Η τελετή της Αρκτείας πραγματοποιείται σε δύο ιερά της Αρτέμιδος , δηλ. της Βραυρώνος καί της Μουνιχίας του Πειραιώς και ακόμη , ή αρκτεία είναι διαδεδομένη καί σε άλλα μέρη, αφού την Ά ρ τ ε μ ι ν-Ά ρ κ τ ο την συναντούμε σε περισσότερα μέρη της ‘Ελλάδας. Ο Jeanmaire (Couroi et Courêtes, σ.269) αναφέρεται στα, «διαβατήρια έθιμα» καί τις τελετουργίες τους κατά την προετοιμασία και είσοδο των κορασίδων στην ηλικία του γάμου. Στο σημείο αυτό συνδέεται, η κορασίδα-άρκτος καί φυσικά η αρκτεία με τα τελετουργικά αυτά έθιμα, που γίνονται κατά την περίοδο της εφηβείας. Υπάρχουν λόγοι που συνηγορούν στο ότι η αρκτεία είναι ενα διαβατήριο έθιμο· οι τελετές της αρκτείας των κορασίδων άρκτων γίνονται πρίν από το γάμο καί συνδέονται μέ την έξοδο τους από την παιδική ηλικία και την εισοδό τους στην ηλικία της ήβης καί της ολοκληρώσεως της κορασίδας ως γυναίκα. Γιά τη μετάβαση από τό στάδιο της παιδικής ηλικίας σε αυτό της ήβης και της γυναίκας απαιτείται κάθαρση καί εξαγνισμός. Ο εξαγνισμός όμως προϋποθέτει τόν «Εγκλεισμό» και την αφιέρωση στή θεά.

Η απομάκρυνση από τον οίκο και την οικογένεια

Το ότι κατά την Αρκτεία έχομε απομάκρυνση της κορασίδος από την οικογένεια της μπορεί να συναχθεί από τα σχόλια Εύσταθ. Ιλ. II 732 , όπως και από το ρήμα. «καθιερούμαι», που χρησιμοποιείται στις σχετικές με το ζήτημα μας πηγές και έχει τη σημασία ως «γίνομαι ιερός». Το γεγονός ότι κατά την τελετή της αρκτείας οι κορασίδες άρκτοι πραγματοποιούν χορούς και δρόμους, όπως παλιότερα είχε υποθέσει ο Jeanmaire και επιβεβαιώνεται από τα αγγεία που μελέτησε η L Kahil (Quelques vases., σσ. 28.29, Artemis de Brauron. σσ.89.94.97). Οι νεαρές κοπέλες που εικονίζονται στα αγγεία που μελέτησε ή Kahii είναι αφιερωμένες στη θεά και εορτάζουν το πέρασμα τους στην εφηβεία· η διαβατήρια αυτή τελετουργία φαίνεται ότι είναι μια προκαταρτική ενέργεια για το γάμο και μάλιστα για μια ζωή ευτυχισμένη και γόνιμη. Οι κορασίδες αυτές θυμίζουν τις γυναίκες των Αθηναίων, που λατρεύουν τη θεά στη Βραυρώνα κατά τον Ηρόδοτο. Η αρπαγή των γυναικών από τους Πελασγούς της Λήμνου αναφέρεται διαφορετικά από τους αρχαίους συγγραφείς που έγραψαν για το γεγονός αυτό. Έτσι, άλλοι συγγραφείς χρησιμοποιούν τον ευρύτερο όρο «γυναίκας», άλλοι τον όρο «θυγατέρας και γυναίκας», άλλοι «παρθένους αρκτευομένας» και άλλοι «κανηφόρους παρθένους». Δύο πηγές μας πληροφορούν για την αρκτεία στη Βραυρώνα και την Μουνιχία. Ή πρώτη γράφει:

