Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΟΡΟΥ «Έλλην» ΚΑΙ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ

Ο Θουκυδίδης (1. 3) παρατήρησε ότι η λέξη «Έλλην» στον Όμηρο (και μπορούμε επίσης να προσθέσουμε και την λέξη «Ελλάς»), έχει πάντα μια περιορισμένη σημασία,  δεικνύει ένα μέρος της Θεσσαλίας μαζί με  τους κατοίκους αυτού του μέρους. Αλλά η λέξη «Ελλάς» εμφανίζεται στον Ησίοδο (Έργα και Ημέρες 675) για το συγκρότημα  της Ελλάδος.

Σχόλια Ιλιάς Β 529. 530 ― Και Έλληνας ουδέποτε είρηκεν, αλλ’ Αργείους ή Δαναούς· και ουδέ Ελλάδα την οικουμένην υπό Ελλήνων, αλλά μια πόλιν Θεσσαλίας, ής τους οικήτορας Έλληνας λέγει (παρ. Σχόλια Ιλιάς Β 684, Π 595, και Στράβων 9. 5. 297. 6). Ο Δικαίαρχος Βίος Ελλάδος (Π. 5. 10. 31. Γεωργ. 2)·

          Η δ’ Ελλάς από της Αμβρακίας είναι δοκεί

          μάλιστα συνεχής το πέρας· αυτή δ΄έρχεται

          επί τον ποταμόν Πηνειόν, ως Φιλέας γράφει,

          όρος τε Μαγνήτων Ομόλην κεκλημένον.

Η λέξη «Πανέλληνες» όμως φαίνεται να χρησιμοποιήθηκε με την ολοκληρωμένη έννοια της, όλων των Ελλήνων, πριν οι Έλληνες να ήταν έτσι.  Με αυτήν την έννοια, τουλάχιστον, εμφανίζεται στον Αρχίλοχο (θρ. 21), Ως Πανελλήνων οϊζύς ες Θάσον (θρ. 71) συνέδραμεν·  αν και η ίδια η λέξη «Πανέλληνες» απαντάται στον Όμηρο (Ιλ. Β. 530)· αλλά εκεί μόνον υπό την συλλογική έννοια των ακόλουθων του Αίαντος Οϊλέως. Ο Αρχίλοχος είναι παλαιότερος  του Ησιόδου· στον οποίο επίσης η μορφή της λέξης με αυτήν την συλλογική ολοκληρωμένη  έννοια είναι «Πανέλληνες» και όχι «Έλληνες» (Έργα και Ημέρες 526).

Η λέξη «Ελλάς υπό την γενική έννοια ολόκληρης της χώρας της Ελλάδος απαντάται στον Θεόγνι τον Μεγαρέα  και επίσης και στον Ησίοδο (Έργα και Ημέρες 247)·

― Κύρνε, καθ΄Ελλάδα γην στρωφώμενος, και μπορεί να συναχθεί από τη δική του μαρτυρία σχετικά με τον εαυτό του ότι δεν θα μπορούσε να ήταν παλαιότερος  από τον Ησίοδο (Εργα και Ημέρες 603, 1099· 22-24· 467. 667· στα οποία απευθύνεται στον Σιμωνίδη τον ποιητή· και 760-760. 771-786, τα οποία παραπέμπουν στην εισβολή των Μήδων ή των Περσών στην Ελλάδα).

Ο εθνικός  προσδιορισμός των Σκυθών, σύμφωνα με τον Στράβωνα (7), βρέθηκε σε μερικά από τα ποιήματα του Ησιόδου, αλλά δεν αναφέρεται πουθενά στον Όμηρο· αν και ο Όμηρος έχει επίσης περιγράψει τους ίδιους ανθρώπους, και με παρόμοια επίθετα, όπως «Ιππημογλοί» κτλ.(Ιλ. Ν. 5) και ο Λυδός (περί Μηνών 1. 13. σελ. 7) αναφέρει τρεις γραμμές του Ησιόδου, από τις οποίες φαίνεται ότι πρέπει να ήταν εξοικειωμένος με το όνομα «Γραικοί»   – το οποίο στα λατινικά αντικατέστησε αυτό της λέξης «Έλληνες»·

          ― Κούρη δ’ εν μεγάροισιν αγαυού Δευκαλίωνος

          Πανδώρη Διί πατρί, θεών σημαντόρι πάντων,

          μιχθείσ΄εν φιλότητι τέκε Γραικόν μενεχάρμην.

