Ο Θουκυδίδης περί της Πρώϊμης πόλης των Αθηναίων
Η Γενική Διανομή των Αθηναϊκών Ιερών και των Εορτών
Άρτεμις Αγροτέρα Απόλλων Λύκειος
Δήμητρα εν Άγραις – Μικρά Μυστήρια
Συγγραφεύς Noel Robertson – Μετάφραση: Ορέστης Πυλαρινός
Ο NOEL ROBERTSON ήταν καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Brock. Έγραψε και έκανε διαλέξεις για πολλά θέματα της αρχαίας, ιδιαίτερα της ελληνικής, ιστορίας και τη θρησκεία.
Σύνοψις
Τρείς αθηναϊκές εορτές του μηνός Εκατομβαιώνος, οι πρώτες στο έτος των Αθηναίων, καλούν για την επανένωση ολόκληρης της κοινότητας· τα Εκατόμβαια στο πρώτο δεκαήμερο, τα Συνοίκια στο δεύτερο δεκαήμερο στην πανσέληνο, και τα Παναθήναια στο τρίτο δεκαήμερο, στο τέλος του μηνός. Αυτές οι εορτές δεν άκμασαν στην ίδια περίοδο, ούτε αντικατοπτρίζουν το ίδιο είδος κοινωνίας. Κάθε μία με τη σειρά της είναι μια εορτή του νέου έτους των Αθηναίων. Η αρχαιότερη είναι τα Εκατόμβαια, ένα απομεινάρι των ημερών που η Αθήνα ήταν μια αρκετά μικρή κοινότητα νοτιοανατολικά της Ακροπόλεως. Η επόμενη είναι τα Συνοίκια, τα οποία δημιουργήθηκαν όταν η Αττική οργανώθηκε για πρώτη φορά σε Φρατρίες και σε μια νέα περιοχή ανατολικά της Ακρόπολης, στην παλαιά Αρχαϊκή Αγορά που επισημάνθηκε για την ετήσια συνέλευση. Η τελευταία που εξυπηρετεί το σκοπό αυτό είναι τα Παναθήναια, αν και η ίδια η εορτή είναι πανάρχαια και αρκετά πιο αρχαία από τον σκοπό αυτό.
Τα Εκατόμβαια είναι γνωστά μόνο από το αίτιόν τους, την ιστορία της άφιξης του Θησέως στην Αθήνα ως έφηβος από την Τροιζήνα και την υποδοχή του στο παλάτι του Αιγέα. Ωστόσο, ανήκει σε έναν γενικό τύπο εορτών· είναι μια εορτή του Απόλλωνος στην οποία οι νέοι μόλις ενηλικιώνονται εγγράφονται ως πολίτες και ως Έφηβοι πολεμιστές για την υπεράσπιση της πόλεως των Αθηναίων. Σε ορισμένες πόλεις τέτοιες εορτές είναι ακόμη σημαντικές κατά την ιστορική περίοδο, όπως οι Γυμνοπαιδίες της Σπάρτης και μια μικρότερη εορτή, μια ιεροτελεστία στη Μύκονο. Στην Αθήνα, ωστόσο, η κοινωνία άλλαξε και αυτή η σειρά στην τήρηση αντικαταστάθηκε από άλλες.
Η ιστορία της «Εγγραφής» του Θησέως μας πηγαίνει πολύ πίσω. Δεν υπάρχει τέτοια τελετή στην Κλασική Αθήνα, ούτε και για μεγάλο μέρος της Αρχαϊκής Περιόδου. Μετά τον Κλεισθένη, οι Έφηβοι εγγράφονται από τους δήμους πριν από αυτό, από τις Φρατρίες. Η εγγραφή στα τοπικά κέντρα Φρατριών αντικαθιστά την τελετή εγγραφής στην Αθήνα.
Έτσι, η ιστορία προέκυψε σε μια εποχή που η Αττική γενικά δεν ήταν ακόμη οργανωμένη σε Φρατρίες. Είναι δύσκολο αυτή η εξέλιξη να είναι μεταγενέστερη από την πρώιμη αρχαϊκή περίοδο έτσι σίγουρα είναι πρωϊμότερη.
Η περίοδος κατά την οποία άνθισε η τελετή της Εγγραφή των Εφήβων στα Εκατόμβαια ήταν κυρίως ή εξ ολοκλήρου κατά την περίοδο των Σκοτεινών Αιώνων (-1100 ως -800).
Η εορτή πραγματοποιείται στη νοτιοανατολική Αθήνα, και έτσι συμφωνεί με την περιγραφή του Θουκυδίδη για την Αθήνα πριν ακόμη ο Θησέας την διευρύνει.
Ο νοτιοανατολικός τομέας έχει ένα σύμπλεγμα σημαντικών ιερών και εορτών· ο Ζευς Ολύμπιος και τα Ολυμπίεια, ο Απόλλων Πύθιος και τα Θαργήλια, ο Απόλλων Δελφίνιος και τα Εκατόμβαια, ο Διόνυσος εν Λίμναις και τα Ανθεστήρια.
Όπως γνώριζε και ο Θουκυδίδης, αντικατοπτρίζουν το πρότυπο του πρώϊμου συνοικισμού.
Υπενθυμίζει επίσης ότι η κρήνη και πηγή Καλλιρόη είχε προμηθεύσει με νερό μια ολόκληρη κοινότητα.
Στα ρωμαϊκά χρόνια, η σωζόμενη κρήνη διαλύθηκε και μεταφέρθηκε στην Αγορά, όπως και άλλα αξιοσέβαστα μνημεία που είχε δει ο Παυσανίας.
Η έρευνα του Θουκυδίδη ωστόσο δεν είναι διεξοδική· μπορεί να εξεταστούν και άλλα ιερά και πρώϊμες εορτές. Οι εορτές της Ακρόπολης είναι οι παλαιότερες από όλες, και χρονολογούνται από τους μυκηναϊκούς χρόνους· μία από αυτές, ωστόσο, αργότερα ενισχύθηκε και τελούνταν στα νοτιοανατολικά.
Στα βορειοδυτικά, έξω από τον οικισμό, οι αγγειοπλάστες και οι σιδηρουργοί ήταν συγκεντρωμένοι γύρω από τον Κολωνό Αγοραίο.
Το έργο τους συνδέθηκε τελετουργικά με την Ακαδημία ως πηγή ξύλου και φωτιάς, και αυτό το πρότυπο συνεχίστηκε όταν η περιοχή της Αγοράς αναπτύχθηκε τον -6ο αιώνα.
