Ο Ζευς Χθόνιος, ο Μειλίχιος Δίας, η Ευχή για την παύση καλλιεργειών τον χειμώνα, η κάθαρση , τα Πομπαία, τα Διάσια, η επανένωση της οικογένειας, ο Ικέσιος Δίας, ο ικέτης, ο Φίλιος Δίας

στις

Παρά την καταγωγή του Διός ως θεού του ουρανού, πολλές λατρείες του έχουν χθόνιο ή ημι-χθόνιο χαρακτήρα. Μία από τις πιο διαδεδομένες λατρείες του  είναι του Δίος Μειλίχιου (του Ήπιου Διός). Όπως πολλοί χθόνιοι θεοί, έτσι και ο Μειλίχιος φέρει ένα ευφημιστικό όνομα. Στην πραγματικότητα είναι εκ περιτροπής θυμωμένος και ευγενικός, ένας θεός που χρειάζεται τακτικό κατευνασμό για να κρατήσει στο προσκήνιο την ευεργετική πλευρά της προσωπικότητάς του.

Αποκαλώντας τον «Μειλίχιο» (ήπιο), οι λάτρεις εκφράζουν τις ελπίδες τους παρά τους φόβους τους. Επειδή κυβερνούν στην καρποφορία της γης, οι χθόνιες θεότητες έχουν τη δύναμη να γίνονται οι φορείς των καλών και αγαθών πραγμάτων αν εξευμενιστούν σωστά.

Ο Ξενοφών (Αναβ. 7.8.3–6) περιγράφει πώς κάποτε έμεινε από χρήματα ενώ εργαζόταν ως διοικητής μισθοφόρων στη Μικρά Ασία. Ένας μάντης του είπε ότι το οικονομικό του αδιέξοδο οφείλονταν στην αμέλειά του να τελέσει θυόμενα στον Δία Μειλίχιο. Ο Ξενοφών παραδέχτηκε ότι, αν και δεν έκανε τακτικές θυσίες όταν ζούσε στον οίκο του, δεν είχε τελέσει θυόμενα  από τότε που έφυγε από την Ελλάδα. Την επόμενη ημέρα, θυσίασε δύο χοίρους και τα έκαψε ολόκληρα στην εσχάρα (ολόκαυτοι) για τον θεό, και η ευσέβειά του ανταμείφθηκε αμέσως με την επιστροφή ενός αλόγου που είχε αναγκαστεί να πουλήσει.

Οι προσωπικές ή οικογενειακές προσφορές μας στον Δία Μειλίχιο είναι ο κανόνας κατά τα πάτρια των Ελλήνων.

Στην Αθήνα τελείται μια σημαντική δημόσια εορτή για αυτόν τον θεό, τα Διάσια (Θουκ. 1.126.6, με τα σχόλια). Στις αρχές της άνοιξης, ο κόσμος συγκεντρώνεται λίγο έξω από την πόλη στις όχθες του ποταμού Ιλισού για τις τελετουργίες, που περιελαμβάνουν αναίμακτες προσφορές αγροτικών προϊόντων και αρτοσκευάσματα σε σχήμα ζώων.

Για τον μέσο πολίτη, η εορτή είναι μια εποχή για να συγκεντρωθούν με τα μέλη της οικογένειας και να απολαύσουν το πνεύμα της οικογενειακής επανένωσης, μια δημόσια ευχαριστία στον Μειλίχιο Δία που κράτησε την οικογένεια ενωμένη στον βαρύ χειμώνα (προσφέροντας την αγαθά και καρπούς) ή έφερε τα μέλη της οικογένειας μαζί μετά το πέρας του χειμώνος. Στις Νεφέλες του Αριστοφάνους (864), ο Στρεψιάδης θυμάται πώς αγόρασε ένα καροτσάκι για τον μικρό γιο του με αυτήν την ευκαιρία.

Ωστόσο, ο Μειλίχιος Δίας είναι ταυτόχρονα και μια ζοφερή θεότητα. Στα αναθηματικά ανάγλυφα, συνήθως εμφανίζεται όχι με ανθρώπινη μορφή, αλλά ως ένας τεράστιος κουλουριασμένος όφις που ορθώνεται για να συναντήσει τους λάτρεις του.

Στην ελληνική τέχνη, ο όφις ως σύντροφος ή χαρακτηριστικό λατρείας υποδηλώνει ότι η εν λόγω θεότητα ή ήρως ανήκει στον αρχέγονο κάτω κόσμο των προγόνων.

Τέτοιες Επιφάνειες, στις οποίες οι θεοί παίρνουν τη μορφή των ζώων, είναι ασυνήθιστες μεταξύ των Ελλήνων. Ο Δίας Μειλίχιος είναι ο θεός στα Πομπάια (Πομπή), άλλη μία αθηναϊκή λαϊκή εορτή (πανήγυρις-λιτανεία) που γίνεται στην ώρα που οργώνουν τα χωράφια και σπέρνουν οι καλλιέργειες ή εφόσον έχουν ολοκληρωθεί αυτές οι εργασίες στο τρίτο δεκαήμερο του Μαιμακτηριώνος. Όλες οι τελετές των χθονίων θεών τελούνται στο τρίτι δεκαήμερο του μηνός.

