Η προέλευση της αθηναϊκής εορτής των Ολυμπιείων
Εισαγωγή
Στην πόλη των Αθηναίων αρχίζουν οι εορτασμοί των Ολυμπιείων, ο Ζευς Ολύμπιος είναι κυρίως γνωστός για τον τεράστιο ναό που ξεκίνησε να χτίζει ο Πεισίστρατος και ολοκλήρωσε ο Αδριανός, η λατρεία και η εορτή του Διός είναι αρχέγονη και παμπάλαια στην Αθήνα.
Προς τα τέλη της άνοιξης , την 19η του Μουνιχιώνος, στον τελευταίο μήνα της ανοίξεως, ο καιρικός θεός των Αθηναίων με την Ολύμπια λατρευτική πτυχή του καλείται να φέρει καθαρούς ουρανούς για την ωρίμανση του κριθαριού και του σιταριού. Η απαιτούμενη τελετή χαρακτηρίζεται από αίγλη και λαμπρότητα..
Παράλληλα τελείται μια θορυβώδης και ταραχώδης επίδειξη, η Ανθιππασία, η οποία ένας ιππικός αγώνας. Για να παρακολουθήσουν το θέαμα οι Αθηναίοι, το Παλλάδιο της Αθηνάς μεταφέρεται στον Ιππόδρομο, όπως γίνεται με το ξύλινο άγαλμα του Διονύσου στα Διονύσια εν άστει όταν μεταφέρεται στο Θέατρο. Ο αιτιολογικός μύθος μας περιγράφει μια μάχη στο Φάληρο κατά την οποία έρχεται στην κυριότητα των Αθηναίων το Παλλάδιο της Αθηνάς από την Τροία.
Ο Πεισίστρατος διεύρυνε και την εορτή όταν έχτισε μεγαλύτερο και τον ναό του Ολυμπίου Διός· το ιερό και η λατρεία ακμάζει ακόμα στον -4ο και -3ο αιώνα, όπως μας δείχνουν οι επιγραφές. Με τον Πεισίστρατο, ιδρύθηκε μια μεγαλειώδης πομπή, όπως αυτή των Παναθηναίων, η οποία διατηρήθηκε και μετά τον Πεισίστρατο. Αυτή η πομπή ξεκινά από τα βορειοδυτικά, από το Λεωκόρειον ιερό, με το ιππικό να κατέχει την εξέχουσα θέση. Στο αίτιο της μεγαλειώδους τώρα εορτής προστίθενται και οι ανδραγαθίες του Πεισίστρατου. Η στρατιωτική πομπή του ιππικού αντικατοπτρίζει την νίκη του στην μάχη της Παλλήνης και η μεταφορά του παλλαδίου επαναπροσδιορίζει τον τρόπο εισόδου του στην Αθήνα.
Θα εξετάσουμε με τη σειρά τη φύση της λατρείας, την προέλευση της εορτής· την πομπή με το ιππικό· την Ανθιππασία.
Η φύση της λατρείας
Πέρα από την πολιτική επέκταση της εορτής η λατρεία και το ιερό του Ολυμπίου Διός είναι πανάρχαια σε αυτή την θέση.
Το ιερό είναι ένα από τα παλαιότερα στην Αθήνα, κατά τον Θουκυδίδη είναι παλαιότερο από τον θρυλικό Συνοικισμό που δημιούργησε την πρώτη Αγορά των Αθηναίων ανατολικά της Ακροπόλεως. Το ιδρυτικό αίτιο της εορτής μας παραπέμπει στην εποχή του Δευκαλίωνος, όταν ήρθε στην Αθήνα μετά την καταστροφική Επομβρία (Θουκ 2.15).
Όπως κάθε θεότητα, ο Ζευς Ολύμπιος εκείνη την δύσκολη περίοδο περιέθαλψε και διατήρησε με την λατρευτική πτυχή του στην ύπαρξη των πιστών του σφυρηλατώντας αλώβητη την πίστη τους. Πρέπει να διερωτηθούμε πώςεπιτεύχθει.
Μεταξύ των αθηναϊκών λατρειών του Διός, μόνο ο Ζευς Μειλίχιος στην Άγρα και ο Ζευς Πολιεύς στην Ακρόπολη μπορούν να συγκριθούν σε σπουδαιότητα.
