Κάποιες τελετές της τρίτης ημέρας, της ημέρας των Χύτρων στο λατρευτικό πλαίσιο της εορτής των Ανθεστηρίων, φαίνεται να είναι κοινές τόσο στην πόλη όσο και στους δήμους της πολιτείας, ακόμη και σε ολόκληρο τον κόσμο των Ιώνων. Τέτοιες τελετές είναι  το τελετουργικό με την ωδή που ονομάζεται «Αλήτις» δηλαδή «Περιπλάνησις», και το τελετουργικό που ονομάζεται Αίωρα ή Αιώρα δηλαδή «Αιώρησις».

Η Περιπλάνησις και η Αιώρησις τελούνται από έφηβες κόρες, κάποιες φορές συνοδευόμενες και από έφηβους,  που εμφανίζονται ως Σάτυροι ή ως Χωρικοί.

Το μυθικό πρότυπο, είτε πριγκίπισσα είτε δούλα της επαρχίας, ονομάζεται η ίδια «Αλήτις» επίσης και  «Ηριγόνη» (σε διάφορα μέρη), δηλαδή «αυτή που γεννήθηκε νωρίς», η ονομασία του λατρευτικού υποδηλώνει ότι η τελετή ξεκινά λίγο πριν την ανατολή του ηλίου, στην ηώ.

Οι τελετές της προηγούμενης ημέρας,  «Θεοίνια» και «Ιοβακχεία» ξεκινούν επίσης λίγο πριν την ανατολή του ηλίου στην ηώ, και  θα πρέπει να υποθέσουμε ότι μετά την ανατολή του ηλίου γίνεται η μείξις και η πόσις του οίνου στο ιερό των Λιμνών,  καθώς στις πρώτες δύο ημέρες η υπόλοιπη ημέρα είναι αφιερωμένη στον κόσμο που ξεφαντώνει στους δρόμους  και την τρίτη ημέρα διεξάγονται οι χύτρινοι αγώνες, δηλαδή οι αγώνες επιλογής υποκριτών για τα μεγάλα Διονύσια, τα εν άστει, που τελεστούν τον επόμενο μήνα.

Οι διάφοροι μύθοι για την κόρη «Αλήτις» δείχνουν ότι το τελετουργικό «Περιπλάνησις» είναι πανάρχαιο και δημοφιλές.

Η κόρη «Αλήτις» είναι η κόρη του Ικάριου; Είναι η κόρη του Αίγισθου, τον οποίο σκότωσε ο Ορέστης; · ή η κόρη του Μαλέα, ενός Τυρρηνού; ή είναι η Μήδεια από την Κόρινθο; · ή η Περσεφόνη, που λατρεύεται από ανθρώπους που «αλέθουν» σιτηρά, τους «αλούντες»; .

Στην τελευταία περίπτωση, η σύνδεση με το τελετουργικό «Περιπλάνησις» χάνεται, αφού το όνομα της ετυμολογείται διαφορετικά· ίσως να χάνεται και στην περίπτωση της Μήδειας, καθώς δεν ήταν κόρη αλλά παντρεμένη·  μπορεί η σύνδεση να έχει χαθεί και σε άλλες περιπτώσεις, όπως όταν η κόρη του Αίγισθου μεταφέρεται από την θεά Αρτέμιδα στην αττική ύπαιθρο για να υπηρετήσει την θεά ως ιέρεια — η θεά Άρτεμις έχει τις δικές της τελετουργίες «Αιώρας». Στους μύθους του Υγίνου (122. 3) η Άρτεμις μεταφέρει μακρυά την Ηριγόνη για να την σώσει από τον Ορέστη, ο ίδιος μετά σκοτώνει τον αδελφό της τον «Αλήτη»στις Μυκήνες. Εδώ δεν υπάρχει σύνδεση με τους Χόες (δεύτερη ημέρα των Ανθεστηρίων) όταν ο Ορέστης έγινε ευπρόσδεκτος στην Αθήνα. Τελετές Αιώρας και μύθοι απαγχονισμού μαρτυρούνται για διάφορες λατρείες τις Αρτέμιδος, της Ελένης και της Αριάδνης, αλλά όλες μακρυά από την Αθήνα.  Όλες αυτές οι παραλλαγές δείχνουν μόνο πόσο οικείο  ήταν το όνομα «Αλήτις». Αυτό το όνομα ανήκει αποκλειστικά στο τελετουργικό. Ο μοναδικός παρόμοιος όρος είναι ο «Αλητήρ», ένας πένθιμος χορός στην Σικυώνα και στην Ιθάκη (Αθ. 14. 30, 631 D- Αριστόξενος θρ. 109).