 Σε αυτήν την κρίσιμη στιγμή, είναι σημαντικό να είμαστε βέβαιοι ότι η γη είναι εξαγνισμένη και απαλλαγμένη από κακές επιρροές, όπως αυτές που εισήχθησαν από το χύσιμο του αίματος ενός συγγενούς ή κάποιου ανθρώπου.

Ως εκ τούτου, ένα κριάρι θυσιάζεται και το δέρας του, γνωστό ως Διός κώδιον ή Δέρας του Διός, μεταφέρεται σε πομπή (Ευστ. σχ. Οδ. Χ. 481,  Σούδα λμ. Διός κώδιον).  Τα δέρατα των κριών που θυσιάζονται στον Δία έχουν ειδικές δυνάμεις, η καθαριστική τους λειτουργία είναι μια από τις πιο σημαντικές.

Ως προστάτης του νόμου και των κοινωνικών κανόνων, ο Δίας προεδρεύει των τελετουργιών εξαγνισμού που πραγματοποιούνται όταν λαμβάνει χώρα μια ανθρωποκτονία. Άτομα που έχουν σκοτώσει, ακόμη και μετά από ατύχημα, δεν μπορούν να συμμετέχουν στην οικογενειακή, θρησκευτική ή πολιτική ζωή μέχρι να εξαγνιστούν. Απευθύνονται για βοήθεια σε οίκους γειτονικών κοινοτήτων ή σε ιερά, όπου προστατεύονται από το θείο νόμο του Διός από την εκδίκηση των θυμωμένων συγγενών.

Ο ρόλος του Δίός στον καθαρμό απεικονίζεται σε έναν από τους παλαιότερους σωζόμενους ιερούς νόμους, μια επιγραφή στα μέσα  του (-) πέμπτου αιώνα από την Σελινούς της Σικελίας που ασχολείται με διαδικασίες που πρέπει να ακολουθήσει ένας άνδρας που έχει σκοτώσει και «επιθυμεί να καθαρθεί ενάντια στο εκδικητικό πνεύμα.»

Ο φονιάς πρέπει να ανακοινώσει τις προθέσεις του, να προσφέρει γεύμα (χοές) στο εχθρικό πνεύμα και να θυσιάσει ένα χοιρίδιο στον Δία Μειλίχιο με δικά του έξοδα.

 Από άλλες πηγές γνωρίζουμε ότι σε τέτοιες τελετουργίες, το αίμα του χοιρίδιου επιτρέπεται να κυλήσει πάνω από τον δολοφόνο, αφού οι συμμετέχοντες πίστευαν ότι το αίμα μπορεί μόνο να ξεπλύνει το αίμα. Ένα άτομο που χρειαζόταν αυτή την κάθαρση ήταν γνωστό ως «ικέτης», «αυτός που έρχεται  ὁ, (ἵκω) ὁ ἐρχόμενος ὅπως ζητήσῃ βοήθειαν ἢ προστασίαν», αλλά το θυμωμένο φάσμα του θύματός του είναι παρομοίως ο «ικέσιος», ένας  «πέμπων λιτάς,  ἱκεσίους πέμπων λιτὰς».

 Ο Δίας Ικέσιος, είναι ο θεός των «εκείνων (ικετών) που έρχονται» (ἀποτελούμενος ἐξ ἱκετίδων, παρθένων ἱκ. λόχος Αἰσχύλ. Θήβ. 111), προστατεύει  τους ικέτες και τους επισκέπτες των ιερών βωμών του από τη βία, αλλά ταυτόχρονα θα  μπορούσε ο ίδιος να γίνει ένας εκδικητής.

Αυτός ο θεός και ο Δίας Μελίχιος επικαλούνται σε λαξευμένες επιγραφές που ανατέθηκαν από οικογένειες ή φυλές στη Θήρα, την Κω και την Κυρήνη.

Η σημασία του για την ευρύτερη οικογένεια προκύπτει από την πεποίθηση ότι η θρησκευτική ακαθαρσία (μίασμα) ενός μέλους επηρεάζει ολόκληρη την κοινότητα ή οικογένεια.

Άλλες εκδηλώσεις του Διός ως χθόνια θεότητα είναι κοινές στην οικιακή και δημόσια λατρεία.

Ο Δίας Φίλιος (ο Φιλικός) είναι παρόμοιος με τον Μειλίχιο, αλλά ασχολείται περισσότερο με το συμπόσιο και τη φιλία, και η λατρεία του είναι μεταγενέστερης προέλευσης. Παρουσιάζεται σε ένα αναθηματικό ανάγλυφο του (-) τέταρτου αιώνος σε μια στάση που συνήθως προορίζεται για ήρωες, ξαπλωμένος σε ένα συμπόσιο και συνοδευόμενος από τη σύζυγό του, την Τύχη Αγαθή. Κάποιες φορές τον συναντούμε και ως όφι.

Σχολιάστε