Ο Ζευς Μειλίχιος επικαλείται στο τέλος του χειμώνος, στην εορτή των Διασίων την 23η του Ανθεστηριώνος, όταν οι προμήθειες των Αθηναίων αρχίζουν να εξαντλούνται, οι Αθηναίοι στρέφονται στον Μειλίχιο Δία με ικεσίες για το μειλίχιο τέλος του χειμώνος ώστε να φτάσουν οι καρποί (κρίθος και σίτος) από αυτό το σημείο έως την επόμενη συγκομιδή διότι αυτή η περίοδος είναι η πιο δύσκολη από όλες τις περιόδους του έτους για την πόλη. Ο Ζευς Πολιεύς τιμάται από ολόκληρη την πόλη μετά το αλώνισμα, στην εορτή Διϊπόλια την 14η του Σκιροφοριώνος· ο λαμπερός θερμός καιρός ήταν απαραίτητος μέχρι τώρα ούτως ή άλλως για την ωρίμανση των καρπών και των σιτηρών, αλλά στο έξης πρέπει να τον φοβόμαστε και να προφυλαγόμαστε· έτσι ένα βόδι άροσης θυσιάζεται ως σημείο για έναν φρέσκο δροσερό καιρό και ως εναρκτήριο τέλεσμα για την εμφάνιση του. Η εορτή του Διός Ολυμπίου πραγματοποιείται την 19η του Μουνιχιώνος (Πλουτ. Φωκ. 37.1). Ο Ζευς πρέπει να βοηθήσει για άλλη μια φορά· σε αυτή την ημέρα ο σπόρος βρίσκεται στο τελευταίο στάδιο του ωρίμανσης, και θα υποφέρει εάν ο καιρός είναι κακός και άστατος εκτός και αν οι ουρανοί είναι καθαροί με φως αμετάβλητο.
Όλα τα στοιχεία που έχουμε για τη λατρεία του Διός Ολυμπίου στην Αθήνα δείχνουν ότι οι καλλιέργειες και ο καιρός είναι το κύριο μέλημα. Ο Παυσανίας καταγράφει τον ιδρυτικό μύθο καθώς και μια μνημηϊα τελετή. Μετά την καταστροφική επομβρία, λέει, το νερό διέφυγε μέσα από ένα χάσμα εκεί κοντά, και ο ίδιος ο Δευκαλίων ίδρυσε το πρώτο ιερό του Διός. Κάθε έτος κριθάρι και σιτάρι, της προηγούμενης εσοδείας, αναμιγνύεται με μέλι και ρίχνεται μέσα στο χάσμα κοντά στο ιερό. Ο μύθος της καταστροφικής Επομβρίας, οπουδήποτε συνέβη στην Ελλάδα, είναι γεμάτος με τελετουργικά που σηματοδοτούν το τέλος των χειμερινών βροχών και την ελπίδα για άφθονες καλλιέργειες ή βοσκότοπους. Στους Δελφούς η Επομβρία σταματά την 7η του Βυσίου –αθηναϊκού Ανθεστηριώνος, στην Επιφάνεια του Απόλλωνος και την επιστροφή του στους Δελφούς. Στην Αθήνα τα Υδροφόρια είναι μια παρόμια τελετή. Μια άλλη τελετή που σχετίζεται με την καταστροφική Επομβρία είναι η ημέρα των Χύτρων στον Ανθεστηριώνα. Οι περισσότερες τελετές πραγματοποιούνται τον μήνα Ανθεστηριώνα διότι αυτή είναι η κατάλληλη ώρα για την υγρασία του πυρός της κριθής και του σίτου. Ο Ζευς Ολύμπιος έχει μια σύντροφο, τη θεά Γη· και ως συζευγμένη γυναίκα, λαμβάνει το όνομά του – Γή Ολυμπία. Υπάρχει ένα παρόμοιο ζεύγος θεών στη Σπάρτη, ο Ζευς Ολύμπιος και η Αφροδίτη Ολυμπία (Παυσ. 3.12.11), οπουδήποτε αλλού λατρεύεται μόνο ο Ζευς Ολύμπιος. Όποια και αν είναι η θεά σύντροφός του, το κοινό επίθετο έχει να κάνει μια ιερή τελετουργική ζεύξη, της ζεύξης της ζωτικής βροχής και του εύφορου πεδίου.
Ο Ζευς Ολύμπιος είναι θεότητα της γεωργίας, και κατά το γενικό λατρευτικό πλαίσιο, θεότητα του καιρού, καθώς επηρεάζει τη γεωργία και τις καλλιέργειες. Στη Σπάρτη, η λατρεία του Διός Ολυμπίου εντοπίζεται από την εποχή του Επιμενίδη, έναν θρυλικό ιερουργό, και ως εκ τούτου ένας άνθρωπος που είχε επινοήσει τη γεωργία. Πράγματι, ο Επιμενίδης πάντα έφερε ένα γεωργικό φυλαχτό, μια οπλή βοδιού που περιείχε ένα έδεσμα από τις Νύμφες (Διογ, Λαέρτ. 1.114):
― Καὶ οὗτος μὲν ὧδε. φησὶ δὲ Δημήτριός τινας ἱστορεῖν ὡς λάβοι παρὰ Νυμφῶν ἔδεσμά τι καὶ φυλάττοι ἐν χηλῇ βοός.
