Ο Αριστοφάνης στους Αχαρνείς του μας δίνει πολλές πληροφορίες για το φαγητό και το ποτό τη δεύτερη ημέρα των Ανθεστηρίων, παρόλα αυτά στην τρίτη ημέρα αναφέρεται μόνο εν παρόδω με το όνομά της «Χύτροι» (στ. 1076). Το σχόλιο ανιχνεύει το όνομα  σε μια τελετουργία κατά την οποία οι σπόροι βράζονται σε μια χύτρα και προσφέρονται στον Ερμή χθόνιο για την μνημηϊα αυτών που πέθαναν στην μεγάλη επομβρία του Δευκαλίωνος· το τελετουργικό περιγράφεται από τον Θεόπομπο. Και όταν στους Βάτραχους του Αριστοφάνος αναφέρονται «οι ιεροί Χύτροι» ως αφορμή του ξεφαντώματος στις Λίμνες (στ. 218), τα σχόλια σε αυτό τον στίχο επαναλαμβάνουν την εξήγηση· «η εορτή» που ονομάζεται Χύτροι (τίποτα δεν λέγεται για τα Ανθεστήρια γενικά) είναι το τελετουργικό «Χύτρα» που περιγράφει ο Θεόπομπος (Σχ. Αρ. Αχ. 1076, Βατ. 218, Θεόπ. θρ. FGrH115F347).

 Η εξήγηση αναφέρεται όχι στους Χύτρους, (πλ. αρσ) αλλά στην χύτρα (ον. θυλ.) που είναι η συνηθισμένη λέξη για κάθε μαγειρικό δοχείο, τέτοια μαγειρικά δοχεία χρησιμοποιούσαν στο λατρευτικό· εκτός από το λατρευτικό που περιγράφει ο Θεόπομπος,  χύτρες γεμάτες  με προσφορές εναποθέτονται και σε καθιερωμένους καθαγιασμούς αγαλμάτων, βωμών και ναών. Ως άρρην μορφή, η ονομασία «Χύτροι» φαίνεται να διαφοροποιείται από τα άλλα δοχεία. Τίθεται το ερώτημα αν η εξήγηση είναι σωστή. Τα σχόλια που ασχολούνται με αυτά τα θέματα είναι εμφανώς αναξιόπιστα.

Σε άλλο σημείο στα σχόλια για τους Αχαρνείς (στ.961),η «εορτή των Χόων» χρονολογείται την 8η του Πυανεψιώνος, προφανώς μια σύγχυση μεταξύ των Χύτρων και των βραστών προσφορών των Πυανεψίων· έτσι ώστε πάλι η χύτρα, ως μέσο βρασμού, βρίσκεται πίσω από αυτή την εξήγηση που δίνει το σχόλιο (Σχ. Αρ. Αχ. 961, Φώτ, Πυανόψια· που γράφει ότι οι προσφορές βράζονται σε «χύτραις»).  Στο ίδιο σχόλιο, τα Ανθεστήρια ορίζονται ως «εορτή του Διονύσου ληναίου».

Μετά την παράθεση του Θεόπομπου, τα σχόλια στους Αχαρνείς 1076 δίνουν μια άλλη εκδοχή, «άλλως», στην οποία το τελετουργικό «χύτρα» του Θεόπομπου εξισώνεται με τα δύο τελετουργικά «τους Χόες και τους Χύτρους» και γράφουν ότι εορτάζονται «σε μια μέρα»· αυτή η εντελώς άσχετη μωρολογία αποδίδεται στον Δίδυμο, τον τελευταίο συντάκτη της  αλεξανδρινής σύνταξης του έργου του Αριστοφάνους.

Όλες οι σημειώσεις για το τελετουργικό «χύτρα» κατακλύζονται από προβλήματα στο κείμενο τα οποία δεν χρειάζεται να συζητήσουμε αυτή την στιγμή· οποιαδήποτε προσπάθεια γίνεται ώστε να είναι εύλογες και συνεκτικές τίθεται απλώς άστοχη.

Ο Θεόπομπος, ανεξάρτητα σε όποιο έργο ή σε όποιο πλαίσιο αναφέρεται, περιέγραψε ένα αυθεντικό αθηναϊκό τελετουργικό με κάποια λεπτομέρεια. Η χύτρα με τους σπόρους προσφέρεται «σε κανέναν από τους Ολύμπιους θεούς, αλλά μόνο στον Ερμή τον χθόνιο». και κανένας προσκυνητής δεν συμμετείχε σε αυτό.