― άρκτος ή Βραυρωνίοις· άρκτον μιμούμεναι το μυοτήριον εξετέλουν, αι άρκτευόμεναι δε τη θεώ κροκωτόν ημφιέννυντο, και συνετέλουν την θυσίαν τη Βραυρωνία Άρτεμιδι και τη Μουνυχία, επιλεγόμεναι παρθένοι , ούτε πρεσβυτέραι δέκα ετών ουτ’ έλάττους πέντε. επετέλουν δε την θυσίαν αι κόραι έκμειλισσόμεναι την θεόν, επειδή λιμώ περιπεπτώκασιν οι Αθηναίοι, άρκτον ημέραν ανηρηκότες τη θεά. οι δε τα περί την Ιφιγένειαν εν Βραυρώνι φάσιν, ουκ εν Αύλίδι. Ευφοριών. ·Αγχίαλον Βραυρώνα κενήρίον Ιφιγένειας, δοκει δε Αγαμέμνων σφαγιάσαι την Ιφιγένειαν εν Βραυρώνι, ουκ εν Αύλίδι. και άρκτον αντ’ αυτής ουκ έλαφον φονευθήναι. όθεν μυστήριον άγουσιν αύτη. Άλλως· άρκτος τις δοθείσα εις το ιερόν της Αρτέμιδος ημερώθη. ποτέ ουν μια τις παρθένος έπαιξε προς αυτή και έξύσθη ή όψις αυτής υπό της άρκτου, και λυπηθείς ο αδελφός αυτής ανείλε την άρκτον. ή δε Άρτεμις οργισθείσα έκέλευσε παρθένον πάσαν μιμήοασοαι την άρκτον προ του γάμου και περιέπειν το ιερόν κροκωτόν ιμάτιον φορούσαν. και τούτο άρκτεύεσθαι ελέγετο. οι δε και λοιμώδη νόσον τοις Άθηναίοις έμπεσειν. και ο θεός είπεν λύσιν των κακών εσεσθαι εάν της τελευτησάσης άρκτου ποινάς άρκτεύειν τας εαυτών παρθένους αναγκάσωσοι. δηλωθέντος δε του χρησμού τοις Άθηναίοις, έψηφίσαντο μη πρότερον συνοικίζεσθαι άνδρί παρθένον, ει μη αρκτεύσειεν τη θεώ.

Ή δεύτερη πηγή · γράφει:

― Άρκτεύσαι: Λυσίας εν τω υπέρ Φρυνίχου θυγατρός, ει γνήσιος, το καθιερωθήναι προ γάμων τας παρθένους τη Άρτεμιδι τη Μουνυχία ή τη Βραυρωνία. Τα δε συντείνοντα εις το προκείμενον είρηται παρά τε άλλοις και Κρατερω εν τοις Ψηφίσμασιν. ότι δε αι άρκτευόμεναι παρθένοι άρκτοι καλούνται, Ευριπίδης Υψιπύλη, Αριστοφάνης Λημνίαις και Λυσιστράτη.

Πληροφορούμαστε λοιπόν ότι οι, παρθένες κορασίδές-άρκτοι «συνετέλουν την θυσίαν» στη Βραυρωνία Άρτεμιν και στη Μουνυχία , κατά την πρώτη πηγή, ενώ κατά τη δεύτερη «άρκτεύσαι» σημαίνει το «καθιερωθήναι τας παρθένους» πριν έλθουν σε γάμο, στην Αρτέμιδα Μουνιχία ή στη Βραυρωνία. Από τα δυο αυτά σημεία γίνετα φανερό ότι οι κορασίδες-άρκτοι πριν από το γάμο τους έπρεπε να αφιερωθούν στη θεά και κατά το χρόνο της αφιερώσεως τους να τελούν θυσία σαυτήν. Δεν γίνεται σαφές, ούτε διευκρινίζεται στις πηγές,· τι είδους θυσία έκαναν, ούτε αν απομακρύνονταν από την οικογένεια τους και παρέμεναν στο ιερό της στοάς. Αυτό όμως συνάγεται αβίαοτα, όπως ήδη αναψέρθηκε πιο πάνω. Οι δυο αρχαίες μαρτυρίες φαίνεται ότι συμπληρώνονται μεταξύ τους. Πράγματι, αν τις εξετάσομε πιο προσεκτικά, βρίσκομε ότι η μεν πρώτη συνδέει τις δυο λατρείες στα ιερά Βραυρώνος και Μουνυχίας με τον σύνδεσμο και, ενώ ή δεύτερη τοποθετεί την αρκτεία στα δυο ιερά διαζευκτικά με το «ή», το όποιο μπορεί να σημαίνει ότι η αρκτεία γινόταν εναλλακτικά στο ένα ή το άλλο ιερό. Πρέπει να διευκρινισθεί ότι μόνο η άρκτεία – ως λατρευτική πράξη συνδέεται με την Αρτέμιδα γενικά, είτε αύτη είναι η Βραυρωνία, είτε η Μουνιχία.