Τώρα και στην Αθήνα ο Επιμενίδης πολλές φορές λέγεται ότι είναι ο πρώτος που είχε ζέψει το βόδι, δηλαδή ως ο επινοητής της γεωργίας. Αλλά αυτός ο ρόλος του αμφισβητήθηκε με έναν κυριολεκτικό «Βουζύγη», τον επώνυμο γενάρχη του ιερατικού γένους των Βουζύγων (Σχολ. Αισχ. 2). Το γένος παραχωρεί τον ιερέα για μια παλιά λατρεία του Διός· μιας ακόμη παμπάλαιας λατρείας, εκτός από εκείνες του Διός Ολυμπίου, και του Διός Μειλιχίου, του Διός Πολιέως· ή τουλάχιστον έτσι φαίνεται με την πρώτη ματιά.
Ο επίσημος τίτλος του γένους του ιερέα είναι «ιερεύς Διός του εμ Παλλαδίωι» (IG 2² 1096). Το Παλλάδιο είναι ένα μικρό ξύλινο αγαλμάτιο της θεάς Αθηνάς· ανήκει σε αυτό το λατρευτικό πλαίσιο του Διός και διαμορφώνει ένα πανάρχαιο λατρευτικό ορόσημο· το δικαστήριο για την ακούσια ανθρωποκτονία ήταν γνωστό ως «η Δίκη στο Παλλάδιο». Ο ιερεύς πραγματοποιεί επίσης ένα τελετουργικό όργωμα σε ένα πεδίο που ονομάζεται Βουζύγιον, το οποίο η περιγράφεται υπό ή επί της Ακροπόλεως, αλλά μόνον για να διαχωριστεί από τα άλλα δύο πεδία, αρκετά μακρύτερα, ένα κοντά στον Κηφισσό δυτικά της πόλης των Αθηναίων και ένα ακόμη λίγο μακρύτερα , στην Ελευσίνα. Η γόνιμη γη είναι επιθυμητή για ένα τελετουργικό όργωμα και παρέχεται στις άλλες δύο τοποθεσίες, στο πεδίο περί της ή επί της Ακροπόλεως η το όργωμα είναι καθαρά συμβολικό. Στην Αθήνα, η πιο εύφορη γη που βρίσκεται «κάτω από την Ακρόπολη» στα νοτιοανατολικά, κοντά στον Ιλισσό. Είναι πιθανόν το Βουζύγιον να βρισκόταν κοντά στο ιερό του Διός «εις το Παλλάδιο».
Η τοποθεσία του Παλλαδίου καθορίζεται από τον Κλείδημο, τον αττικό ετεογράφο. Ο Πλούταρχος αναπαράγει την καταγραφή του για τη μάχη με τις Αμαζόνες, η οποία όπως θα δούμε ήταν εμπνευσμένη από την εορτή των Βοηδρομίων (Πλουτ. Αυτά. 27.1-7 (Κλείδημος FGrHist 323 F 18, εν μέρει). Πρέπει να θυμηθούμε και να επεκτείνουμε τα συμπεράσματά μας σχετικά με την τοπογραφία. Οι Αμαζόνες είχαν ήδη καταλάβει την Αθήνα, και κατόπιν σχεδίασαν την επιθετική τους γραμμή τους από τα ανατολικά προς τα δυτικά κατά μήκος της νότιας πλευράς της πόλης, αντιμετωπίζοντας τους Αθηναίους ακόμη πιο νότια. Η δεξιά πτέρυγα των Αμαζόνων στρατοπέδευε στον λόφο της Πνύκας, η αριστερή Αθηναϊκή πτέρυγα στο λόφο των Μουσών. Από εδώ και σε μεγάλο μέρος αυτή της γραμμής, οι Αθηναίοι στην αρχή κέρδισαν αρκετό έδαφος, ξανακατακτώντας το έδαφος μέχρι την Πειραϊκή Πύλη, από εκεί οπισθοχώρησαν και πάλι πίσω στον Άρειο-Πάγο. Η αριστερή πτέρυγα των Αμαζόνων βρισκόταν στο «Αμαζoνείον», όπου στη συνέχεια θάφτηκαν οι Αμαζόνες που έπεσαν σε αυτές τις μάχες. Άλλες πηγές εντοπίζουν αυτές τις ταφές κοντά στην πύλη του Φαλήρου, ή κοντά στο ιερό της Γής Ολυμπίας, αρκετά κοντά στο Ολυμπιείο. Η δεξιά Αθηναϊκή πτέρυγα, η οποία καθορίζει τη μάχη, «επιτέθηκε από το Παλλάδιο και τον Ελικώνιο λόφο (Αρδηττό) και το Λύκειο». Ο Ελικώνιος λόφος (Αρδηττός) και το Λύκειον βρίσκονται εκτός του νοτιοανατολικού τομέα της πόλης· η αθηναϊκή επιθετική γραμμή επεκτάθηκε πολύ πιο μακριά από εκείνη των Αμαζόνων. Κινήθηκε ανατολικά προς τον Αρδηττό, και στη συνέχεια στράφηκε απότομα προς τα βόρεια, και ακόμα και βορειοδυτικά, προς το Λύκειον. Το Λύκειον ήταν μια μεγάλη περιοχή έξω από το ανατολικό τείχος της Αθήνας, αλλά η ακριβής τοποθεσία και η έκταση παραμένουν άγνωστα. Επιγραφές που είχαν αναρτηθεί εκεί, βρέθηκαν σε δύο χριστιανικά κτήρια, της Αγίας Τριάδας ή Σώτειρα Λυκοδήμου (Ρωσικού λατρευτικού κτηρίου, οδού Φιλελλήνων και Αμαλίας), και της Σωτείρας Κοττάκη, κοντά στη νοτιοδυτική γωνία του Εθνικού Κήπου σήμερα. Ο Θησεύς κέρδισε τη μάχη επειδή τσάκισε και διέρρηξε από αυτή την πλευρά των Αμαζόνων.