Στα βορειοδυτικά και πάλι, τα ιερά της Δήμητρας εδραιώθηκαν κατά μήκος του κεντρικού δρόμου για να συναγωνιστούν την Ελευσίνα, έως ότου να πάψει η αντιπαλότητα από την πόλη της Ελευσίνας.
Ο οικισμός στα νοτιοανατολικά χαρακτηρίζεται επίσης από τα αγροτικά ιερά στην στην Άγρα. Εδώ βρίσκονται όλες οι βασικές θεότητες της γεωργίας, της βοσκής, μαζί με το Λύκειον, του πολέμου και της υπεράσπισης της πόλης. Όταν οι εορτές προστίθενται στις περιγραφές του Θουκυδίδη, το ημερολόγιο των εορτών (ιερόν Έτος) των πρώτων Αθηναίων είναι σχεδόν πλήρες.
Ας εξετάσουμε με τη σειρά τις πηγές εγγραφής του Θησέα· την τελετή εγγραφής· τη νοτιοανατολική Αθήνα· την αναφορά του Θουκυδίδη για την πρώϊμη Αθήνα· τη γενική διανομή των αθηναϊκών ιερών και εορτών· και την Άγρα.
Οι πηγές
Μέσα στη συνδεδεμένη ιστορία της «σταδιοδρομίας» του Θησέως, η άφιξή του στην Αθήνα είναι μια εντυπωσιακή στιγμή και η ιστορία έχει ειπωθεί με ελάχιστες αλλαγές (σε σύγκριση με άλλα αποσπάσματα των άθλων) αρκετά μετά τη λήξη της εορτής. Ο Βακχυλίδης (Διθ. 17), ο Οβίδιος (Μετ.7.404-52), ο Πλούταρχος (Θησ. 12.2-6) και ο Παυσανίας (Α. 19. 1) παρέχουν τις κύριες σωζόμενες μαρτυρίες.
Καμία από αυτές δεν βασίζεται σε κάποια ονομαστική πηγή, αν και η πηγή του Πλούταρχου είναι σίγουρα μία αναφορά που προέρχεται από τους αττικούς χρονικογράφους όπως και η πηγή του Παυσανία είναι πιθανώς μια άλλη. Ενώ ο Βακχυλίδης έρχεται πολύ πιο πριν από τους υπόλοιπους, δεν είναι ο πιο διαφωτιστικός για το τελετουργικό. Οι λεπτομέρειες που δίνει για την εμφάνιση του Θησέα είναι μόνο μια πραγματική απόδοση ενός νεαρού ατόμου που αναζητά την περιπέτεια, όπως παριστάνεται στα αγγεία (Η απόδοση του Θησέα από τον Βακχυλίδη πιστεύεται ότι είναι σημαντική με άλλους τρόπους από τον R. Merkelbach, ZPE 12 (1973) 56-62, και από τον J.P. Barren, BIOS 27 (1980) 1-8. Ο καθ. R. Merkelbach, (ZPE 12 1973) υποστηρίζει ότι η εφηβεία της Αθήνας αντικατοπτρίζεται στον Θησέα και τους άθλους του και ότι το ποίημα γράφτηκε για «μια εορτή των εφήβων.
Η ιστορία αντιμετωπίστηκε στα έργα του Ευριπίδη και του Σοφοκλέους, που και τα δύο ονομάζονται Αιγεύς, και στη συνέχεια από αττικούς χρονικογράφους και ελληνιστές ποιητές. Όπως και ο Βακχυλίδης, όλοι εξαρτώνται σε πρώτο βαθμό από την επική ποίηση. Τα έπη που διασώθηκαν ήταν αναμφίβολα αρκετά μεταγενέστερα, αλλά ο Θησέας εορταζόταν τουλάχιστον από την πρώιμη αρχαϊκή περίοδο, από εκεί που αρχίζουν τα τεκμήρια μας.
Βεβαίως, τα κατορθώματά του τότε δεν ήταν η συνδεδεμένη ιστορία που γνωρίζουμε· ο μύθος μεγάλωσε όπως και η Αθήνα, και κάποια επεισόδια προστέθηκαν σε μεταγενέστερο στάδιο. Οι άθλοι στο δρόμο από την Τροιζήνα είναι τόσο μεταγενέστεροι όσο οι τελευταίες δεκαετίες του έκτου αιώνα, και ο ρόλος της Μήδειας είναι δημιουργία αρκετά μεταγενέστερη. Κάποιοι συμπεραίνουν ότι η ιστορία της άφιξης και της υποδοχής του Θησέως είναι εξίσου μεταγενέστερη. Μια τέτοια άποψη αγνοεί το τελετουργικό υπόβαθρο, και όχι μόνο τα Εκατόμβαια. Η εορτή μας είναι η πρώτη από τα πολλά τελετουργικά, που συμπίπτουν σε διαδοχικούς μήνες που διαμόρφωσαν τον θρύλο του Θησέως από την αρχή. Αυτό το ευρύτερο υπόβαθρο θα εξεταστεί αργότερα, ανάλογα με τα Ωσχοφόρια. Πρέπει να περιμένουμε μέχρι τότε για να δούμε τα πλήρη διαπιστευτήρια της ιστορίας μας.
Η Τελετή Εγγραφής
Ο Πλούταρχος αναφέρει την ημερομηνία άφιξης του Θησέως στην Αθήνα την ογδόη (8η) του Εκατομβαιώνος σε δύο αποσπάσματα (Πλουτ. Θησ. 12.2, 36.5 (Διόδωρος FGrHist 372 F38).
Στο δεύτερο αναφέρει τον Διόδωρο τον Περιηγητή, αλλά στο πρώτο ακολουθεί έναν αττικό ετεογράφο που συνέχισε να περιγράφει την υποδοχή στο παλάτι. Το παλάτι που περιγράφεται αποδεικνύεται ότι είναι το γνωστό ιερό του Απόλλωνος Δελφινίου. Έτσι, η ημερομηνία συνδέεται άμεσα με μια εορτή του Απόλλωνος, την πανάρχαια εορτή των Εκατομβαίων από την οποία ονομάζεται ο πρώτος μήνας των Αθηναίων.
Η ιερή ημέρα του Απόλλωνος είναι η έβδομη, οι πρώτες επτά ημέρες στο πρώτο δεκαήμερο του μηνός χρησιμεύουν ως σημείον για την κοινοτική επανένωση στο νέο έτος. Η όγδοη ημέρα καθορίζεται αντ ‘αυτού είτε επειδή αυτή η ημέρα είχε διαχωριστεί για την εγγραφή Εφήβων είτε επειδή ο Θησεύς, αλλά και ο Ποσειδών, συνδέονται ούτως ή άλλως με την όγδοη ημέρα κάθε συγκεκριμένου μήνα, ειδικά με την 8η του Πυανεψιώνος.