Ο Θεόπομπος έδωσε και την μυθική προέλευση της ιεροτελεστίας. Θεσμοθετήθηκε την ημέρα που έληξε η μεγάλη επομβρία (πλημμύρα), όταν οι επιζώντες τίμησαν τους νεκρούς τους. Ως εδώ η ιστορία της πλημμύρας δεν έχει καμία σχέση πουθενά με τη λατρεία του Διονύσου, καμία σχέση ούτε με καμία των μυθικών μορφών που είναι ομολογουμένως υπεύθυνες για το τελετουργικό στα Ανθεστήρια· τον  Ορέστης, την Ηριγόνη και τον Ικάριο.

 Η ιστορία της μεγάλης επομβρίας πρέπει να ήταν ένα πανάρχαιο αίτιο των Ανθεστηρίων που δεν άφησε κανένα ίχνος εκτός αυτών των σχολίων και τα οποία δεν είχαν σχέση με κανένα άλλο αίτιο. Αυτό αψηφά την πίστη.

Ο μόνος σύνδεσμος με τα Ανθεστήρια είναι ο επιπόλαιος ισχυρισμός των σχολίων ότι η ονομασία «Χύτροι» προέρχεται από την χύτρα η οποία είναι γεμάτη με σπόρους.  

Τα σχόλια υποστηρίζουν επίσης ότι η ονομασία «Χύτροι» προέρχεται από την χύτρα που χρησιμοποιείται στη εορτή των Πυανεψίων. Μπορούμε να διακρίνουμε τι ακριβώς συνέβει.

Η ονομασία «Χύτροι» στον Αριστοφάνη έμεινε ανεξήγητη και ασχολίαστη από τους Αλεξανδρινούς· και οι δύο περιστάσεις είναι μάλλον τυχαίες. Κάποιος που ακολούθησε μεταγενέστερα, ο Δίδυμος ίσως, σκέφτηκε ότι χρειαζόταν να γίνει μια εξήγηση, και θυμήθηκε το τελετουργικό «χύτρα στον Θεόπομπο, έναν φημισμένο και αρκετά παραγωγικό συγγραφέα.

Άλλα στοιχεία μας δίνουν τη δυνατότητα να καθορίσουμε τον χρόνο και τον τόπο του τελετουργικού που αναφέρει ο  Θεόπομπος με κάποια βεβαιότητα. Δεν έχει καμία σχέση με τα Ανθεστήρια, αν και ανήκει στην ίδια εποχή. Ο Πλούταρχος λέει ότι η Αθήνα έχει «πολλές» εορτές που σηματοδοτούν το θάνατο και την καταστροφή του κατακλυσμού·  η ημερομηνία είναι η 1η του Ανθεστηριώνος.  Ο Πλούταρχος, γνώριζε τις λεπτομέρειες της μνημηϊας τελετουργίας διότι λαμβάνουν μεγάλο μέρος στους Παράλληλους Βίου του και στα αρχαία συγγράμματα του. Αυτή την ημερομηνία την θεωρούσε ακόμη πιο σημαντική επειδή «λίγο πολύ συμφωνεί» με τη ρωμαϊκή ημερομηνία για την λεηλασία του Σύλλα (1η Μαρτίου)

Πλούτ. Σύλλας 14. 10― Μαρτίαις καλάνδαις, ήτις ημέρα μάλιστα συμπίπτει τήι νουμηνίαι του Ανθεστηριώνος μηνός, εν ήι κατά τύχην υπομνήματα πολλά κτλ.

Θα πρέπει επίσης να γνώριζε και  την αντίστοιχη ημερομηνία στους Δελφούς, τον  αγαπημένο τόπο για την μεγάλη επομβρία και πλημμύρα που έπληξε τον ελληνικό κόσμο και τα ύδατα αποσύρθηκαν την 7η του Βυσίου, στην τοπική Επιφάνεια του Απόλλωνος· ο Βύσιος μήνας αντιστοιχεί στον αθηναϊκό Ανθεστηριώνα. Σε αυτή την ημερομηνία οι ιερείς που ονομάζονται Όσιοι και που κατάγονταν από το γένος του Δευκαλίωνο, τελούν τη ιερή τελετουργία που ήταν όμοια με την πρώτη ιερή τελετουργία του Δευκαλίωνος και της Πύρρας κατά την έξοδο τους από την λάρνακα-πλοιάριο.