Αυτή η τακτική ταιριάζει στην εορτή· ο Θησεύς, ως ο εικονικός Πολέμαρχος, δίνει εντολή στο δεξί άκρο, στο Λύκειο που είναι ο τομέας του Πολέμαρχου αλλά και η τοποθεσία της εορτής· πριν την έναρξη της μάχης, προσφέρει θυσίες στον θεό Φόβο ως προσωποποίηση των επιχειρήσεων της εορτής. Το Λύκειον τότε ορίζεται ως το τέλος της επιθετικής γραμμής. Ίσως ο Αρδηττός ονομάστηκε έτσι επειδή η πτέρυγα μάχης στηριζόταν στην πραγματικότητα σε έναν λόφο (όπως και οι πτέρυγες και των δύο στρατών στα δυτικά). Το Παλλάδιο βρίσκεται δυτικά του Αρδηττού, σε μια ευθεία προς το λόφο του Μουσών. Η ευθεία γραμμή διασχίζει τη νοτιοανατολική γωνία της πόλης, την περιοχή του Ολυμπιείου και του Αμαζονείου. Μόνο εδώ, στο Παλλάδιο, οι Αθηναίοι αντιμετώπισαν άμεσα τις Αμαζόνες.
Πιο συγκεκριμένα, το Παλλάδιον και το «Αμαζονείον» πρέπει να αναζητηθούν στα νοτιοδυτικά του Ολυμπιείου. Το «Αμαζονείο», το οποίο ίσως δεν ήταν παρά μια στήλη που υποδήλωνε την ταφή, βρίσκεται στο δρόμο κοντά στην πύλη της πόλης όπου ο Παυσανίας εισήλθε από το Φάληρο· από αυτό το σημείο, μπορούμε να υποθέσουμε την πομπή της 6ης Βοηδρομιώνος με κατεύθυνση προς το ιερό της Αρτέμιδος στην Άγρα.
Το Παλλάδιο ως ενσάρκωση του πυρός από τον ουρανό ανήκει σε ψηλότερα εδάφη. Η πρόσφατη ανασκαφή έδειξε ότι ο ναός του Πεισίστρατου χτίστηκε σε μια κορυφογραμμή που εκτείνεται από βορειοανατολικά προς νοτιοδυτικά (Τραυλός Εικ. Λεξ. 289). Το νοτιοδυτικό άκρο της κορυφογραμμής είναι μια απότομη αιχμή βράχου· το ακριβές μέρος για το Παλλάδιο. Μερικά ερείπια παραμένουν δυτικά του Ολυμπιείου, μια στοά και ίσως ένα δικαστήριο της πρώιμης ελληνιστικής περιόδου, έχουν αναγνωριστεί από τους αρχαιολόγους ως το δικαστήριο στο Παλλάδιο, αλλά αυτό φαίνεται πιο πολύ ως εικασία.
Όπως θα δούμε, ο Δημοφών αποκτά το Παλλάδιο της Τροίας σε μια μάχη στο Φάληρο, και το αντικείμενο μεταφέρεται μέσα στην πόλη των Αθηναίων – μόνο μια αμφισβητούμενη πηγή εντοπίζει το Παλλάδιο και το δικαστήριο ανθρωποκτονιών στο Φάληρο. Αν και η ιστορία δεν ορίζει μια συγκεκριμένη τοποθεσία, η δική μας ταιριάζει απόλυτα.