Η Αρτεμις-Άρκτος

Για την «Άρτεμιν-Άρκτο» αναφερθήκαμε πιο πάνω, εδώ θα προσπαθήσουμε να διαπιστώσομε μόνο την ιδιότητα της θεάς Αρτέμιδος στην οποία αναφερόταν η αρκτεία. Διότι η αρκτεία συνδέεται σταθερά με τη θεά ως παρθένος και υστέρα ως θεά του τοκετού, και μόνο κατά τους κλασικούς χρόνους λαμβάνει την πτυχή της θεάς του κυνηγίου. Η Άρτεμις είναι συνδεδεμένη με τις δυο ιδιότητες, της προστάτριας των τοκετών και του γάμου μόvo στη Βραυρώνα όχι και στη Μουνιχία. Στη Μουνιχία έχομε μόνο αρκτεία, ή οποία αναφέρεται αποκλειστικά στό γάμο. Γι’ αυτό και κάθαρση πριν από το γάμο των κορασίδων γίνεται στη Βραυρώνα ή τη Μουνυχία με την αρκτεία. Όμως, από όσα γνωρίζομε, δεν αφιερώνονται ποτέ στη Μουνιχία Αρτέμιδα κορίτσια ή αγόρια, γιατί η Άρτεμις Μουνιχία δεν είναι κουροτρόφος, όπως ή Βραυρωνία . Η σημαντική αύτη διαπίστωση βοηθεί στη διάκριση των δυο λατρειών και την καλύτερη κατανόηση της λατρείας της θεάς.

Είναι πιθανό η αρκτεία να γίνεται σε πολλά ή όλα τα μέρη της Ελλάδος, δηλ. είναι ένα πανελλήνιο έθιμο. Πάντοτε βέβαια συνδέεται η αρκτεία με την Αρτέμιδα και με τα πριν από το γάμο έθιμα των κορασίδων. Οι αρχαίες μαρτυρίες δεν μιλούν πουθενά ρητά γιαυτό έκτος από την Αττική, ωστόσο μας δίνουν πληροφορίες για την άρκτο στη θρησκευτική ζωή των ανθρώπων σε διάφορα μέρη της Ελλάδας. Έτσι ο O. Kern τονίζει χαρακτηριστικά. :

«Είναι βέβαιο ότι οι κάτοικοι της Αρκαδίας πίστευαν ότι ο Αρκάς ήταν ο ιδρυτής του γένους των, που είχε γεννηθεί από την ηρωίδα Καλλιστώ ή Θεμιστώ, ή οποία ήταν συγγενής με μια άρκτο. Αυτό είναι νοητό, αν δεχθούμε ότι την παλιότερη εποχή στην Αρκαδία πίστευαν στη θεϊκή εμφάνιση μιας άρκτου. Ή ίδια παρουσία της άρκτου βασίζεται στο γεγονός ότι οι γυναίκες υπηρετούσαν για κάποιο διάστημα, την Αρτέμιδα στη Βραυρώνα, στη Μουνυχία, στην Αθήνα πάνω στην Ακρόπολη, στη νήσο Λήμνο και ασφαλώς και σε άλλα μέρη, όπου κυριαρχούσε ή επίδραση της Αττικής».