Τόσο στον Πλούταρχο όσο και στον Παυσανία, ο Θησεύς κατά την άφιξή του από την Τροιζήνα ως έφηβος, πηγαίνει κατευθείαν σε αυτό το ιερό, του Απόλλωνος Δ ε λ φ ι ν ί ο υ. Στον Παυσανία διαβάζουμε για έναν νεόκτιστο ναό, και στον Πλούταρχο για έναν ανοιχτό περίβολο, όπως φαίνεται, με μια πύλη και μια ερμαϊκή στήλη στα ανατολικά· επίσης για ένα περιφραγμένο χώρο μέσα στον περίβολο, όπου χύθηκε ένα κύπελλο με δηλητήριο.
Το ίδιο σκηνικό εμφανίζεται ξανά όταν ο Αιγεύς θυσιάζει τον ταύρο του Μαραθώνος στον Απόλλωνα Δελφίνιο. Ο Πλούταρχος λέει ότι ο Αιγεύς έζησε εδώ και ότι η πύλη κλήθηκε με το όνομά του. Και στον Οβίδιο η εορτή πραγματοποιείται στο παλάτι του βασιλιά (Πλουτ. Θησ. 12.4-6,14.1- Παυσ. 1.19.1- Oβ. Mετ. 7.427-9, 451-2- Διοδ. 4.59.6.)
Υπάρχουν και άλλες ιστορίες για την υποδοχή του ήρωος, στην οποία το ιερό του Απόλλωνος γίνεται το εννοιολογικό παλάτι για την υποδοχή του Θησέως.
Είναι προφανές ότι η αιτιολογία της εορτής είναι η εγγραφή των Εφήβων ως πολίτες, δηλαδή η μετάβασή τους από την παιδική ηλικία στην ανδρική ηλικία. Στον Παυσανία, ο Θησεύς περιγελείται επειδή φορά παιδικά στολίδια, μακριά πλεκτά μαλλιά και έναν χιτώνα μακρύ έως τους αστραγάλους του, μοιάζοντας στην πραγματικότητα σαν μια παντρεμένη κοπέλα· μετά αποδεικνύει ότι είναι άνδρας. Ο Πλούταρχος παραθέτει μια παραπλήσια ιστορία σχετικά με την ηλικία του Θησέως στην Τροιζήνα.
Ο Θησεύς πήγε στους Δελφούς, όπως ήταν το έθιμο τότε για εκείνους που πέρασαν την παιδική ηλικία «οι μεταβαίνοντες εκ παίδων», και έκοψε τα μαλλιά του, αλλά μόνο μπροστά, σύμφωνα με το κόψιμο των μαλλιών των αρχαίων πολεμιστών (Θησ. 5).
Ο Θησεύς συμπεριφέρεται όπως οι άλλοι νέοι όταν μεγαλώνουν, αλλά με κάποια υπερβολή. Δείχνουν συνήθως τη δύναμή τους ανυψώνοντας τα βόδια πάνω στο βωμό. Οι Αθηναίοι έφηβοι επαινούνται επειδή «αίρεσθαι τους βους» κυρίως στα μυστήρια, αλλά και στα Προηρόσια και στις άλλες τελετές που δεν λέγονται. Η Τανάγρα διατηρεί έναν εφηβικό αγώνα που ονομάζεται Β ο ά ρ σ ι ο ν.
Ο Παυσανίας λέει πώς ο Θησέας ανασήκωσε και πέταξε ψηλά δύο βόδια άμαξας, ψηλότερα ακόμη και από την οροφή του ναού. Στην πιο γνωστή εκδοχή, ο Θησεύς παλεύει τον ταύρο του Μαραθώνος, και του σπάει ένα κέρατο, δένει το ζώο με ένα σχοινί και το σύρει στον τόπο της θυσίας.
Είναι επίσης σκόπιμο να βοηθούν οι έφηβοι στο μαγείρεμα, όπως και στη θυσία για τον Απόλλωνα στην Ιλιάδα Α 465· εδώ οι έφηβοι στέκονται δίπλα στον γηραιό ιερέα και κρατούν τις σούβλες «νέοι δε παρ αυτόν έχον πεμπώβολα χερσίν».
Οι Αθηναίοι έφηβοι της ελληνιστικής περιόδου επαινούνται για τη «διανομή του κρέατος» στο Μυστήρια (IG II² 1009, -116/-115 έτος) ― και καλλιερήσαντες διενείμαντο τα κρέα)
Ο Θησέας προσφέρεται επίσης να διανέμει το κρέας και τραβάει το σπαθί του κάτω από τα μάτια του Αιγέα, έτσι ώστε το ξίφος γίνεται το μέσο της αναγνώρισης από τον πατέρα του. Τόσο το ξίφος όσο και τα σανδάλια, μας υπενθυμίζουν ότι οι έφηβοι άνδρες τώρα χειρίζονται τα όπλα με τα χέρια τους, και σε πολύ πρώιμες ημέρες, πριν ακούσουμε οτιδήποτε για πανοπλίες οπλιτών, τα κύρια αντικείμενα των εφήβων πολεμιστών ήταν το ξίφος και τα σανδάλια.
Οι έφηβοι άνδρες παρουσιάζονται στη συνέλευση των πολιτών. Στον Πλούταρχο, μόνο μετά τη θυσία και την αναγνώριση ο Αιγέας συγκαλεί τους πολίτες και παρουσιάζει τον υιό του. Και στο Οβίδιο, το εορταστικό πλήθος αναφέρεται σε μεταγενέστερο στάδιο· τόσο οι πατέρες όσο και οι απλοί άνθρωποι τώρα διαθέσιμοι – η Βουλή και η Συνέλευση – θα πιούν κρασί, θα άδουν και θα εύχονται. Ακόμη, η προηγηθείσα θυσία είναι μέρος της γενικής εορτής. Από αυτή την άποψη, η εκδοχή του Βακχυλίδη είναι λίγο πιο κοντά στην πραγματικότητα· οι πολίτες συγκεντρώνονται πριν από την άφιξη του Θησέως (Πλουτ. Θησ. 12.5- Οβ. Mετ. 7.430-4, 451-2 – Bακχυλ. Διθ. 17.3-4
Αυτή είναι η εορτή που βλέπουμε πίσω από την ιστορία της υποδοχής του Θησέως στην Αθήνα. Η ιστορία επιστρέφει σε εκείνη την μακρινή περίοδο, όταν η εορτή τελούνταν ακόμη με συνέπεια και ευσέβεια. Αργότερα η εορτή παραμελήθηκε, αν και μπορεί να υπήρχε κάποια θυσία από τους αξιωματούχους της πόλεως. Η ιστορία δεν θα μπορούσε ποτέ να ξεχαστεί ούτε καν να παραποιηθεί ή να μεταβληθεί σε μεγάλο βαθμό· αποτελεί ένα ουσιαστικό επεισόδιο από τον κύκλο της λατρείας του Θησέως.