Ησύχιος, Γραικός· Έλλην ― Γραικιστί· Ελληνιστί. Την ονομασία (Γραικοί) φαίνεται να την έφερε στην πραγματικότητα μια δυνόητη φυλή των Ελλήνων, εγκατεστημένη στην Ήπειρο (παρ. Αριστ. Μετεορολογικά 1. 14. παρ. 32. 5, Απολλοδ. 1. 7. 3, Πάριο Μάρμ. Εποχή 6. Και αναμφίβολα ο Ησίοδος σε αυτό το απόσπασμα , αν είναι γνήσιο, εννοούσε ειδικά τον ιδρυτή πρόγονό τους.

Ο προσδιορισμός «Πανέλληνες» αναφέρεται επίσης (Έργα και Ημέραι 526) με την ίδια συλλογική και ολοκληρωμένη έννοια, για όλους τους Έλληνες  χωρίς καμμία διάκριση.

Η ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ Η ΣΩΣΤΗ ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΛΕΞΕΩΣ «Ελλάς».  Η «Ελλάς», ΟΙ «Ελλοί», Η «Ελλοπία» ΚΑΙ Η  «Θεσσαλία»

α’ . Ελλάς ― αυτή η ονομασία, που με την πάροδο των αιώνων έγινε  η αναγνωρισμένη ονομασία για ολόκληρη τη χώρα των Ελλήνων, ήταν αρχικά η τοπική ονομασία ενός μέρους της Θεσσαλίας, όπως αποδείξαμε παραπάνω. Σε σχέση με το έτυμο και τη σημασία του ίδιου της ονομασίας· καταρχάς, η «Ελλάς» είναι η θηλυκή μορφή του αρσενικού ονόματος «Ελλός», και προήλθε από αυτό σύμφωνα με την αναλογία πολλών παρόμοιων μορφών, η Αρκάς (γη), η Τρωάς, η Φθιάς κτλ.  Εφόσον κατανοήσουμε αυτή τη σημασία θα δούμε ό τι αμέσως μετά η σωστή έννοια της λέξεως «Ελλάς», που παράγεται και προέρχεται έτσι, είναι αυτή της γης των Ελλών, δηλαδή οι «Ελλοί».

Υπήρχε ένας αρχαίος λαός που ονομάζονταν «Ελλοί», αυτοί ήταν οι κάτοικοι της αρχαίας Θεσσαλίας και κατά συνέπεια ότι η γη του «Ελλών» πρέπει να βρισκόταν  κάπου σε αυτή την χώρα, πληροφορία που συλλέγουμε από τον Όμηρο (Ιλιάς Π 233- 235)·

― Ζευ άνα, Δωδωναίε, Πελασγικέ, τηλόθι ναίων,

Δωδώνης μεδέων δυσχειμέρου, αμφί δε σ’ Ελλοί

σοι ναίουσ’ υποφήται ανιπτόποδες χαμαιεύναι.