Ο Kern και οι άλλοι συγγράψεις ασφαλώς στηρίζονται στον Ηρόδοτο (4. 145, 4. 133), Πλούταρχο (Ηθ. 247Ε) , Ευριπίδη (Υψιπύλη θρ. 767), Αρποκρατίωνα (Αρκτεύσαι), Αριστοφάνη (Λημνίαι θρ. 8.14), Ησύχιο (μεγάλη θεός) Στέφανο βυζάντιο (Λήμνος), και βρίσκουν λατρευτικές σχέσεις της Ταυρόπόλου Αρτέμιδος και κατεπέκταση της Βραυρωνίας και Μουνυχίας Αρτέμιδος, προς τη Μεγάλη Θεά της Λήμνου, αφού ή αρκτεία καταυτούς γινόταν και στη Λήμνο. Από την εξονυχιστική μελέτη των πηγών προκύπτει, νομίζω, ότι η αρκτεία δε εορταζόταν στη Λήμνο με τις κορσασίδες-άρκτους, όπως στη Βραυρώνα. Η άρκτος στη Λήμνο, στην απέναντι Θράκη, στην Αρκαδία και σε πολλά μέρη της Ελλάδας ασφαλώς έπαιξε κάποιο ρόλο στη λατρεία της θεάς Αρτέμιδος, όμως η Αρκτεία, από τα ως τώρα δεδομένα, γινόταν σίγουρα στο ιερό της Βραυρώνος και της Μουνιχίας στον Πειραιά. Ωστόσο δεν αποκλείεται να υπήρχαν λατρευτικές σχέσεις μεταξύ της Βραυρώνίας Αρτέμιδος και της Μεγάλης Θεάς της Λήμνου, όμως ή έλλειψη αρχαίων μορτυριών δε μας βοηθεί να προχωρήσαμε στην εύρεση- κοινών σημείων ανάμεσα στις δυο αυτές θεότητες. Δεν υπάρχει αμφιβολία, λοιπόν ότι η αρκτεία τελούνταν και στην Μουνιχία, έστω και σε εποχές που ή άρκτεία δεν τελούνταν στη Βραυρώνα. Η διαζευκτική σύνδεση –ή του Αρποκρατίωνα ανάμεσα στην άρκτεία της Βραυρώνος και της Μουνιχίας, είναι πιο ορθή, αφού μάλιστα αυτός είναι μεταγενέστερος (-1ος ή -2ος αι.) και αναφέρει τις πηγές από τις όποιες αντλεί τις πληροφορίες του. Ο Αρποκρατίων αναφέρει τα «ψηφίσματα» του Κρατερού, τα όποια πρέπει να μιλούν για αρκτεία στη Βραυρώνα η στη Μουνιχία. Τα ψηφίσματα, σαν επίσημα έγγραφα που ήταν, μαρτυρούν τη σπουδαιότητα της αρκτείας. Από τις επιγραφές ωστόσο που έχουν διασωθεί, δεν γνωρίζομε ούτε ένα ψήφισμα που να αναφέρει την αρκτεία .

Κατά τον Jacoby ο Κρατερός παρέθετε την επιγραφή και μετά την σχολίαζε. Πολύ πιθανό λοιπόν τα τελέσματα της αρκτείας να μην αναφέρονταν στο κείμενο της επιγραφής, αλλά να είχαν γράφει στην εξήγηση από τον Κρατερό. Από το κείμενο όμως του Αρποκρατίωνος φαίνεται ότι ο λεξικογράφος αυτός στηρίχθηκε στην άποψη του αύτη καταρχήν, στον Λυσία (Υπέρ Φρυνίχου) που αμφισβητεί την γνησιότητα του, και βοηθητικά, θα λέγαμε , στηρίχθηκε σε άλλους συγγραφείς, που δεν κατονομάζει, και τέλος στα Ψηφίσματα Κρατερού. Γράφει λοιπόν ο Αρπρκρατίων·

― τα δε,συντείνοντα εις, το προκείμενον που σημαίνει ότι αυτά που βοηθούν σαύτό το συμπέρασμα, αναφέρονται εκτός Από άλλους και από τα ψηφίσματα του Κρατερού.