Επιπλέον, το Δελφίνιο συνέχισε να υπάρχει και έδωσε την ευκαιρία για να μάθουμε περισσότερες λεπτομέρειες. Για παράδειγμα, ίσως ήταν ένας αττικός ετεογράφος που είπε για πρώτη φορά ότι η περιφραγμένη περιοχή στον περίβολο ήταν το σημείο όπου χύθηκε κάποιο δηλητήριο. Αυτή η συναρπαστική αλλά προφανής έννοια δεν χρειάζεται να προέρχεται από κανένα τελετουργικό.
Τον -4ο αιώνα, το ιερό του Απόλλωνος διατηρούσε τουλάχιστον μια σχέση με την εγγραφή πολιτών, όπως διαφαίνεται από τους ρήτορες. Ένας όρκος που πρέπει να ληφθεί σοβαρά ήταν αυτός που μια μητέρα ορκίστηκε στο Δελφίνιο, πιστοποιώντας την πατρότητα των παιδιών της (Iσαίος 12 Eύφ. 9; [Δημ.] 40 Βοιωτ. (2) 11.)
Σε άλλες πόλεις, κυρίως στην Ιωνία και στην Κρήτη, ο Απόλλων Δελφίνιος Διατηρεί από καιρό κεντρικό ρόλο στην αστική ζωή. Το ιερό του στεγάζει την κοινή εστία, ή χρησιμεύσει για την παρουσίαση πολιτικών εγγράφων, ιδίως εκείνων που απονέμουν υπηκοότητα ή προξενία. Δεδομένου ότι αυτό το πρότυπο είναι ισχυρότερο στην Ιωνία, ειδικά στη Μίλητο και στις αποικίες της, είναι φυσικό να υποθέσουμε ότι ο Απόλλων Δελφίνιος είχε κάποτε εξαπλωθεί από εκεί προς άλλα μέρη, συμπεριλαμβανομένης της Αθήνας.
Υπάρχουν επίσης κάποια τεκμήρια για το τελετουργικό. Το ημερολόγιο των θυσιών που δημοσιεύτηκε στη Μύκονο, -200 έτος περίπου, δύο πόλεων που ενώθηκαν σε μία, περιλαμβάνει μια περιγραφή θυσίας την 7η του Εκατομβαιώνος, στην εορτή του Απόλλωνος Εκατομβαίου (Εκατομβαιῶνος ἑβδόμηι ἱσταμένου Απόλλωνι Εκατομβίωι ταῦρος καὶ δέκα ἄρνες SIG³ 1024.29-39 (LSCG 96)
Τα θύματα είναι ένας ταύρος και δέκα αρνιά, μια οικονομική μορφή της «Εκατόμβης» θυσίας· η θυσία αυτή απαντά στα βόδια της τελετής της Εγγραφής των εφήβων, ή στον ταύρο του Μαραθώνος.
Δύο ηλικιακές ομάδες είναι διαθέσιμες, «αγόρια» και «νέοι» (έφηβοι) που εδώ ονομάζονται ν υ μ φ ί ο ι, αλλού αυτή η λέξη σημαίνει πάντα νέοι στην ηλικία του γάμου αλλά η έννοια μπορεί εύκολα να περάσει ως «υποψήφιοι γαμπροί»..
Τόσο τα αγόρια όσο και οι νέοι βοηθούν κατά κάποιο τρόπο στη θυσία, διότι, όπως και ο ιερέας, διανέμουν τα κρέα των θυμάτων. Τον ταύρο τον διανέμουν οι νέοι (έφηβοι). Την ίδια μέρα ο θεός του ποταμού Αχελώου τιμάται ξεχωριστά με παρόμοια προσφορά, ένα ενήλικο πρόβατο και δέκα αρνιά. Οι θεοί των ποταμών είναι οι επόπτες και κουροτρόφοι των αγοριών και της μετάβασης τους στην εφηβεία.
Ένα από τα δικαστήρια ανθρωποκτονίας της Αθήνας, εκείνο που ασχολείται με λόγους νόμιμης φονίας «ακούσιας», λέγεται ότι συγκαλείται «στο Δελφίνιο». Η παρόμοια φράση που χρησιμοποιείται από ένα άλλο δικαστήριο ανθρωποκτονίας – «στο Παλλάδιο», δηλαδή στο άγαλμα που λέγεται έτσι, υποδηλώνει ότι το δικαστήριο συγκαλείται σε μια γειτονική περιοχή και όχι μέσα στον ίδιο χώρο. Είναι απίθανο αυτοί οι χώροι να έχουν τελετουργική ή δογματική σημασία.
Τα δικαστήρια αυτά μας πάνε πίσω στην πρώϊμη περίοδο, στην εποχή που ο οικισμός των Αθηναίων είχε συγκεντρωθεί στα νοτιοανατολικά. Το Δελφίνιο και το Παλλάδιο ήταν προφανή και αντίθετα ορόσημα.
Μας λένε, αλλά μόνο από μεταγενέστερες πηγές, ότι ο Αιγεύς ίδρυσε το δικαστήριο στο Δελφίνιο και ότι ο Θησεύς δικάστηκε εδώ και αθωώθηκε (Παυσ. 1.28.10). Ωστόσο, το αδίκημα μπορεί να είναι είτε οι δολοφονίες στο δρόμο από την Τροιζήνα είτε η δολοφονία των γιων του Πάλλαντα. Όσον αφορά το πρώτο, ο Πλούταρχος μας δίνει αντ ‘αυτού, αντιγράφοντας από κάποιον αττικό ετεογράφο, έναν καθαρμό στο ποταμό Κηφισό (Θησ. 12.1). Η σύνδεση του Θησέως με το δικαστήριο ανθρωποκτονίας είναι προφανώς δευτερεύουσα.