Η Δωδώνη του Ομήρου είναι η ονομασία  μιας περιοχής στη Θεσσαλία και δεν γνώριζε τίποτα (ή τουλάχιστον δεν είπε ,) για την Δωδώνη στην Ήπειρο, στοιχείο που τεκμηριώνεται από την αφήγησή του για για τον Γουνέα , (Γουνεύς), τον Θεσσαλό ηγέτη και τον λαό του―

― Οι περί Δωδώνην δυσχείμερον οικί έθετο,

οι τ’ αμφ’ ιμερτόν Τιταρήσιον έργ’ ενέμοντο. (Ιλιάς Β 750)

Γνωρίζουμε ότι στο πρώτο από αυτά τα αποσπάσματα, αντί για «αμφί δε σ’ Ελλοί», πολλοί από τους πολυμαθείς, σε αυτήν την περίπτωση σήμερα διαβάζουν «αμφί δε Σελλοί», ως το όνομα των ανθρώπων και των προφητών του Διός·  και ότι αυτά οι «Σελλοί»  αναγνωρίζονται ως πραγματικοί άνθρωποι από κάποιων αρχαίων προγόνων, και πολύ πιθανόν από την υπεροχή που διαφάνηκε σε αυτό τον τόπο, κατά τον Όμηρο, στην εποχή τους. Ωστόσο, είναι βέβαιο ότι η κριτική αρχή είναι τόσο υπέρ της ανάγνωσης της λέξεως «Ελλοί», όσο και της λέξεως «Σελλοί»·  αλλά και  οι περισσότεροι σχολιαστές της αρχαιότητας το ανέγνωσαν έτσι στην εποχή τους, αυτό προκύπτει από τις παρατηρήσεις τους και τα σχόλια στο απόσπασμα.

Ποια ήταν τότε η έννοια αυτού του ονόματος «Ελλοί»;

Ο Ησύχιος αναφέρει «Eλλόν…ενθαλάττιον…άφωνον· υγρόν – Ελλός…και Δωδωναίος. και ο ενθαλάττιος.»

Ο όρος, ως ονομαστική, σήμαινε σωστά τους κατοίκους της θάλασσας, ή τα πλάσματα που ήταν βουβά, ή τα πλάσματα που ζούσαν στο νερό· τα δύο τελευταία, είναι προφανές, ότι κατ΄ουσίαν περιλαμβάνονται στο πρώτο ορισμό, δηλαδή «οι κάτοικοι της θάλασσας» . Και αυτό είναι στην πραγματικότητα, αν και κανείς δεν μπορούσε να αμφιβάλλει ότι το πρώτο και σωστό νόημα της ονομασίας «Ελλοί»  πρέπει να ήταν αυτό των υδρόβιων όντων της θάλασσας · χωρίς όμως να επηρεάζεται από την κυριολεκτική έννοια του ο όρος είχε εφαρμοστεί στους πρώτους εποίκους, ή σε οποιοδήποτε επόμενο σώμα εποίκων, σε μια χώρα που αρχικά ήταν θάλασσα.  

Οι άποικοι σε μια τέτοια χώρα, και ιδιαίτερα οι πρώτοι ήταν κυριολεκτικά οι «Ενθαλάττιοι», έποικοι και κάτοικοι σε μια περιοχή που κάποτε ήταν θάλασσα, και ως εκ τούτου, εάν «Ελλοί» σήμαινε τότε «Ενθαλάττιοι, αυτοί είναι οι εν δυνάμει αυστηρώς  και σωστά περιγραφικώς  οι «Eλλοί».

β’ . Ελλοπία ― Είναι μία από τις αρχαίες ονομασίες της Θεσσαλίας, και εμφανίζεται σε ένα απόσπασμα του Ησιόδου που αναφέρεται από τον σχολιαστή των Τραχινιών ( 1169) του Σοφοκλέους·

― Έστι τις Ελλοπίη πολυλήϊος ηδ΄ευλείμμων,

..    ..    ..    ..    ..    ..    ..    ..    ..    ..    ..