Επομένως, μπορούμε να υποθέσομε, ότι αυτά δεν μιλούν καθαρά για αρκτεία. Αν ο Κρατερός γεννήθηκε το -321, και έζησε ως μετά το -270, τότε θα, πρέπει να είχε συγκεντρώσει στη συλλογή του ψηφίσματα, των προηγουμένων αιώνων, δηλ. από τον -5ο, -4ο, και ίσως από το α’ τρίτο του -3ου αι. . Πολύ πιθανό ο Κρατερός να συνέλεξε περισσότερα ψηφίσματα αναφερόμενα στην αρκτεία, άλλα δηλ. για την αρκτεία στη Βραυρώνα και άλλα για την αρκτεία στη Μουνιχία. Ο Κρατερός εξηγώντας συνοπτικά και στο σύνολο της τα ψηφίσματα, χρησιμοποίησε ίσως το διαζευκτικό -ή, πράγμα το οποίο πιθανόν αντέγραψε και ο Αρποκρατίων. Ακόμη δεν είναι δυνατόν να αντέγραψε λάθος τα ψηφίσματα του ο Κρατερός, ο όποιος πρέπει επισκέφθηκε την Αθήνα, γι’ αυτό το σκοπό. Ο Αρποκρατίων εξάλλου πρέπει να είδε τη συλλογή των ψηφισμάτων γιαυτό και την αναφέρει χωρίς καμιά αντίρρηση. Μάλιστα προς επιβεβαίωση αυτών που γράφει, ο λεξικογράφος, αναφέρει τα ψηφίσματα του Κρατερού και άλλους πολλούς, που δεν κατονομάζει. Ο Αρποκρατίων δεν πρέπει να αναφέρει ανακρίβειες και να τις στηρίζει μάλιστα στον Κρατερό. Κατά τους xpovoυς που ζούσε ο Κρατερός γινόταν αρκτεία στη Μουνιχία και στη Βραυρώνα. Ίσως μάλιστα κατά τους χρόνους του η αρκτεία δεν γινόταν ‘πια στη Βραυρώνα, λόγω της καταστροφής του Ιερού. Επομένως το διαζευτικό -ή μπορεί να εξηγηθεί «στη Βραυρώνα» κατά πρώτο λόγο,«ή στη Μουνιχία» ύστερα, για διαφόρους λόγους, δεν ήταν δυνατό ή άρκτεία να γίνει στη Βραυρώνα. Η έρευνα νομίζω ότι πρέπει να στραφεί στο πότε γινόταν ή αρκτεία στη Μουνιχία και πότε στη Βραυρώνα. Αφού εξαιρέσουμε την αρκτεία που γινόταν στην Αθήνα, για την οποία, γράφομε πιο κάτω, θα προσπαθήσαμε να ερευνήσομε το ζήτημα σε βάθος και σε σύνδεση με την ιστορία των ιερών Βραυρώνος- Μουνιχίας .

