Tα ορφικά ποιήματα (The Orphic Poems Martin L. West)

Το θέλγος της ωδής του Ορφέως έθελγε ζώα και δέντρα· η «μαγεία» του ονόματός του προσέλκυε την πιο απείθαρχη ακολουθία, ένα ετερόκλητο πλήθος ρομαντικών και μυστικιστών ανθρώπων, απατεώνων αγυρτών και ποιητίσκων, σαλεμένων φιλοσόφων και αποπροσανατολισμένων μελετητών.

Ο αποπροσανατολισμός των μελετητών είναι κατανοητός μετά από τόσους αιώνες, όπου ο Ορφεύς ήταν όλα τα πράγματα για όλους τους ανθρώπους. Πολλές γενιές ανθρώπων πάλεψαν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, για το πρόβλημα της προέλευσης των «ορφικών» ποιημάτων (ύμνων) και του ψευδο-προβλήματος της υποτιθέμενης «ορφικής θρησκείας», ή, πιο συχνά, μπερδεύουν το ζήτημα συνδέοντας αυθαίρετα την ετικέτα «ορφικό» στα κείμενα και τα δόγματα που δεν έχουν πιστοποιηθεί ως ορφικά. Σίγουρα ελήφθησαν σε αυτή την πορεία κάποια ασφαλή αποτελέσματα.

Εδώ και πολύ καιρό έχει τεκμηριωθεί, για παράδειγμα, ότι οι υπάρχοντες ορφικοί Ύμνοι συντέθηκαν στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορική περίοδο, και τα  Ορφικά Αργοναυτικά στα τέλη της αρχαιότητας. Ωστόσο, σε πολλές πιο κεντρικές συζητήσεις, οι απόψεις εξακολουθούν να αποκλίνουν. Η αποκαλούμενη ορφική Ραψωδική Θεογονία, το μακρύτερο και πιο επιδραστικό από όλα τα ορφικά ποιήματα, αλλά γνωστό σε μας μόνο σε θραύσματα, χρονολογείται από τον -6ο αιώνα, μέχρι την ελληνιστική εποχή, ή ακόμα και πιο μεταγενέστερα, στο τέλος της Αρχαιότητος και πέρα από αυτή.  Στην πραγματικότητα κάποιος μπορεί να μιλήσει μόνο για αποπροσανατολισμό, αρκούμενος σε μια τέτοια τεράστια αβεβαιότητα που  παραμένει άλυτη.

Η Ραψωδική Θεογονία ήταν μόνο μία από τις τρεις ορφικές θεογονίες που διακρίθηκαν και αναφέρθηκαν από έναν ύστερο Νεοπλατωνικό συγγραφέα· θα δούμε ότι στην πραγματικότητα μπορούν να αναγνωριστούν τουλάχιστον έξι Θεογονίες.

Ο σπουδαστής ή ο μελετητής  που περιηγείται στο Orphicorum Fragmenta του Kern για πρώτη φορά καταλήγει στο συμπέρασμα ότι αυτό το είδος εμπλεκομένων  Θεογονιών είναι ένα φυσιολογικό χαρακτηριστικό της ορφικής λογοτεχνίας.

Εκεί βρίσκει τρία ξεχωριστά και διαφορετικά ποιήματα για τον βιασμό της Περσεφόνης, και ένα ποίημα που ονομάζεται Δ ι α θ ή κ α ι  σε τρεις διαφορετικές «επαναλήψεις» και αναδιατυπώσεις  αναμεταξύ τους

Εκεί βρίσκει θραύσματα που διατίθενται με τριάντα έξι διαφορετικούς τίτλους, εκτός από εκείνα με ανιεράρχητη βαθμίδα και εκείνα που είναι πλαστά ή αμφίβολα.

Το χειρότερο είναι ότι, ο σπουδαστής  παραμένει ως επί το πλείστον χωρίς καθοδήγηση σχετικά με τις χρονολογίες και τις συνδέσεις όλων αυτών των έργων και γνωρίζει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, τουλάχιστον, αποτελούν αντικείμενο ευρείας διαφωνίας.

Αισθάνεται ότι έχει πέσει μέσα σε έναν βούρκο.