ένθα(τε) Δωδώνη τις επ’ εσχατίη πεπόλισται

Και από την ταύτισή της εδώ με την ίδια Δωδώνη ως η «Ελλάς» ή της χώρας των «Ελλών», στον Όμηρο, μπορεί εύλογα να συναχθεί ότι η «Ελλοπία»  του Ησιόδου και η «Ελλάς»  του Ομήρου ήταν μόνο διαφορετικές ονομασίες για την ίδια τοποθεσία. Αυτό επιβεβαιώνεται έντονα από το έτυμον της «Ελλοπίας» της ιδίας – το οποίο προφανώς δεν είναι άλλη από την χώρα των «Ελλοπων» (Έλλοπες), και αυτοί οι «Έλλοπες» δεν είναι άλλοι από τους «Ελλούς» (Ελλοί) του Ομήρου.

Για τους «Ελλοπες», σύμφωνα με τον Ησύχιο, σημαίνει απλώς τους ―Ελλείποντες της οπός ― τουτέστιν, άφθογγοι, άφωνοι· και οι «Ελλοί» του Ομήρου, κατανοείται ως οι «Ενθαλλάττιοι» ή οι κάτοικοι της θάλασσας, οι οποίοι επίσης ήταν άφωνοι.

Ακόμη, οι «Ελλοπιείς» σύμφωνα με τον Ησύχιο, σημαίνουν επίσης «οι λεπιδωτοί»,  ένας ακόμη σαφέστερος προσδιορισμός των κατοίκων της θάλασσας, με την έννοια του ψαριού: και πηγάζει τους ίδιους τους «Ελλοπίδας παρά τους Ελλούς».

Δεν υπήρχε καμμία διαφορά μεταξύ της «Ελλοπίας» του Ησιόδου και της «Ελλάς» (Ελλάδος) του Ομήρου. Και οι δύο ονομασίες εννοούν ένα μέρος της Θεσσαλίας, και οι δύο είναι τόπος του ίδιου τμήματος αυτού του τόπου, της Δωδώνης, όπου κι αν βρισκόταν. Και οι  δύο ονομασίες σημαίνουν τη γη των «Ελλών» (Ελλοί), και οι δύο, με τους Ελλούς, τους πρώτους κάτοικους μιας γης που, αν και γή στην εποχή τους, κάποτε ήταν θάλασσα, και πολύ πιθανό όταν αυτοί οι «Ελλοί» εγκαταστάθηκαν εκεί για πρώτη φορά, τότε είχε μόλις περάσει από την κατάσταση της θάλασσας στην κατάσταση της ηπείρου ή της στερεάς γής.

γ’ . Θεσσαλία ― Είναι η γεωγραφική και η ιστορική ονομασία της ίδιας της Θεσσαλίας. Δεν υπήρχε καμμία διαφορά μιας ονομασίας όπως «Θεσσαλία» με αυτή της «Θασσαλίας», κανένας, ο οποίος θα είχε μια μικρή εμπειρία στον εντοπισμό της προέλευσης των ονομάτων και στη διερεύνηση της διαδικασίας με την οποία μπορεί να θεωρηθεί ότι έχουν περάσει από το ένα σχήμα στο άλλο, δεν θα είχε καμία δυσκολία στην εξαγωγή της λέξεως «Θασσαλίας» από την λέξη «Θαλασσία», και κατά συνέπεια, τελικώς από την «Θάλασσα».

Έτσι, η σωστή έννοια αυτής της ονομασίας, η οποία με την πάροδο των αιώνων έγινε η μόνη με την οποία αναγνωρίστηκε η αρχαία Θεσσαλία στην ιστορία και τη γεωγραφία, και η μόνη  με την οποία είναι ακόμη γνωστή, και δεν θα ήταν άλλη από αυτή της θαλάσσιας ξηράς, της γης που κάποτε ήταν θάλασσα και στη συνέχεια είχε γίνει ξηρά. Δεν υπάρχει καμία ένσταση σε αυτόν τον ορισμό της ονομασίας σύμφωνα με τις γραμματικές αρχές· και είναι η πιο αποδεκτή από όλες στην ιστορική ή παραδοσιακή αναφορά της προέλευσης της χώρας που ονομάζεται έτσι.