Το Παλλάδιο τότε βρέθηκε δίπλα στο Ολυμπίειον, και έτσι συνδέθηκε ή ταυτίστηκε ο «Ζευς επί τω Παλλαδίω» με τον Ζευς Ολύμπιο. Στην πραγματικότητα, αυτή η σύνδεση δεν μπορεί να αποφευχθεί. Όλες οι αρχαίες πολιτικές λατρείες της Αθήνας υπηρετούνται από ιερατικά γένη. Η Ελευσίνια Δήμητρα, η Αθηνά Πολιάς, ο Ζευς Πολιεύς, η κάθε λατρεία έχει περισσότερα από ένα ιερατικό γένος στη διάθεσή της. Κοντά στο Ολυμπίειον, ο Απόλλων Πύθιος υπηρετείται από το γένος των Ερυσιχθονιδών, οι οποίοι λαμβάνουν την ονομασία τους από τότε που έσωσαν τον κλάδο του Απόλλωνος, την «Ειρεσιώνη». Ένα γένος πρέπει να οριστεί και για τον Δία Ολύμπιο, και οι Βουζύγαι πληρούν ακριβώς τις προϋποθέσεις. Όταν ο Αδριανός προστάτευσε τη λατρεία, διορίστηκαν και ιερείς εκτός του γένους για πρώτη φορά. Βρίσκουμε θεατρικά καθίσματα της Αδριανικής περιόδου για τον «ιερέα του Ολυμπίου Διός» (ο πιο διακεκριμένος), «ο ιερέας της Νίκης των Ολυμπίων».
Να θυμηθούμε ότι ο Περικλής, ένας δεινός ρήτορας, ονομάστηκε και από τα δύο «Ολύμπιος» και «Βουζύγης». Ως υπηρετούμενος από τους Βουζύγους ο Ζευς κατέχει επίσης και το λατρευτικό επίθετο Τέλειος «πλήρης»· αν και το επίθετο προσφέρεται για διαφορετικές ερμηνείες, είναι κατάλληλο για τον θεό του καιρού που φέρνει το κριθάρι και το σιτάρι στην ωριμότητα. Η Κλυταιμνήστρα ομιλεί για τον Αγαμέμνονα της ως τον «Ανήρ τέλειος», ο οποίος φέρνει ζεστασιά ή δροσιά στον οίκο σε εύθετο χρόνο, ακόμη και όταν ο Δίας κυβερνά τον καιρό έξω από τις θύρες του οίκου του· στη συνέχεια, επικαλείται τον Δία Τέλειο να εκπληρώσει τις ευχές της (Αισχυλ. Αγ. 969-74). Εδώ το επίθετο επικαλείται ξεκάθαρα τον καιρό και τον γάμο ταυτόχρονα. Ο Ζευς Τέλειος και η Ήρα Τελεία συγκαταλέγονται στις θεότητες του γάμου, ένα κοινό θέμα στη λογοτεχνία. Είναι προφανές, ωστόσο, ότι ο γάμος είναι δευτερεύον ενδιαφέρον και για τους δύο. Η Ήρα Τελεία φέρνει τις δαμάλες σε ωριμότητα τη κατάλληλη στιγμή για αναπαραγωγή, ο αρχικός Ιερός Γάμος.
Ο λόγος για τον οποίο οι Βουζύγες δεν χρησιμοποιούν το επίθετο «Ολύμπιοι» είναι επειδή δεν ανήκε στην αρχαιότερη ονοματολογία λατρείας· ήρθε κάπως αργότερα, πιθανότατα με την επική ποίηση.
Η προέλευση της αθηναϊκής εορτής των Ολυμπιείων
Ο ναός του Διός Ολυμπίου, που έκτισε ο Πεισίστρατος στην πόλη των Αθηναίων δεν ήταν ο πρώτος. Ένας παλαιότερος ναός, ο οποίος ήταν περισσότερο προσιτός και λαοφιλής, διαλύθηκε για να δημιουργήσει χώρο για να χτιστεί ο νέος ναός που αν και ημιτελής, αρκούσε στη συνέχεια για τους ίδιους σκοπούς της λατρείας. Στον αρχαίο παλαιό ναό ετελείτο και μια πανάρχαια εορτή, τα Ολυμπίεια των Αθηναίων, έτσι είναι λάθος να λέμε ότι η αθηναϊκή εορτή Ολυμπιείων ξεκινά ή προέρχεται από τον Πεισίστρατο όπως κάνουν εσφαλμένα στις δικές τους μελέτες τους κάποιοι μεγάλοι κατά τα άλλα μελετητές της πάτριας θρησκείας μας , όπως ο Aug. Mommsen, 465, ο Deubner Αττ. Εορτ. 177, ο Parke, Εορτές Αθην . 144, η Erika Simon, Εορτές Αθ, 15.
Αυτό που έκανε ο Πεισίστρατος ήταν να διευρύνει τον εορτασμό με κατάλληλο δικό του τρόπο.