Ο Ίκαριος μοιράζει το κρασί και ο Δημοφών υποδέχεται τον Ορέστη, έτσι εξηγείται η πόση από τα μέλη μιας ελληνικής οικίας την δεύτερη ημέρα των Χόων. Η κόρη του Ικάριου ή του Αίγισθου  μπορεί επομένως να περιπλανηθεί αυτή την ώρα  και να απαγχονιστεί,  έτσι εξηγούνται  αυτές οι ιεροτελεστίες της τρίτης ημέρας των Χύτρων.

Από τον Καλλίμαχο βλέπουμε ότι  οι τελετές έτσι όπως εξηγούνται είναι δημοφιλείς και διακριτικές. Ένας Αθηναίος φίλος του που βρέθηκε στην Αλεξάνδρεια κράτησε και τις τρεις ημέρες των Ανθεστηρίων, κάλεσε τους φίλους του και τέλεσε ένα συμπόσιο. Την «Πιθοιγία» -το άνοιγμα των πίθων με τον νέο οίνο την αυγή, τους Χόες – τους σιωπηλούς χόες του Ορέστη, την ημέρα ξεφαντώματος για τους δούλους και ακόμη στους Χύτρους την τήρηση για την ετήσια μνημηϊα της κόρης του Ικάριου, της Ηριγόνης, της κόρης που θρηνούν οι κόρες της Αττικής.  

Δεν υπάρχει τίποτα ζοφερό ή θλιβερό σχετικά με το τελετουργικό «Αλήτις» και «Αιώρα», όπως συμβαίνει με την μνημηϊα αυτών που χάθηκαν στην μεγάλη Επομβρία την εποχή του Δευκαλίωνος και της Πύρρας. Έχει συζητηθεί για το αν ο σκοπός του τελετουργικού της Αιώρας είναι καθαρτικός ή γονιμικός, αλλά οι τελετουργίες παίρνουν την σημασία τους από το λατρευτικό πλαίσιο τους.  

Γιατί λοιπόν οι μύθοι είναι τόσο σκοτεινοί;

Είτε είναι η κόρη του Ικάριου είτε του Αίγισθου, η Ηριγόνη περιφέρεται μέσα στη θλίψη και στην ανησυχία ώσπου απαγχονίζεται η ίδια μέσα σε απόγνωση. Αλλά μόνο έτσι, μέσα από τη πλασματική θλίψη και την απόγνωση, μπορεί η περιπλάνηση και η αιώρηση του των κορασίδων να έχουν αξιόπιστα κίνητρα.

Ένα τελετουργικό αιώρας — ακόμα και η αιώρηση παιδικών αντικειμένων (πλαγγόνων) σε ένα δέντρο, αντί για αιώρα — γίνεται πάντα μια μυθική αγχόνη.

Και οι δύο κόρες βρίσκονται επίσης στη σκιά μιας θυσιαστικής  αιτιολογίας, με τη συνηθισμένη βία.

Ο Ικάριος διαμελίζεται και θάβεται σαν το ζωϊκό θύμα στη χειμερινή εορτή του Διονύσου.

Στις Μυκήνες, ολόκληρη σχεδόν η ιστορία του Πέλοπα προσωποποιεί την ανήσυχη προγνωστική θυσία των Καρνείων. Τίποτα από αυτά δεν αφορά την «Αλήτις» ή την «Αιώρα».