Θα πρέπει ωστόσο να εξετάσομε προηγουμένως και τα συμπεράσματα όσων ασχολήθηκαν με το θέμα. Ο Α. Mommsen, γράφει ότι τα «Βραυρώνια ήταν σε τέτοιο, βαθμό συγγενή με τα Μουνιχία, ώστε μπορούμε να θεωρήσουμε το χρόνο της μιας εορτής και χρόνο για την άλλη». Ο Μ. Σακελλαρίου δέχεται ότι οι λατρείες της Αρτέμιδος στη Βραυρώνα και στη Μουνιχία έχουν την αρκτεία ως κοινό λατρευτικό έθιμο και απορρίπτει τις αντίθετες απόψεις. Το ίδιο επίσης δέχεται ο Μ. Nilsson, και ή E. Simon. Κατά την άποψη της Simon, επειδή στη Μουνιχία , βρέθηκαν τα αγγεία αυτά που έχουν όμοιες παραστάσεις κορασίδων σε χορό, οι οποίες θεωρήθηκαν ως άρκτοι από την L. Kahil, αποδεικνύεται ότι ή αρκτεία γινόταν και στον Πειραιά και ότι οι λατρείες της Μουνιχίας και της Βραυρώνος ήταν όμοιες. Η Kahil εξέτασε ένα ολόκληρο αγγείο και δυο θραύσματα από μια βάση αγγείου. Από την σύγκριση των αγγείων αυτών με άλλα που βρέθηκαν στην Βραυρώνα, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ή τελετή της αρκτείας στη Μουνιχία ήταν παρόμοια με αυτήν της Βραυρώνος. Υπάρχουν όμως άλλοι ερευνητές, οι οποίοι, διατυπώνουν διαφορετικές απόψεις για την αρκτεία και δέχονται ότι αυτή γινόταν μόνο στη Βραυρώνα όχι όμως και στην Μουνιχία.

Έτσι ο L. Deubner διαχωρίζει την αρκτεία της Βραυρώνος από το ιερό της Αρτέμιδος Μουνιχίας στον Πειραιά. Γράφει λοιπόν ότι ο Κρατερός ήδη είναι πιθανό να αμφιταλαντευόταν ανάμεσα στα δυο ιερά. Δεν εξηγεί όμως ο Deubner γιατί αύτη η αμφιταλάντευση του Κρατερού, αφού ξέρομε ότι έζησε σε εποχή που γινόταν η αρκτεία. Ο Deubner επίσης χαρακτηρίζει «καλή διατύπωση» (gute Fassung) τις πηγές (γράφονται όπως τις παραθέτει)· Παυσ. Αττ. Ευστ. IΛ. 2, 732 Σ’. 331, 25 στ. Σουδ. :Έμβαρος. Προσθ. Παροιμ. 2,54 (Παροιμ. Gott. 1,402), ενώ «κακή διατύπωση» (schlechte Fassung) γιαυτόν είναι το απόσπασμα του Bekker, Aνέκδ.1 , 444 , 34 στ. Bachmann, Aνέκδ. 1,28 στ. Δεν εξηγεί όμως τους λόγους που τονώθησαν σαυτόν τον διαχωρισμό. Με την άποψη του Deubner φαίνεται ότι συμφωνεί ο Κοντής, χωρίς να εξετάζει το θέμα διεξοδικά. Ο Brelich σημειώνει ότι διατηρήθηκαν μυθικές παραδόσεις γύρω από την καταγωγή της λατρείας της Αρτέμιδος Μουνιχίας σε νεότερα κείμενα λεξικογράφων, γραμματικών και παροιμιογράφων, οι οποίες δείχνουν μερικές φορές κάποια, ταυτότητα· παράλληλα παρατηρούνται διαφορές, είτε μεταξύ άλλων μερών των κειμένων, τα οποία ταυτίζονται μερικώς, είτε μεταξύ αυτών και άλλων κειμένων». Ο Kruse, χωρίς να συνδέει την Άρτεμιν Μουνιχία με την Βραυρωνία, υποστηρίζει ότι αρχικά η Άρτεμις Μουνιχία πιθανώς να ήταν μια αυτόνομη θεά, ή οποία αργότερα· απορροφήθηκε από την Μεγάλη θεά Αρτέμιδα. Τέλος ο W. Sale, εξετάζει τους μύθους της Βραυρώνος και δείχνει ότι η πράξη δικαιώνει το λεξικό της Σούδας, σαν σπουδαία πηγή γιαυτούς. Δέχεται ακόμη ότι η αρκτεία αναφέρεται στα δυο ιερά της Μουνιχίας και της Βραυρώνος, επειδή οι σχετικοί μύθοι που συνδέονται με τα ιερά αυτά είναι καταπληκτικά όμοιοι. Συνδυάζει επίσης τους μύθους της Βραυρώνος σε έναν και δείχνει με τον συνδυασμό αυτό, ότι το αποτέλεσμα υπήρξε ουσιαστικά το ίδιο με το μύθο της Μουνιχίας. Τέλος ο συγγραφέας αδυνατεί να καθορίσει, αν ή Ιφιγένεια ήταν εντοπισμένη στη Βραυρώνα πρώτα ή στην Αυλίδα, και ακόμη, αν η αρκτεία εορταζόταν πρώτα στη Βραυρώνα ή στη Μουνιχία. Η ερμηνεία των πηγών από τον Sale και, τα επιχειρήματα του φαίνονται, πειστικά, γι’ αυτό συμφωνώ με τις απόψεις του.