Στην εορτή παρουσιάζεται το Ιππικό των Αθηναίων, παρελαύνει στους δρόμους και αγωνίζεται στον Ιππόδρομο. Παρόλα αυτά το μεγάλο μέρος της οργάνωσης της εορτής οφείλεται στον Πεισίστρατο, επίσης είναι σίγουρο ότι κάποιο είδος ιππικής επίδειξης, που ήταν παραδοσιακή, παρουσιαζόταν· η λατρεία του Διός και της Αθηνάς το απαιτεί αρκετά συχνά. Αν μπορούσαμε να δούμε πολύ πίσω στην αρχαιότητα, θα βρίσκαμε άρματα αντί για ιππικό. Στην πραγματικότητα, το άρμα επιβιώνει στο τελετουργικό της Ολυμπίας, αλλά και σε έναν πρώιμο μύθο και σε έναν μεταγενέστερο μύθο που υπαινίσσεται το τελετουργικό – σε ένα μύθο για τον Δημοφώντα και σε ένα θρύλο για τον Πεισίστρατο.
Αυτή η σύνδεση μεταξύ του Ολυμπίου Διός και του ιππικού προέρχεται από την εποχιακή ανησυχία για τον διαυγή ουρανό. Απαιτείται καθαρός καιρός για την ωρίμανση των καλλιεργειών. Ένα κύριο δρώμενο της εορτής των Ολυμπιείων είναι μια αναπαράσταση μάχης στον Ιππόδρομο, γεμάτη θόρυβο και ταχύτητα. Σάλπιγγες, ιππείς, τροχήλατα και ταχύτητα. Θέαμα και ισχυρό τελετουργικό μαζί. Είναι μια καιρική τελετουργία του είδους που τεκμηριώνεται τέλεια σε έναν μύθο της Θεσσαλίας, στη χώρα των ιερουργιών. Ο Ζευς εκεί, εμπαίζεται από τον Βασιλιά Σαλμωνέα, τον υιό του Αιόλου, ο οποίος καμάρωνε και καυχιόταν στο ταχύτατο, και κλαγγώδες άρμα του. Ο πραγματικός σκοπός του Σαλμωνέως δεν ήταν να εμπαίξει τον Δία, αλλά να φέρει τον καθαρό καιρό. Αυτός είναι και ο σκοπός της εορτής των Ολυμπιείων, καθώς η αρχέγονη τελετουργία ήταν μεν θεαματική αλλά ταυτόχρονα παρέπεμπε σε τρόμο και βία (τα καιρικά φαινόμενα).
Η πομπή του Αθηναϊκού Ιππικού
Η εορτή των Ολυμπιείων ξεκινά με την πομπή του ιππικού. Το -318 έτος, οι ιππείς έκλαψαν και αφαίρεσαν τους στέφανους από τα κεφάλια τους καθώς περνούσαν κοντά από την φυλακή της Αθήνας· εκείνη την ημέρα ο στρατηγός Φωκίων έπινε το κώνειο γιατί είχε καταδικαστεί, είχε κατηγορηθεί για προδοσία από τον συκοφάντη Αγνωνίδη τον οποίο οι Αθηναίοι αργότερα τον εκτέλεσαν και έστησαν ανδριάντα στον Φωκίωνα. Η φυλακή βρίσκεται έξω από τη νοτιοδυτική πλευρά της Αγοράς. Έτσι, η πομπή ακολουθεί την Παναθηναϊκή οδό· όπως ακριβώς και με την Παναθηναϊκή πομπή, το σημείο εκκίνησης είναι το Λεωκόρειον ιερό ή το έδαφος που είχε επισημάνει ο Πεισίστρατος στα βορειοδυτικά όρια της πόλης.
Οι ιππείς προφανώς πηγαίνουν πρώτα στο ιερό του Διός Ολυμπίου, και στη συνέχεια στον Ιππόδρομο στο Φάληρο όπου συμμετείχαν στους Αγώνες. Ο Ιππόδρομος βρισκόταν πολύ κοντά στη θάλασσα, στην περιοχή του Νέου Φαλήρου. Θα δούμε σε λίγο ότι το Παλλάδιο μεταφέρεται για την περίσταση από το ιερό στον Ιππόδρομο. Μετά τη μακρά μεγαλειώδη πομπή και τους αγώνες, προς το απόγευμα, το ιππικό και άλλοι προσκυνητές επιστρέφουν στο ιερό του Ολυμπίου Διός για την θυσία και τα δημόσια τραπεζώματα του θεού (IG ΙΙ² 1496).