Η Νοτιοανατολική Αθήνα
Ο Παυσανίας εντοπίζει τον ναό του Απόλλωνος Δελφινίου στο πιο απομακρυσμένο τμήμα της νοτιοανατολικής Αθήνας, κάπου μεταξύ του Ολυμπιείου και του Ιλισσού (1.19.1). Η ανασκαφή που πραγματοποιήθηκε εδώ έχει αποκαλύψει έναν δωρικό ναό του -5ου αιώνος και δίπλα ένα αρχαϊκό κτήριο τόσο σημαντικό που πρέπει να είχε κάποια πολιτική χρήση. Έχει αποδοθεί η ονομασία ως «ναός του Παυσανία και ως δικαστήριο» στο Δελφίνιο, αλλά καμία χρήση που του χρεώνεται δεν φαίνεται να είναι ασφαλής. Στην πραγματικότητα, κανένα από τα ιερά που είναι γνωστό ότι βρίσκονται σε αυτήν την περιοχή δεν μπορεί να καθοριστεί με ακρίβεια.
Η εορτή των Εκατομβαίων πραγματοποιείται στο ιερό του Απόλλωνα. Πρέπει να υπήρχε κάποιος ανοιχτός χώρος για να φιλοξενήσει τη συνέλευση των πολιτών στην πρώϊμη εποχή, στην άκρη της πόλης. Στις άλλες πόλεις το ιερό του Απόλλωνα Δελφινίου γειτνιάζει με την αγορά. Πρέπει να σημειώσουμε, ωστόσο, ότι στην Αθήνα το ιερό και η εορτή απέχουν πολύ από το κέντρο της πόλης, όπως τεκμηριώθηκε μεταγενέστερα, η περιοχή ακριβώς κάτω από την ανατολική κλιτύ της Ακροπόλεως. Εδώ υπήρχε η αγορά, και τα κύρια δημόσια κτήρια όπως το Πρυτανείο, αλλά και μερικά σημαντικά ιερά. Αυτή η περιοχή είναι επίσης αρκετά σεβαστή και η αγορά ονομαζόταν «Κεκρωπία» ή «παλαιά» για να την ξεχωρίζουν από τη νέα Αγορά ή τον Κεραμεικό στα βορειοδυτικά. Ωστόσο, όταν εμφανίστηκε για πρώτη φορά η εορτή, το κέντρο της πόλης δεν υπήρχε. Η δημιουργία του αποδόθηκε στον ίδιο τον Θησέα όταν έγινε βασιλιάς. Έφερε όλους τους κατοίκους της Αττικής στην πόλη και τους έδωσε κυβέρνηση δικαστών, μια θρυλική δράση που περιγράφεται με διάφορους όρους, ως «συνοικισμός» ή διακήρυξη ή παρόμοια ονόματα. Επίσης συνάγεται από μια εορτή, που εορτάζεται στο κέντρο της πόλης – τα Συνοίκια. Η εορτή Συνοίκια και το αίτιο της είναι μεταγενέστερα από την εορτή των Εκατομβαίων και το αίτιο τους.
Το Δελφίνιο συνδέεται στην πραγματικότητα με το κέντρο της πόλης σε μια τελετή την 6η του Μουνιχιώνος μηνός, όταν παρθένες παρελαύνουν από το Πρυτανείο στο ιερό του Απόλλωνα για να πραγματοποιήσουν την ικετηρία στον απόπλου των πλοίων. Σε αυτή τη μορφή, η τελετή είναι μεταγενέστερη από την Εκατόμβαια, παρόλο που εισήχθη στον λατρευτικό κύκλο του Θησέα και στους εφηβικούς του άθλους.
Ο Αιγεύς λέγεται ότι ως βασιλεύς κατοικεί στη νοτιοανατολική Αθήνα. Βεβαίως, ο Αιγεύς έχει σχέσεις και με άλλα μέρη της πόλης· ο ρόλος του ως πατήρ του Θησέως και ως εκ τούτου ως βασιλεύς είναι δευτερεύων σε κάποιον ανεξάρτητο ρόλο, αλλά εδώ μόνο ο βασιλεύς Αιγεύς μας ενδιαφέρει.
Ο Κόδρος είναι ένας άλλος βασιλιάς του οποίου το μοναδικό του ανδραγάθημα πραγματοποιείται στην νοτιοανατολική Αθήνα. Μεταμφιεσμένος ως ξυλοκόπος, σκοτώθηκε από τον εχθρό κάπου κοντά στον Ιλισσό· το σημείο ήταν πάντα γνωστό, και στη Ρωμαϊκή περίοδο παριστάνεται από ένα ανάγλυφο και ένα επίγραμμα. Αυτή η περιπέτεια τον ανάγκασε να συσχετιστεί εν ευθέτω χρόνω με τον Νηλέα, του οποίου το ιερό είναι κοντά. Και πάλι, ο ρόλος του Κόδρου ως βασιλεύς είναι δευτερεύων – προφανώς έτσι, αφού ανήκει στη δεύτερη σειρά βασιλιάδων, ξεκινώντας από τον Μέλανθο και στρέφεται μετά σε εικονικούς αρχόντες με τον Μέδωνα. Αυτή η σειρά είναι μια μεταγενέστερη προσθήκη στον αθηναϊκό μύθο και τη γενεαλογία, αλλά οι διάφορες μορφές που συνθέτουν τη σειρά υπήρχαν ανεξαρτήτως από πριν. Ο Κόδρος ο βασιλιάς είναι σχεδόν ο τελευταίος της δεύτερης σειράς, καθώς ο Αιγεύς είναι από την πρώτη· ο Κόδρος και ο Μέδων είναι από την άποψη αυτή παράλληλοι με τον Αιγέα και τον Θησέα, οι διαφορετικές αποδόσεις της ίδιας μετάβασης. Εν ολίγοις, οι τελευταίοι βασιλιάδες της Αθήνας αναζητήθηκαν και βρέθηκαν τα ίχνη τους στα νοτιοανατολικά, στην παλαιά Αγορά.
Η εποχή που οι βασιλείς κυβερνούσαν στα νοτιοανατολικά ήταν η Σκοτεινή Περίοδος. Στη Μυκηναϊκή περίοδο, ο πλούτος και η δύναμη της Αθήνας βασίστηκαν στην Ακρόπολη. Εκεί βρίσκονται οι πιο αρχαίοι βασιλείς της Αθήνας. Και πάλι, αυτά τα στοιχεία δεν προέρχονται από τους θρυλικούς βασιλείς. Αναγνωρίζονται εύκολα ως προσωποποιήσεις τελετουργιών στις λατρείες και τις εορτές του Διός και της Αθηνάς. Είναι σημαντικό, ωστόσο, ότι τέτοιες μορφές ελήφθησαν ως βασιλιάδες. Σε αντίθεση με τον Αιγέα και τον Κόδρο, οι παλαιότεροι βασιλείς πάντα αναζητήθηκαν και βρέθηκαν πάνω στην Ακρόπολη.