Ο Όμηρος

Θα ήθελα όμως να αναφερθώ λίγο στο τελευταίο ζήτημα · αν πιστέψουμε στον Όμηρο τότε θα πρέπει να δεχθούμε ως περισσότερο πιθανή την άποψη η Ιφιγένεια ήταν συνδεδεμένη πρώτα με την Αυλίδα, ενώ στην Βραυρώνα εμφανίστηκε αργότερα, ως ιέρεια της θεάς . Όσον αφορά την αρκτεία, το πιο πιθανό είναι ότι γινόταν πρώτα στη Βραυρώνα, όπως τουλάχιστον δείχνουν καθαρά οι πηγές, και ύστερα στη Μουνιχία. Τα προβλήματα όμως αυτά είναι δύσκολο να βρουν μια σίγουρη και οριστική λύση, γιατί χάνονται στο σκοτάδι του παρελθόντος. Οι αρχαίες μαρτυρίες δεν μιλούν για λατρεία της Αρτέμιδος γενικά στα δυο ιερά, της Βραυρώνος και της Μουνιχίας, παρά μόνο για την αρκτεία. Μόνο οι δυο αρχαίες μαρτυρίες που προαναφέρθηκαν σημειώνουν την αρκτεία στη Βραυρώνα και τη Μουνιχία. Η έρευνα των επιγραφών, επίσης, δεν μπορεί να μας οδηγήσει, σε κανένα θετικό συμπέρασμα, γιατί το γεγονός ότι δεν υπάρχουν ιμάτια- αναθήματα στην Αρτέμιδα Μουνιχία, εξηγείται ίσως από το ότι η Άρτεμις εδώ δεν παρουσιάζεται ως θεά των τοκετών και ως κουροτρόφος, από όσο γνωρίζομε.

Ιέρειες στην Αρτέμιδα Μουνιχία δεν γνωρίζομε αv υπήρχαν. Ο ίδιος λόγος εξηγεί την μη ύπαρξη ιερειών στη Μουνιχία (όπως π.χ. ήταν η Ιφιγένεια στη Βραυρώνα). Εξάλλου οι σχετικοί με την άρκτο μύθοι, συνδέονται με τη Βραυρώνα και τον δήμο των Φιλαδών, καθώς και με το ιερό της Μουνιχίας. Η Ιφιγένεια, όπως και η Άρτεμις, λατρεύονται στην Βραυρώνα, ενώ στη Μουνιχία μόνο η Άρτεμις· σε επιγραφή διαβάζομε· ― Αρτέμιδος Μουνιχίας. . . τούτο τόκος Αρτέμιδος Βραυρωνίας. Αναφέρεται δηλ. εδώ μαζί με τη Μουνιχία Αρτέμιδα και η Βραυρωνία, δεν όμως ότι μπορεί από αυτό να βγει κάποιο θετικό συμπέρασμα στο ζήτημα της σχέσεως των τελειών της αρκτείας στα δυο ιερά. Η αρκτεία γινόταν πράγματι στη Βραυρώνα και στη Μουνιχία.

