους της Καλλίπολης να τρέφονται με χόρτα, λαχανικά, φακές, ψωμί, τυρί κ.λπ., το οποίο ονομάζει διαιτολόγιο για χοίρους [Τεκμ. 281].

 Ορισμένοι συγγραφείς της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής περιόδου (+100/+554) είτε παραπέμπουν στο βιβλίο ποίησης του Ορφέα για τις απαγορεύσεις από το κρέας, τα αυγά και τους κυάμους [Tεκμ. 9, Tεκμ. 11, Tεκμ. 206], είτε παραθέτουν μερικούς μεμονωμένους στίχους από αυτό [Tεκμ. 10, Tεκμ. 18, Tεκμ. 21Β, Τεκμ. 173].

 Μερικοί συγγραφείς παραφράζουν ή παραπέμπουν στον ορφικό μύθο [Tεκμ. 175, Tεκμ. 200, Tεκμ. 201, Tεκμ. 216, Tεκμ. 218].

Το πιο πολύτιμο είναι το απόσπασμα που ανέφερε ο Ιωάννης ο Λυδός, (+554) μετά του Ηρακλείδη Ποντικού (-339), ο οποίος απόσπασε έναν αυθεντικό στίχο κατά των κυάμων από τον ίδιο τον ποιητή, δηλαδή τον Ορφέα.

[Tεκμ. 198]

 Ο Πλούταρχος της Χαιρώνειας, ο Παυσανίας ο  Περιηγητής και ο Πορφύριος πληροφορούν ότι το ποίημα του Ορφέα αναφερόμενο στις απαγορευμένες τροφές είχε απαγορευτεί σε κάθε αμύητο άτομο [Tεκμ. 10, Tεκμ. 21Β, Tεκμ. 206].

Έτσι, εξηγεί τον εκπληκτικά μικρό όγκο πηγών σχετικά με την ορφική διατροφή που χρονολογούνται από την κλασική και την ελληνιστική περίοδο. Δεν υπάρχει καμία λογοτεχνική απόδειξη για την άσκηση του ορφικού βίου πριν από το -444 έτος, από κανέναν εκτός από τον Επιμενίδη της Κρήτης, τον οποίο μπορούμε να τον αναγνωρίζουμε ως «Κορύβαντα» αλλά πολύ δύσκολα ως «Ορφικό».

Ζήτημα β’.

Οι Ορφικοί μοιράζονταν τα ήθη στο κρέας, τους κυάμους και τα αυγά με τους πρώτους Πυθαγόρειους που άκμασαν στη νότια Ιταλία μεταξύ περίπου του -520 έτους και του -360 έτους. Οι πηγές για την ιστορία του πρώιμου Πυθαγορισμού είναι άφθονες. Παρά το γεγονός ότι τα δόγματα των Πυθαγορείων έπρεπε να διατηρηθούν σε μυστικό απόρρητο, υπήρχαν ορισμένοι ανορθόδοξοι Πυθαγόρειοι που τους πρόδωσαν σε όλους: Ο Εμπεδοκλής του Ακράγαντα (-444 έτος), ο Πλάτων ο Αθηναίος (-385), και ο Διόδωρος ο Ασπένδιος (-350 έτος). Επιπλέον, τα αυθεντικά Πυθαγόρεια Μνημονεύματα έχουν συλλεχθεί και καταγραφεί από το -450 έτος, για να διαρρεύσουν – μέσω του Αριστοτέλους και του Αλέξανδρου Πολυϊστορος – μεταξύ του -350 έτους και του -80 έτους. Η εν λόγω εργασία αναφέρθηκε στα λεγόμενα Πυθαγόρεια Σύμβολα που περιείχαν, μεταξύ άλλων, τον κατάλογο των απαγορευμένων τροφών. Αφού εξαφανίστηκαν οι γνήσιοι Πυθαγόρειοι στη Μεγάλη Ελλάδα (το -360), ο Πυθαγόρειος τρόπος ζωής έγινε αθηναϊκό φαινόμενο. Οι πηγές (η αττική μεσαία κωμωδία, Αριστόξενος ο Ταραντινός) αναφέρονται συχνά στη διατροφή των σύγχρονων «Πυθαγοριστών», αλλά είναι παραπλανητικές.

Τα Πυθαγόρεια Σύμβολα περιλαμβάνουν τις απαγορεύσεις κατά της κατανάλωσης κυάμων και ζώων, [Τεκμ. 54 Σύμβολα 11 και 14], ενώ τα Πυθαγόρεια Μνημονεύματα επισημαίνουν τα αυγά ως απαγορευμένη τροφή [Tεκμ. 138].

Ωστόσο, οι διατροφικοί περιορισμοί των Πυθαγορείων δεν μπορούν να ταυτιστούν με την ορφική διατροφή. Γιατί; Η λεπτομερής ανάλυση των σχετικών πηγών στο δεύτερο μέρος του παρόντος Μελετήματος δείχνει ότι οι γνήσιοι Πυθαγόρειοι – πριν εξαφανιστούν στα τέλη της δεκαετίας του -360 – είχαν τη δυνατότητα να θυσιάζουν επιλεγμένα ζώα, να τρώνε μερικά μέρη τους και να καταναλώσουν ψάρια εκτός από αυτά που είχαν τα μαύρα και τα κόκκινα χρώματα πάνω τους. Ήταν «ημι-χορτοφάγοι», για να χρησιμοποιήσω έναν σύγχρονο όρο, δηλαδή επιτρέπονταν να κάνεουν μια θυσία ζώων που απαιτούνταν από τις περισσότερες αρχαίες λατρείες. Το παράδειγμα του μεταγενέστερου νέο-πλατωνικού Πρόκλου είναι η καλύτερη απεικόνιση της πρακτικής λατρείας των Πυθαγόρειων [Tεκμ. 12Α].