Τα τελευταία σαράντα χρόνια περίπου, αυτός ο τομέας μελέτης, η ανάλυση αυτού του σώματος της λογοτεχνίας, έχει παραμεληθεί σε μεγάλο βαθμό. Αντίθετα με το ομηρικό ζήτημα, εδώ οι μελετητές  φαίνεται ότι οδηγήθηκαν σε  αδιέξοδο. Είναι ικανοί να παρακάμπτουν το θέμα κάθε φορά που απειλεί να έρθει σε σύγκρουση  με τις σπουδές τους. Αυτό είναι φυσικά το μόνο συνετό πράγμα που πρέπει να γίνει έως ότου αποκτηθεί μεγαλύτερη σαφήνεια και καθαρότητα πάνω στο θέμα.  Αλλά δεν είναι μια κατάσταση με την οποία θα πρέπει να αφήσουμε  το περιεχόμενο της ανέγγιχτο και κοιμώμενο  επ ‘αόριστον.

Ζητήματα για τα οποία δεν έχουμε αποδεικτικά στοιχεία για να αποφασίσουμε τη μεταχείρισή τους είναι καλύτερα να αφήνονται αναποφάσιστα. Στην περίπτωση του Ορφέα, ωστόσο, η δυσκολία δεν είναι τόσο η απουσία αποδεικτικών στοιχείων όσο το γεγονός ότι τα αποδεικτικά στοιχεία είναι τόσο περίπλοκα όσο και αποσπασματικά. Χρειάζεται πολλή διαλογή και συνένωση, και υπάρχουν αρκετές ευκαιρίες για σύγχυση σε αυτή την προσπάθεια.  Πιστεύω ότι είναι δυνατόν να τακτοποιήσουμε πιο διεξοδικά και να συνδυάσουμε πιο προσεκτικά από ό, τι έχει γίνει μέχρι τώρα.

Απροσδόκητα νέα στοιχεία επέτρεψαν τη συμπλήρωση της εικόνας, ενώ μας υπενθυμίζουν ότι απέχουμε ακόμη πάρα  πολύ από το να έχουμε  μια ολοκληρωμένη εικόνα.  

Θα ήταν ανόητο να φανταστούμε ότι έχουμε σήμερα τα μέσα για να λύσουμε κάθε πρόβλημα.

Σε κάποια λεπτομερή  σημεία, γίνονται υποθετικές προτάσεις τις οποίες ο αναγνώστης πρέπει να κρίνει για το πως τις πιστέψει· και ξέρω ότι για ορισμένους αναγνώστες οποιαδήποτε υπόθεση είναι «απλή» υπόθεση, και η αναφορά της και μόνο αποτελεί αυτόματη νίκη για την ακαδημαϊκή έρευνα.

 Ελπίζω, ωστόσο, να δημιουργηθεί μια περιγραφή της ιστορίας της ορφικής λογοτεχνίας που θα αποδειχθεί σταθερή στα βασικά της σημεία και  οι σπουδαστές  της αρχαιότητας θα μπορούν να την ενσωματώσουν στη συνολική τους άποψη για την ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας.

Μιλώ για την Ορφική λογοτεχνία, και όχι για τον υποτιθέμενο «Ορφισμό» ή τους «Ορφικούς».  Μεγάλο μέρος αυτής της θολούρας που όχλησε το ζήτημα στο παρελθόν (και του οποίου τα αποτελέσματα εξακολουθούν να παραμένουν θολωμένα) προήλθαν από τη σύγχυση αυτών των εννοιών.

Ήταν ο Wilamowitz, του οποίου το καθαρό παλιό στοχαστικό βλέμμα πέφτει πάνω από το γραπτό μου, από το τείχος της μελέτης μου καθώς γράφω αυτές τις λέξεις, που ήταν πρώτος που το παρατήρησε.