Στην πομπή οι ιππείς φορούν στέφανους και οφείλεται εν μέρει στον Πεισίστρατο για τους Ολύμπιους ιππείς. Η πομπή ίσως υπήρχε και πιο πριν, αλλά πρέπει να ήταν μικρότερη, τώρα όμως είναι ίσως πιο εντυπωσιακή μετά από αυτήν των Μεγάλων Παναθηναίων. Θεωρείται ότι ο θρίαμβος του Πεισίστρατου στη Μάχη της Παλλήνης μεταδόθηκε για πρώτη φορά από ορισμένους γενναίους ιππείς, και πρέπει να διερωτηθούμε αν αυτό είναι πραγματική ιστορία ή θρύλος. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο Πεισίστρατος «ανέβασε τους υιούς του στα άλογα και τους έστειλε μπροστά στο μέτωπο» για να καθησυχάσει εκείνους που έφευγαν ηττημένοι. Σύμφωνα με τον Πολύαινο, ο Πεισίστρατος είπε σε μια προηγηθείσα ομάδα να στεφανώσουν τους εαυτούς τους με ανθισμένους κλάδους και να διαδώσουν ότι είχε επιτευχθεί μια διευθέτηση (όταν δεν είχε συμβεί κάτι τέτοιο)· η ομάδα αυτή αποτελούνταν από ιππείς αν και ο Πολύαινος ξεχνά να το γράψει (Ηροδ. 1.63.2. Πολύαινος 1.21.1). Αυτές οι αναφορές δεν μπορούν να είναι αληθείς. το πιθανότερο είναι ότι και οι δύο προτάθηκαν από τους τελετουργικούς ιππείς των Ολυμπίειων.
Η Ανθιππασία
Ο κυριότερος αγών στον Ιππόδρομο, ίσως ο μόνος, είναι η Ανθιππασία, την οποία ο Ξενοφών χαρακτήρισε ως ένα συναρπαστικό θέαμα στην οποία οι ίλες του ιππικού από τις δέκα φυλές «εξορμούν», «κυνηγούν» και ανταγωνίζονται η μία την άλλη με ασύλληπτη ταχύτητα σε μια προσποιημένη μάχη (Ξεν. Ιππαρχ. 3. 10). Ακούμε για μια μυθική μάχη όπως αυτή, στην ίδια περιοχή, στην ακτή του Φαλήρου. Ο μάχη είναι μεταξύ Αθηναίων και Αργείων που δεν αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον· οι Αργείοι αράζουν στο Φάληρο επιστρέφοντας από την Τροία· φέρνουν μαζί τους το παλλάδιο της Αθηνάς από την Τροία, το οποίο περνά στα χέρια των Αθηναίων κατά τη διάρκεια της μάχης που διεξάγεται. Ο Δημοφών της Αθήνας «εξορμά»· οι Αργείοι «κυνηγούν» · πολλοί σκοτώθηκαν». Ο Δημοφών, είτε οδηγεί ένα άρμα είτε οδηγεί ένα άλογο (οι άλλοι δεν αναπαριστώνται), ποδοπατά τους διώκτες του, ή αλλιώς έναν Αθηναίο που βρίσκεται στη πορεία του άρματός του. Ο Δημοφών κερδίζει στη κατοχή του το Παλλάδιο της θεάς Αθηνάς και το στήνει στην Αθήνα. Σε άλλες εκδοχές ο αγώνας διεξάγεται στην Τροία πριν από την επιστροφή και ο Δημοφών δίνει το Παλλάδιο «σε έναν Αθηναίο, που ονομάζεται Βουζύγης, για να το μεταφέρει στην Αθήνα» (Πολύαινος. 1. 5).
Ο μύθος αναφέρεται και σε άλλα θέματα εκτός από την εορτή. Το δικαστήριο της Αθήνας στο Παλλάδιο ιερό έχει πλέον συσταθεί για την αντιμετώπιση της ακούσιας ανθρωποκτονίας.
Σε μια άλλη εκδοχή οι νεκροί Αργείοι τιμούνται στο Φάληρο ως «Άγνωστοι Θεοί». Ωστόσο, αυτά τα θέματα είναι σαφώς δευτερεύοντα. Ο μύθος επικεντρώνεται στη μάχη και στην κατοχή του Παλλαδίου. Ο Δημοφών ως ήρωας των Αθηναίων πιθανότατα προβάλλεται για πρώτη φορά από την εορτή Ολυμπίεια. Το όνομα «Δημοφών», δηλαδή Δημο-φα-ων, σημαίνει «Το Φως στον τόπο» ένα καλό όνομα για έναν νικητή. Ο άλλος ο Δημοφών, αυτός της Ελευσίνος, που εμφανίζεται επίσης σε ένα τελετουργικό μάχης (Ησύχ. βαλλύτης παρ. Αθήν. 9.71, 406 D).