Ζήτημα γ’.

Εν αντιθέσει, οι αιματηρές θυσίες απαγορεύονταν στους Ορφικούς , ανευ εξαιρέσεως. Το πιο αντιπροσωπευτικό του έθος των Ορφικών φαίνεται να είναι η μεταγενέστερη συλλογή των 87 Ορφικών Ύμνων (+200 έτος), από τους οποίους 78 ύμνοι προσδιορίζουν τι είδους θυμίαμα ήταν απαραίτητο για να τιμηθεί η κάθε θεότητα. Τα θυμιάματα που υπάρχουν εδώ είναι : λιβάνι, λιβανομάνναν, μάνναν, αρώματα μύρο, δαλούς, σμύρνα, ποικίλα δημητριακά όλων των ειδών, ρητίνη, στύραξ, αποξηραμένος κρόκος, , παπαρουνόσπορο, καπνός δαυλού και γάλα, ενώ τα κυαμοειδή και οποιαδήποτε ζωικά προϊόντα έχουν εξαιρεθεί από τη λίστα των προσφορών.

Ζήτημα δ’.

Τα Πυθαγόρεια Σύμβολα προέρχονται από τα τελετουργικά κείμενα που χρησιμοποιήθηκαν μόνο κατά τις μυήσεις, [Tεκμ. 114] τα λεγόμενα εν τη τελετή· [Tεκμ. 138] οι τας τελετάς εν τοις ιεροίς επιτελούντες, και απαγορεύονταν  από το ελληνικό κοινό [Tεκμ. 67, Tεκμ. 183Β-Γ].

Τα ιερά βιβλία έχουν χαθεί και είναι γνωστά μόνο με τους τίτλους τους: Ιερός Λόγος και Καθαρμοί. Επειδή η αρχαία ελληνική παράδοση γνώριζε τον διπλό Ιερό Λόγο (τόσο Ορφικό όσο και Πυθαγόρειο) και μερικούς διαφορετικούς Εξαγνισμοί (Καθαρμοί) (του Επιμενίδη, του Ορφέα και του Εμπεδοκλή), οι μελετητές δυσκολεύονται αρκετά να τα διακρίνουν μεταξύ τους.

Τέλος πάντων, τα κείμενα αποκάλυψαν, μεταξύ άλλων, τους μυστικούς λόγους για τους οποίους ορισμένα τρόφιμα – όπως το κρέας, οι κύαμοι και τα αυγά – έχουν απαγορευτεί. Το παλαιότερο από αυτά φαίνεται να είναι οι Εξαγνισμοί από τον Επιμενίδη της Κρήτης (περίπου -500 έτος), ενώ οι Ορφικοί Καθαρμοί και ο Ορφικός Ιερός Λόγος- που φημίζονταν ότι χρονολογούνται από την κλασική περίοδο – μεταχρονολογούνται από τον Πυθαγόρειο Ιερό Λόγο, που είναι μια Ελληνιστική σύνθεση. Στην πραγματικότητα, οι κανονισμοί διατροφής των Πυθαγορείων μοιάζουν με τον λεγόμενο ιερό νόμο σχετικά με ορισμένες πανηγύρεις της Αττικής. Κατά τη διάρκεια των Μεγάλων Μυστηρίων στην Ελευσίνα (15^η-22^η Βοηδρομιώνος), υπήρχε απαγόρευση των πτηνών, των ψαριών, των κυάμων, των ροδιών και των μήλων [Tεκμ. 283], και ομοίως οι εορταστές των Αλωϊων (που πραγματοποιούνται την 26^η του Ποσειδεώνος) απαγορεύονταν να τρώνε,  ρόδια, μήλα, κατοικίδια πτηνά, αυγά και – από θαλασσινά – από μπαρπούνια, λυθρίνια, μελανούρια, μαλακοστρακοειδή και σκιτελλίδες [Tεκμ. 284].

 Ομοίως, κατά τη διάρκεια των διονυσιακών εορτών που εορτάζονται στη Σμύρνη, είναι κανόνας η αποχή από τα αυγά, τους κυάμους, τις καρδιές και την νερομέντα [Tεκμ. 203].

 Οι ίδιες απαγορεύσεις για τα φασόλια, τα αυγά, τις καρδιές, το μπαρμπούνι, το λυθρίνι και το μελανούρι έχουν επιβεβαιωθεί για τις πρώτες Πυθαγόρειες κοινότητες.

Εν πάση περιπτώσει, ο ιερός νόμος σχετικά με τα απαγορευμένα τρόφιμα κατά τη διάρκεια των Ελευσίνιων, των Αλόϊων και των Διονυσίων δεν μπορεί να συνδεθεί με την ορφική διατροφή. Ενώ η τελετουργική νηστεία ήταν προσωρινή, δηλαδή υποχρεωτική κατά τη διάρκεια μερικών εορταστικών ημερών, η Ορφική δίαιτα έπρεπε να τηρείται μόνιμα για να γίνει ο Ορφικός βίος [Tεκμ. 1].

Σε τελική ανάλυση, αυτό που επιτρέπεται σε έναν ευσεβή μύστη στα Ελευσίνια Μυστήρια είναι να θυσιάσει έναν «μυστικιστικό χοίρο» [Tεκμ. 285Α] και να φάει ένα λουκάνικο φτιαγμένο από αυτόν [Tεκμ. 285Β],  το οποίο θα ήταν αδύνατο, καθώς αυτός που τρώει κάτι ζωϊκό σαν αυτό θεωρείται  ανίερος για έναν Ορφικό.