Το υπάρχον ιερό του Απόλλωνος δελφινιού εξομοιώθηκε με το παλάτι του Αιγέα. Σε άλλες πόλεις, επίσης, ένα αξιοσημείωτο ιερό του Απόλλωνος εξομοιώνεται με το παλάτι ενός θρυλικού βασιλιά σε ένα πλαίσιο που μοιάζει κάπως με την υποδοχή του Θησέα· ο βασιλεύς καλωσορίζει έναν ήρωα από τα ξένα· Ο Τυδεύς και ο Πολυνείκης, που προέρχονται από διαφορετικές περιοχές, φτάνουν μαζί στο Άργος μια θυελλώδη νύχτα, και πολεμούν ο ένας τον άλλον για καταφύγιο ή για κρυψώνες ζώων ως προστατευτικό κάλυμμα. Το σκηνικό περιγράφεται τώρα ως το ιερό του Απόλλωνος, εδώ τώρα ως το αίθριο του ανακτόρου του Αδράστου. Άλλες λεπτομέρειες προσδιορίζουν το ιερό ως εκείνο του Απόλλωνος Πυθίου στην πλευρά του Ασπίς. Δεδομένου ότι ο Τυδεύς και ο Πολυνείκης είναι ταυτοχρόνως μνηστευμένοι με τις κόρες του βασιλέως, βλέπουμε ότι αυτή είναι η εαρινή εορτή του Απόλλωνος στην οποία ανακοινώνονταν συνήθως οι γάμοι. Ο Αλκάθοος, ένας άλλος περιπλανώμενος ήρως, έρχεται στα Μέγαρα για να κερδίσει την κόρη του βασιλέως. Η Μνηστεία (αρραβώνας) λαμβάνει χώρα στο παλάτι, αλλά πραγματοποιείται ένας αγώνας για την εορτή του Απόλλωνος Πύθιου· το ιερό του βρίσκεται στο λόφο Αλκαθόου.
Αυτά τα ιερά και ιστορίες μας οδηγούν επίσης πίσω στη Σκοτεινή περίοδο. Είναι αλήθεια ότι στο Άργος και στα Μέγαρα τα ιερά είναι κτισμένα σε λόφους που κάποτε χρησίμευαν ως μυκηναϊκές ακροπόλεις. Ωστόσο, οι μεταγενέστεροι οικισμοί κατέλαβαν τους ίδιους χώρους· και οι ιστορίες τείνουν πλέον να δεικνύουν μεταγενέστερες συνθήκες.
Ο Θουκυδίδης περί της Πρώϊμης πόλης των Αθηναίων
Ο Θουκυδίδης λέει ότι ο πρώτος οικισμός στην Αθήνα βρίσκεται στα νοτιοανατολικά (2.15.3-6). Ο πρώτος του ορισμός είναι «η Ακρόπολη … και το κάτω μέρος της βρίσκεται κυρίως στο νότο». Αλλά όταν ξεκινά παρακάτω και καταγράφει την ονομασία πέντε ορόσημων, όλα δείχνουν προς το νοτιοανατολικό άκρο· το Ολυμπιείον, το Πύθιον, το ιερό της Γης, το ιερό του Διονύσου εν λίμναις και η πηγή Καλλιρρόη. Ο Θουκυδίδης αντιπαραθέτει αυτόν τον οικισμό, με το κέντρο της πόλης ανατολικά της Ακρόπολης. Ο πρώτος οικισμός διευρύνθηκε για πρώτη φορά όταν ο Θησέας «ξυνώικισε πάντας», (συνοίκισε άπαντες) και εγκατέστησε «μια ενιαία Βουλή και το Πρυτανείο» (15.2).
Το σημείο της παρέκβασης του Θουκυδίδη δεν ήταν πάντα κατανοητό. Οι Αθηναίοι αγαπούν την ύπαιθρο, λέει· η αποδιοργάνωση του -431, όταν οι Αθηναίοι αναγκάστηκαν να απομακρυνθούν στην πόλη, δεν είχε κανένα αντίστοιχο στην ιστορία παρά μόνο τον συνοικισμό του Θησέως (15.1-2). Πριν από τον συνοικισμό «το δε προ του» η Αθήνα ήταν ένας μικρός οικισμός στα νοτιοανατολικά (15.3). Μετά την περιγραφή του οικισμού, συνεχίζει· «Έτσι οι Αθηναίοι προσκολλήθηκαν ως επί το πλείστον σε μια ανεξάρτητη κατοικία στην ύπαιθρο» – τηι τε ουν επί πολύ κατά την χώραν αυτονόμωι οικήσει μετείχον οι Αθηναίοι – αυτόνομοι, δηλαδή, έως ότου ο Θησέας καταργήσει τα κτήρια της Βουλής και της Πρυτανείας στην Αττική – «και όταν είχαν πράγματι συνοικιστεί» – επειδή ξυνωικίσθησαν -, πολλοί συνέχισαν να ζουν με τον παλαιό τρόπο, μέχρι το -431 (16.1). Η περιγραφή του Θουκυδίδη για την αθηναϊκή αγροτική περιοχή συνίσταται εν μέρει στο μικρό μέγεθος του αρχικού οικισμού στην Αθήνα, και εν μέρει στις πολυάριθμες πόλεις ή χωριά που αποτελούν την προϋπόθεση για το θρυλικό «συνοικισμό».
Ο αρχικός οικισμός πιστοποιείται από αυτά τα «αρχαία ιερά». Ο Θουκυδίδης γνώριζε και άλλα ιερά τα οποία δεν κατονομάζει, και το Δελφίνιο αναμφίβολα είναι ανάμεσά τους. Με τα ιερά εορτάζονται οι εορτές, όπως τα Ανθεστήρια, «τα παλαιότερα Διονύσια», ως η εορτή του Διονύσου-στις-Λίμνες. Αναφερόμενος στο Ολυμπιείο και στο Πύθιο, ο Θουκυδίδης αναμφίβολα έχει στο μυαλό του τις εορτές των Ολυμπιείων και των Θαργηλίων, αλλά η εορτή Εκατόμβαια είναι εντελώς ασαφής. Τα Ανθεστήρια είναι το καλύτερο παράδειγμα, είναι κοινή για όλους τους Ίωνες, και αναμφισβήτητα πανάαρχαιας προέλευσης.