Το πνεύμα της τελετουργίας φαίνεται καλύτερα από μια αναφορά του ποιητή Θεοδώρου από τον Κολοφώνα. Ο Θεόδωρος συνέθεσε μια ωδή  με την ονομασία Αλήτις που άδονταν από τις γυναίκες στο εορτή  «Αιώραι»· ήταν «ένας απρόβλεπτος άνθρωπος, –τρύφων τις-, όπως φαίνεται από την ποίησή του». Δεδομένου ότι η αναφορά προέρχεται από την [Αριστοτέλους θρ. 515] Κολοφωνίων πολιτεία, η ωδή πρέπει να άδονταν μόνο τοπικά. Η «Περιπλάνησις» και η «Αιώρησις» ανήκουν στο αρχαίο εορταστικό πρότυπο που μοιράζονταν από την  Αθήνα και την Ιωνία (Πολ. 4. 55, Αθ. 14. 10 618 Ε).

Στην Αθήνα, οι δύο τελετουργίες απεικονίζονται στις αντίθετες πλευρές ενός ερυθρόμορφου σκύφου. Η «Αιώρα» μπορεί να αναγνωριστεί αμέσως. Μία κόρη που κάθεται πάνω σε μια αιώρα ωθείται σπρώχνεται με δύναμη από έναν Σάτυρο — είναι στην πραγματικότητα μια Νύμφη, με το όνομα «Ανθεία»( Βερολίνο 2589 (ARV² 1301.7).  Από την άλλη πλευρά μια κόρη ή μια γυναίκα βαδίζει με το πέπλο της τυλιγμένο γύρω της — με όψη σεμνή ή φιλάρεσκη· Ένας Σάτυρος με εορταστική κόμμωση ακολουθεί ακριβώς από πίσω και κρατά ένα σκιάδιο για τον ήλιο πάνω από το κεφάλι της. Ως αντίστοιχη απεικόνιση της «Αιώρας» η παράσταση ερμηνεύεται ως «Αλήτις» από τον καθ. Nilsson, ο καθ. Deubner αντιθέτως την ερμηνεύει ως την βασιλίννα που οδεύει προς το Λιμναίον ιερό για τον γάμο με τον θεό (ερμηνεία που έχει απορριφθεί).

Στους μύθους του τελετουργικού «Αλήτις», οι Σάτυροι χορεύουν πάντα στο υπόβαθρο. Ο Τυρρήνιος πατέρας Μαλέος, (η λέξη παραπέμπει στο λακωνικό ακρωτήρι Μαλέας), αλλού μυθολογείται  ότι στο Μαλέα εγκαταστάθηκε ο «Μαλεύς» ένας Τυρρήνιος βασιλεύς και έτσι  πήρε το όνομά του.

Σε ένα πλαίσιο ανήθικων ή γελοίων χορών ο Πολυδεύκης αναφέρει τους χορούς  του Μαλέα, οι οποίοι χορεύονται από τους Σιληνούς και τους Σάτυρους· και η τοποθεσία Μαλέας είναι πολύ γνωστή στους ποιητές ως πατρίδα του Σιληνού ή του Πανός (Παυσ. 3. 25. 2, Πίνδ. θρ. 156).  

Ένας άλλος πατέρας, ο Αίγισθος (αυτός που τράφηκε από τις αίγες), είναι ο εραστής της Κλυταιμνήστρας — που υποδηλώνει ή βρίσκεται μια υπόνοια στο όνομά του. Στην Οδύσσεια (Ραψ Γ 273.275) ο Αίγισθος εορτάζει την αποπλάνηση της Κλυταιμνήστρας και διοργανώνει μια εορτή, χωρίς αμφισβήτηση μια εορτή του Διονύσου, θυσιάζει αρκετά σφάγεια και αφιερώνει υφάσματα και χρυσό.    

Όταν η κόρη του Ικάριου περιπλανιέται αναζητώντας τον πατέρα της, ρωτά έναν αιπόλο (αιγοβοσκός), έναν βουκόλο (βοσκό βοδιών), και έναν φυτουργό (κηπουρός), αυτό μας θυμίζει παράσταση του συντρόφου σάτυρου της κόρης στον σκύφο με την Αιώρα.  

N.Robertson – Αλήτις και Αιώρα – Harvard Studies in Classical Philology, τομ. 95 (1993)

Φωτογραφία: Αττικός ερυθρόμορφος σκύφος. Αποδίδεται στον αγγειογράφο της Πηνελόπης , – 450/-400. Από την Chiusi της Ιταλίας, Μουσείο Altes του Βερολίνου