Επίλογος
Εκτός από τη μάχη, ο μύθος μας δίνει το Παλλάδιο και έναν εικονικό ιερέα του Διός, τον Βουζύγη, τον έμπιστο του Δημοφώντος. Και τα δύο ανήκουν επίσης στην εορτή. Ο Φιλόχορος και οι εφηβικές επιγραφές μιλούν για μια πομπή που έφερε το Παλλάδιο από την Αθήνα στο Φάληρο, και για μια άλλη πομπή που το πηγαίνουν ξανά πίσω αργά το απόγευμα στην ίδια ημέρα. Η τελετή αυτή δεν έχει εξηγηθεί ποτέ σωστά. Δεν μπορεί να είναι η εορτή των Πλυντηρίων που είναι η συνήθης γνώμη μέχρι να διαψευστεί. Δεν μπορεί να είναι μια τελετή εξιλέωσης, αλλιώς τελείως άγνωστη, που σηματοδοτεί το άνοιγμα του δικαστηρίου ανθρωποκτονίας στα τέλη του φθινοπώρου. Και δεν μπορεί να είναι μια αναμνηστική τελετή που θεσπίζει την εκκένωση της Αθήνας το -480. Αντ’αυτών, είναι η τελετή στα Ολυμπίεια.
Σύμφωνα με τον Φιλόχορο (F Gr Hist 328 F 64), οι δικαστές που ονομάζονται «Νομοφύλακες» «θα οργανώνουν την πομπή για την Παλλάδα, κάθε φορά που το ξύλινο άγαλμά της μεταφερόταν στη θάλασσα». Στη μεταγενέστερη ελληνιστική περίοδο, τα Σώματα των Εφήβων επαινούνται συχνά για τη συνοδεία της «Παλλάδος» στο Φάληρο και πάλι επιστροφή με λαμπαδηφορία. Τα διατάγματα του επαίνου δεν αφήνουν κανένα ίχνος για την εποχή του χρόνου που γίνεται αυτό. Μεταξύ των διαφόρων τελετουργικών καθηκόντων των Εφήβων, η συνοδεία του Παλλαδίου είναι πάντα παρενθετική με μια παρόμοια δραστηριότητα, τη συνοδεία του αγάλματος του Διονύσου στο θέατρο. Καθώς το άγαλμα του Διονύσου μεταφέρεται στο θέατρο για να «απολαύσει» τα έργα, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι το Παλλάδιο μεταφέρεται στον Ιππόδρομο για να «απολαύσει» τον αγώνα της μάχης· ή όσον αφορά την τελετουργία, για να καταγράψει το αποτέλεσμα.
Το Παλλάδιο μεταφέρεται σε άρμα. Σε μια πολύ μεταγενέστερη επιγραφή «ο ηνίοχος του Παλλα [. . . ]» ονομάζεται δίπλα σε άλλους αξιωματούχους (IG ΙΙ² 2245 σειρ. 299, +256 έτος, ηνίοχος Παλλάδος). Ο Δημοφών μεταφέρει το Παλλάδιο πότε ως ηνίοχος, πότε ως ιππέας. Στην πραγματικότητα ο ηνίοχος είναι ο Βουζύγης, ο ιερέας του Διός «εν Παλλαδίω». μια εκδοχή του μύθου είναι αρκετά πεζή για να την αναφέρω. Ξέρουμε ότι οι έφηβοι του -107-106 έτους συνόδευαν «με τα μέλη του γένους», των Βουζύγων.
Τέτοια ήταν η εορτή που μας χάρισε ο Πεισίστρατος.
Στη συνέχεια, οι ερευνητές παρατήρησαν, μέσω αυτών των δρώμενων, την σταδιοδρομία του Πεισίστρατου από τα τελετουργικά δρώμενα της εορτής. Γιατί παρελαύνουν οι ιππείς; Διότι ο ερχομός του Πεισίστρατου ανακοινώθηκε για πρώτη φορά από τους ιππείς που ήταν στεφανωμένοι ή από τους δικούς του υιούς που πορεύονταν μπροστά στο μέτωπο. Γιατί ο ιερέας μεταφέρει το Παλλάδιο σε άρμα; Επειδή ο Πεισίστρατος κέρδισε δύναμη (στη συνδεδεμένη σχετική ιστορία, ήταν η δεύτερη ή τρίτη φορά) ενέδυσε μια γυναίκα με πανοπλία για να μοιάζει με την θεά Αθηνά, και την έβαλε να σταθεί δίπλα του ενώ οδηγούσαν μαζί ένα άρμα. «Η πιο ανόητη υπόθεση» που καταγράφεται, λέει ο Ηρόδοτος (1.60.3-5), καλώντας τους αναγνώστες του να αισθάνονται ανώτεροι από τέτοιες εικασίες. Και ίσως πρέπει, να αντιλαμβανόμαστε ότι η ανοησία είναι μόνο μια άλλη διαδικασία της αιτιολογίας.
Συγγραφεύς: Noel Robertson, Ομότιμος Καθηγητής Ελληνικής Ιστορίας και Θρησκείας στο Πανεπιστήμιο Brock
Μετάφραση: Ορέστης Πυλαρινός
ΑΘΗΝΑΪΚΟΝ ΕΤΟΣ 