Το ιερό του Διονύσου εν λίμναις αναφέρεται τελευταίο στα ιερά. Οι τοπογράφοι έχουν από καιρό παραπλανηθεί ή εξαπατηθεί στις προσπάθειές τους να εντοπίσουν αυτό ιερό, αλλά μάλλον βρίσκεται μέσα σε αυτή την περιοχή.
Τα πραγματικά «έλη» έχουν έχει εντοπιστεί αρχαιολογικά νοτιοδυτικά του Ολυμπίειου. Το ιερό του Διονύσου πιθανότατα βρίσκεται κοντά στο ιερό του Νηλέως, το οποίο γνωρίζουμε ότι βρίσκεται κάπου στα νοτιοανατολικά άκρα.
Σε διάταγμα του -418|-417 για λογαριασμό του ιερού του Νηλέως, μια μεγάλη λεκάνη απορροής υδάτων οριοθετείται στη μία πλευρά δίπλα «στο Διονύσιον».
Στην εορτή Α ν θ ε σ τ ή ρ ι α, οι πρωταγωνιστικοί ρόλοι προορίζονται για τον Άρχοντα Βασιλέα και τη σύζυγό του, τη Βασιλίννα. Αυτοί οι ρόλοι προέρχονται από την πρώιμη βασιλεία και υποδηλώνουν ότι ο βασιλιάς ονομαζόταν «Βασιλεύς» αντί για «Άναξ» επειδή η αποστολή του ήταν να διαχειριστεί τους πόρους της κοινότητος όπως τον νέο οίνο. Το ιερό του Διονύσου-στις-Λίμνες είναι η αφετηρία για την πομπή των Ωσχοφορίων, τα οποία φέρνουν τη γενναιοδωρία της εποχής από την Αθήνα σε ένα ναυτικό ιερό στο Φάληρο. Όπως θα δούμε, αυτό είναι επίσης ένα πρώιμο στοιχείο του θρύλου του Θησέα.
Όσον αφορά την πηγή Κ α λ λ ι ρ ρ ό η , εξωραϊσμένη από τους τυράννους ως η κρήνη Εννεάκρουνος, υπήρξε μια περιττή διαμάχη για την τοποθεσία της. Πρέπει να ήταν λίγο πιο μακριά, ίσως έξω από τον οικισμό, στην όχθη του Ιλισού. Κάποια άλλα τεκμήρια υποστηρίζουν με ακρίβεια μια τοποθεσία δίπλα στον Ιλισσό. Αλλά επειδή ο Παυσανίας είδε ένα ομώνυμο έργο του Πεισίστρατου στην Αγορά (1.14.1), είναι εύκολο να υποθέσουμε ότι τα κύρια στοιχεία αυτής της διάσημης κρήνης τα έφεραν εκεί και επανασυναρμολόγησαν στη Ρωμαϊκή περίοδο. Αυτό έγινε με πολλά κλασικά αντικείμενα, συμπεριλαμβανομένου ολόκληρου του ναού του Άρη και της Αθηνάς – τον οποίο ο Παυσανίας καταγράφει επίσης σαν να μην είχε μετακινηθεί ποτέ.
Η αναφορά του για την Εννεάκρουνο δεν μας δείχνει που ακριβώς βρισκόταν στην Αγορά. Αρκετά αναβρυτήρια κατασκευάστηκαν υπό την πρώιμη αυτοκρατορία και σε όλες τις περιπτώσεις η υπερκατασκευή τους ήταν φημισμένη.
Ο Θουκυδίδης λέει ότι η πρώιμη κοινότητα βασίστηκε στην Εννεάκρουνο για το μεγαλύτερο μέρος της ανάγκης των Αθηναίων για νερό, έτσι ώστε τα γαμήλια λουτρά και άλλες τελετές συνέχιζαν να χρησιμοποιούν νερό από αυτήν την κρήνη. Ο Ηρόδοτος επίσης, επικαλούμενος την αθηναϊκή παράδοση, λέει ότι στις πρώτες μέρες τα κορίτσια των Αθηναίων έπαιρναν νερό συνήθως από την Εννεάκρουνο, εκθέτοντας έτσι τους εαυτούς τους στη θέα των γοητευτικών Πελασγών που έμεναν ακριβώς «κάτω από τον Υμηττό». Στο ίδιο πλαίσιο, αν και με τα λόγια του Εκαταίου, που ο Ηρόδοτος χρησιμοποιεί, η Ακρόπολη λέγεται ότι οχυρώθηκε από πριν από τους Πελασγούς εργάτες. Οι δύο ενδείξεις μας δίνουν μια διευθέτηση της ίδιας έκτασης όπως στον Θουκυδίδη· την Ακρόπολη και τον νοτιοανατολικό τομέα. Ο Παυσανίας γνωρίζει έναν μικρό οικισμό που περιλαμβάνει την Ακρόπολη, γιατί λέει ότι το ξύλινο από ελαία ξόανο της Αθηνάς ήταν σεβαστό για πολλά χρόνια πριν συγκεντρωθούν από όλους τους δήμους, δηλαδή, πριν τον συνοικισμό (1.26.6).
Βλέπουμε τότε ότι το γενικό σχήμα της Αθήνας κατά την Σκοτεινή περίοδο μνημονευόταν αρκετά καλά στα μεταγενέστερα έτη. Αυτό δεν προκαλεί έκπληξη· ένας κάτοικος του Λονδίνου ή του Παρισιού θα μπορούσε να μας πει πού βρισκόταν ο πρώιμος οικισμός. Το επόμενο στάδιο της ανάπτυξης της Αθήνας, η παλαιά Αγορά ανατολικά της Ακρόπολης, δεν εξαρτάται από την μεταγενέστερη μνήμη· διατηρείται πάντα και αναγνωρίζεται ως το κέντρο της πόλης αφού εξαπλώθηκε πέρα από τη νοτιοανατολική περιοχή.