 Η διορατικότητα του αναπτύχθηκε από τον Ι. Μ. Linforth, στο εξαιρετικό βιβλίο του The Arts of Orpheus. Αυτοί οι δύο μελετητές – τόνισαν το γεγονός ότι, ενώ οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρονται συχνά σε ποιήματα του Ορφέα ή αποδίδονται στον Ορφέα, σπάνια αναφέρονται στους «ορφικούς», εκτός υπό την έννοια των συγγραφέων των ορφικών βιβλίων, και ποτέ μα ποτέ στον «Ορφισμό». Αναφέρουν διάφορες λατρείες και τελετές που ο Ορφέας υποτίθεται είχε «ιδρύσει» και χρησιμοποιούν το επίθετο «ορφικά» σε ορισμένες τελετές, σε θρησκευτικές πρακτικές και σε έναν ασκητικό τρόπο ζωής. Αλλά το όνομα του Ορφέως είναι ο μόνος συνεπής ενοποιητικός παράγοντας.

 Είναι πλάνη να υποθέσουμε ότι όλα τα «ορφικά» ποιήματα και τελετές σχετίζονται μεταξύ τους ή ότι πρέπει να ερμηνευτούν ως διαφορετικές εκδηλώσεις ε ν ό ς θρησκευτικού κινήματος. Φυσικά, σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχουν συνδέσεις μεταξύ διαφορετικών ποιημάτων, μεταξύ χωριστών τελετουργιών, ή μεταξύ ορισμένων ποιημάτων και συγκεκριμένων τελετουργιών, αλλά η βασική αρχή που πρέπει να θυμάστε είναι ότι ένα ποίημα γίνεται «ορφικό» απλά αποδίδοντας το στον Ορφέα. Με τον ίδιο τρόπο, οι «ορφικοί»  είναι απλώς οι άνθρωποι που στις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις ή πρακτικές, ό, τι κι αν είναι, αποδίδουν τιμή προς τα κείμενα που αποδίδονται στον Ορφέα.  Δεν υπήρχε τότε κανένα δογματικό κριτήριο για να αποδοθούν στον Ορφέα και κανένας περιορισμός πνευματικών δικαιωμάτων. Ήταν ένα εργαλείο για να αποδοθεί το «αρχαίο» και το «αυθεντικό»  σε ένα κείμενο που τους χρειαζόταν.

Αυτά είναι τα αξιώματα που πρέπει να διέπουν τη χρήση όρων όπως «ορφικά». Το να πούμε ότι μια ιδέα που βρίσκουμε αναφερόμενη στο Πίνδαρο ή στον Ευριπίδη είναι «ορφική» δεν σημαίνει τίποτα εκτός αν σημαίνει ότι προήλθε από ένα ποίημα ή ποιήματα που φέρουν το όνομα του Ορφέα·  και ακόμη και αν γνωρίζουμε ότι μια δεδομένη ιδέα συνέβη σε ένα ορφικό ποίημα, δεν μπορούμε πάντα να υποθέσουμε ότι προήλθε ή ήταν ιδιόμορφο με τον ορφικό στίχο.

Δεν πρέπει ποτέ να πούμε ότι «οι Ορφικοί» το έλεγαν αυτό ή το έκαναν αυτό, και όποιος το λέει θα πρέπει να ρωτηθεί αμέσως   «Ποιοι Ορφικοί;»

 Μια πρόσφατη ανακάλυψη στην ανασκαφή της Ποντικής Όλβιας  κατέστησε πιθανό ότι υπήρχε ένα κίνημα εκεί τον +5ο αιώνα που μπορεί σωστά να ονομαστεί ορφικό. 

Στο Τάραντα η τέχνη δείχνει την ύπαρξη μιας ορφικής ομάδας στο δεύτερο μισό του τέταρτου αιώνα. Είναι νόμιμο να μιλάμε εδώ για τις ορφικές ομάδες της Όλβιας και του Τάραντα, ή και για άλλη συγκεκριμένη ομάδα ορφικών που μπορούμε να αναγνωρίσουμε, αλλά δεν μπορούμε να μιλάμε γενικά και αόριστα για τους «Ορφικούς».

Όσον αφορά τον «Ορφισμό», η μόνη σαφής έννοια που μπορεί να δοθεί στον όρο είναι «η τάση για τον ισχυρισμό του Ορφέως ως αρχή». Η ιστορία του Ορφισμού είναι η ιστορία αυτής της τάσης.

Tα ορφικά ποιήματα (The Orphic Poems Martin L. West)