Αρχίζουν να περιρραίνονται με νερό· κατόπιν πηγαίνουν στο ναό και το μαντείο των Δελφών ανοίγει για τους χρησμούς των προσκυνητών.

Έτσι στην Αθήνα η επομβρία τελείωσε την πρώτη μέρα του Ανθεστηριώνα, στους Δελφούς την έβδομη ημέρα του Βυσίου (έξι ημέρες μετά), του πρώτου μήνα του έαρος, της νεαρής άνοιξης. Αυτές είναι ισοδύναμες ημερομηνίες. Σε ένα σεληνιακό ημερολόγιο, είτε η νέα σελήνη είτε η ημισέληνος, μπορεί να επιλεγεί ως το πρώτο σημείο στο οποίο μπορούν να συμφωνήσουν όλοι οι παρατηρητές.

Η σελήνη του Βυσίου ή του Ανθεστηριώνος αναγγέλλει το τέλος των χειμωνιάτικων βροχών και τη λάμψη του ουρανού, όπως κάποτε ανήγγειλε το τέλος της μεγάλης πλημμύρας.

Στους Δελφούς το τελετουργικό ονομάζεται «Αίγλη» (φωτεινή ουράνια ακτινοβολία).

Ο Παυσανίας καταγράφει ένα αθηναϊκό έθιμο να ρίχνουν σιτάρι ζυμωμένο με μέλι σε ένα χάσμα, πλάτους μισού μέτρου, όπου τελικά από εκεί διέφυγαν τα νερά της μεγάλης πλημμύρας. Το χάσμα βρίσκεται στη νοτιοανατολική Αθήνα, στον περίβολο του τεμένους της Γης·  στους Δελφούς ο Δευκαλίωνας και η Πύρρα λατρεύουν τη Θέμιδα, μια αντίστοιχη θεότητα ως προς την Γη.

Μια άλλη «πένθιμη» ιεροτελεστία που τελούν οι Αθηναίοι για τους πλημμυροπαθείς είναι, κατά την εξαιρετική αυθεντία του Απολλώνιου των Αχαρνών, το τελετουργικό της Υδροφορίας ή υδατοφορίας, που θυμίζει την περίρρανση  των Οσίων στους Δελφούς.

Το τελετουργικό του Θεόπομπου είναι και πάλι διαφορετικό — ο Πλούταρχος είπε ότι υπήρχαν «πολλά» τέτοια τελετουργικά — αλλά είναι αρκετά πιθανό ότι η προσφορά στον «Ερμή τον χθόνιο» να τελείται στον περίβολο του τεμένους της Γης.  

Σε κάθε περίπτωση, οι διάφορες ιεροτελεστίες, είτε λειτουργούν με ύδωρ, είτε με κριθάρι και μέλι, είτε με βρασμένους σπόρους, θα μπορούσαν να θεωρηθούν όλες ως ιεροτελετουργικές προσπάθειες να γεμίσει τη γη με γονιμοποιητική υγρασία.

 Στα τοπικά ημερολόγια των θυσιών του Έτους, η Γή δέχεται θύματα ζώων, μια δαμάλα ή κάτι παρόμοιο, κυρίως κατά τους χειμερινούς μήνες· οι τελετές του Ανθεστηριώνος είναι ο επίλογος της χειμερινής τελεστικής περιόδου. Η βροχή και το χιόνι του χειμώνα μόλις τελείωσαν, όπως κάποτε η πλημμύρα αποσύρθηκε· από εδώ και στο εξής οι Αθηναίοι πρέπει να αρκούνται στις καλοκαιρινές καλλιέργειες και στα  βοσκοτόπια. Τέτοια είναι η φύση του τελετουργικού «Χύτρα». Δεδομένου ότι η ημερομηνία είναι κοντά στα Ανθεστήρια και δεδομένου ότι ο περίβολος του τεμένους της Γης δεν απέχει και  τόσο μακριά από το ιερό του Διονύσου στις Λίμνες(ο Θουκυδίδης τα αναφέρει διαδοχικά στην έρευνά του για την πρώιμη Αθήνα), θα μπορούσε κανείς να μπει στον πειρασμό και να υποθέσει ότι ο σχολιαστής του Αριστοφάνη είχε τόση γνώση όση και ευρηματικότητα. Αλλά αν ναι, τα σχόλια δεν έχουν διατηρήσει κανέναν υπαινιγμό του· και η εξήγηση της ονομασίας «Χύτροι» είναι τόσο λάθος όσο ποτέ άλλοτε.

Noel Robertson Ομότιμος Καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Brock