Μια σύντομη αναδρομή στην ιστορία του Ιερού της Βραυρώνος θα μας βοηθήσει να εξηγήσομε την ύπαρξη της αρκτείας στα δυο ιερά. Το ιερό της Βραυρωνίας Αρτέμιδος καταστράφηκε πολύ νωρίς (-250 περίπου). Ωστόσο όμως, από άλλες γενικότερες μαρτυρίες και από επιγραφή, η οποία αναφέρει ότι ο αρχιτέκτονας θα συντάξει «συγγραφάς» για την επισκευή των κτισμάτων του Ιερού, γίνεται φανερό ότι οι Αθηναίοι απέδιδαν μεγάλη τιμή στο ιερό της Βραυρώνος. Όμως υπήρξαν περιπτώσεις που οι Αθηναίοι, σε εμπόλεμη κατάσταση, κλείνονταν στα τείχη τους και δεν μπορούσαν να πηγαίνουν στη Βραυρώνα για τη λατρεία της θεάς. Σ’αύτές τις περιπτώσεις οι Αθηναίοι χρησιμοποιούσαν, κατ’ανάγκη ίσως, το ιερό της Μουνιχίας Αρτέμιδος – που ας σημειωθεί βρισκόταν μέσα στα τείχη – για τη τελετή της θεάς και ιδιαίτερα της αρκτείας. Oι Αθηναίοι επίσης πρέπει να χρησιμοποιούσαν το Ιερό της Μουνιχίας Αρτέμιδος και κατά το χρονικό διάστημα, που ακολουθεί την τελευταία καταστροφή του Ιερού της Αρτέμιδος στη Βραυρώνα. Όταν καταστράφηκε το ιερό της Βραυρώνος, περί τα μέσα του -3ου αιώνος, φαίνεται ότι η τελετή της αρκτείας, ως το σπουδαιότερο μέρος των λατρευτικών τελετών της Βραυρωνίας Αρτέμιδος, μεταφέρθηκε και συνεχίστηκε στο περισσότερο συγγενικό της Αρτέμιδος στη Μουνιχία του Πειραιά. Γιατί είναι δύσκολο να πιστέψομε, πως ένα τόσο λαμπρό ιερό, με τη μεγάλη τελετή της αρκτείας, όταν καταστράφηκε, υποχρέωσε τους Αθηναίους να εγκαταλείψουν την τόσο σπουδαία τελετή τους.

Ίσως λοιπόν, στους παλαιότερους χρόνους κατά ένα χρονικό διάστημα, μικρότερο ή μεγαλύτερο άγνωστο, να χρησιμοποιούσαν το ιερό της Μουνιχίας για την αρκτεία που γινόταν στη Βραυρώνα. Αυτό όμως επέτρεψε να διατηρηθεί στη μνήμη η παράδοση της αρκτείας στην «Βραυρώνα και τη Μουνιχία» ή, πιο σωστά, στη «Βραυρώνα ή τη Μουνιχία». Έτσι μπορούν να εξηγηθούν, νομίζω, οι μεταγενέστερες παραδόσεις, που αναφέρουν την αρκτεία και στα δυο ιερά, χωρίς καμιά διάκριση. Τυχαία ακόμη, τοπικά, θρησκευτικά, περιστατικά, σχετιζόμενα, με τις άρκτους, έγιναν ίσως αιτία, μαζί με τα πιο πάνω, να δημιουργηθούν αυτοί οι μύθοι. Δεν αποκλείεται τέλος oι τελετές της αρκτείας, που αναφέρονταν στην Αρτέμιδα, ως προστάτρια του γάμου, να επεκτάθηκαν προς τα τέλη των προχριστιανικών χρόνων και τους πρώτους μεταχριστιανικούς, και στην τέλεση εορτών προς τιμήν της Αρτέμιδος Κουροτρόφου, μια και οι δυο αυτές λατρευτικές τελετές αγκαλιάζουν ολόκληρη την ζωή των ανθρώπων, και όπως ήδη τονίσθηκε, το ιερό της Αρτέμιδος Μουνιχίας αντικατέστησε το ιερό της Αρτέμιδος στη Βραυρώνα μετά την καταστροφή του.