Η Γενική Διανομή των Αθηναϊκών Ιερών και των Εορτών
Ο Θουκυδίδης κατονομάζει τέσσερα αρχαία ιερά στα νοτιοανατολικά. Αμέσως μια ερώτηση γεννιέται στο μυαλό μας. Λαμβάνοντας όλα τα παλιά ιερά και τις εορτές για τις οποίες έχουμε κάποια γνώση, πώς διανέμονται σε όλη την πόλη; Αν και είναι απολύτως εφικτό, η ερώτηση φαίνεται να μην έχει τεθεί στο παρελθόν. Αντιθέτως, ο δρόμος είναι ανοιχτός σε παραπλανητικούς ισχυρισμούς. Μας λένε, για παράδειγμα, ότι η αθηναϊκή λατρεία επικεντρώνεται στην Ακρόπολη ως η αρχαία έδρα της βασιλικής εξουσίας, σε αντίθεση με το «διπολικό» σχέδιο άλλων ελληνικών πόλεων, όπου η απομακρυσμένη περιοχή είναι πλήρως αναβαθμισμένη με διάφορα ιερά και πομπές. Όμως η ελληνική λατρεία δεν είναι μέσο έκφρασης χωρικών ή κοινωνικών σχέσεων. Οι λατρείες της Ακρόπολης ασχολούνται, ας πούμε, με την ενασχόληση της Ακρόπολης· οι λατρείες της κάτω πόλης, με όλους τους άλλους πόρους και τις δραστηριότητες από τις οποίες εξαρτάται η κοινότητα. Στα νοτιοανατολικά, ο Ζευς, ο Απόλλων και ο Διόνυσος ευθύνονται για αρκετές από τις κύριες μέριμνες της κοινότητος. Λίγο πιο πέρα, προς την ίδια κατεύθυνση, οι λατρείες της Άγρας είναι πιο πολυάριθμες από τις υπόλοιπες. Αυτό είναι το συνολικό πρότυπο των λατρειών πάνω στις θα εξετάσουμε μερικές λεπτομέρειες.
Στην Ακρόπολη, ο Ζευς και η Αθηνά ανάγονται στους μυκηναϊκούς χρόνους. Οι εορτές του Διός – τα Πάνδια και τα Διπολίεια – σηματοδοτούν τις εποχικές μεταβάσεις για τα δύο βασικά βιοποριστικά είδη, τη βοσκή και τη γεωργία, που είναι εμφανή στις αντίστοιχες αιτιολογίες. Ο μύθος των Πανδίων αντικατοπτρίζει μια εκτεταμένη δράση όπως μεταξύ του βασιλιά της Αθήνας και ενός ποιμενάρχη της κεντρικής Ελλάδας, που δύσκολα μπορεί να υπήρχε μετά τη Μυκηναϊκή περίοδο, την ποιμαντική μετακίνηση των ζώων από έναν βοσκότοπο σε έναν άλλον μέσα στον εποχικό κύκλο, συνήθως σε πεδινά το χειμώνα και υψίπεδα το καλοκαίρι για την αναζήτηση της δρόσου. Ο Ζευς λατρεύεται κάτω από τον ανοιχτό ουρανό, αλλά η Αθηνά έχει ναό, στην Αθήνα αλλά και παντού στην Ελλάδα· κόρη του θεού του καιρού είναι το πυρ από τον ουρανό που κάποτε φυλάσσονταν μέσα στον παλαιό ναό της στην ακρόπολη ως ξύλινο ξόανο με την ιερή φλόξ δίπλα της. Οι εορτές της Αθηνάς – τα Πλυντήρια, τα Αρρηφόρια και τα Παναθήναια – εορτάζουν την αλλαγή του ίερού Έτους και την ανανέωση και παραλαβή των φρέσκων πόρων για την ανακτορική οικονομία. Οι υπηρέτες της στη λατρεία, οι εργαστίνες, οι υφάντριες και οι μυλωνούδες, μοιάζουν με τα πολλά σώματα γυναικών τεχνιτών στις πινακίδες της Γραμμικής Β’, η θεά αποκτά τα ίδια χαρακτηριστικά.
Ενώ οι τελετουργίες του Διός και της Αθηνάς είναι κατάλληλες για την Ακρόπολη, είναι αξιοσημείωτο ότι μία από αυτές, τα Αρρηφόρια, περιλαμβάνουν μια πομπή στην κάτω πόλη από δύο μικρές ιέρειες της Αθηνάς. Φεύγουν από την Ακρόπολη μέσα στη νύχτα, προφανώς από το μονοπάτι στα βορειοανατολικά που ξεκινά ακριβώς από τον παλαιό ναό της Αθηνάς, και οδηγεί σε ένα σημείο στη νοτιοανατολική Αθήνα που ο Παυσανίας προσδιορίζει ως «έναν περίβολο όχι μακριά από τη λεγόμενη Αφροδίτη στους Κήπους» (1.27.3). Ο Παυσανίας περιέγραψε αυτό το ιερό της Αφροδίτης νωρίτερα στην περιοδεία του στην Αθήνα και με κάποιες λεπτομέρειες (1.19.2), και εκεί επέμενε στην ονοματολογία – «το μέρος που ονομάζουν Κήπους» – πιθανώς επειδή οι πραγματικοί Κήποι δεν φαίνονται πλέον στην εποχή του. Το ιερό αναφέρεται μετά από όλα τα άλλα ιερά της νοτιοανατολικής Αθήνας, το Ολυμπιείον, το Πύθιον και το Δελφίνιον και λίγο πριν από το Κυνόσαργες και το Λύκειον· οπότε πρέπει να βρισκόταν σε αυτήν την περιφέρεια. Τώρα ο προορισμός των δύο μικρών ιερειών δεν είναι ένας άλλος ναός, αλλά απλώς ένας «περίβολος», στον οποίον υπάρχει μια «φυσική υπόγεια κατάβαση»· οι μικρές ιέρειες κατεβαίνουν από εκεί και αφήνουν το μυστικό τους άχθος.
Αυτό το τελετουργικό, λέει ο Παυσανίας, «δεν είναι γενικά γνωστό», και το αφήνει και ο ίδιος μυστήριο τη μεταφορά κάποιου βάρους από τις δύο μικρές ιέρειες σε ένα μέρος υπόγειο. Κρίνοντας από τους διάφορους παραλληλισμούς που μπορούμε να αναφέρουμε, και κρίνοντας και από την ιστορία των θυγατέρων του Κέκροπος, αυτή η πομπή σκοπό έχει το τάισμα ενός ιερού δράκοντος (όφεως). Ένας ιερός όφις κατοικούσε ομοίως στην Ακρόπολη και τρέφονταν με μια ενδιαφέρουσα τελετή. Τα αρχαιολογικά στοιχεία καθιστούν πολύ πιθανό ότι οι ιεροί δράκοντες και η τροφή τους έπαιζαν ρόλο στη μυκηναϊκή θρησκεία· αυτή είναι και η προέλευση του δράκοντος της Ακρόπολης. Αν οι μικρές ιέρειες της Αθηνάς αντιγράφουν την μυκηναϊκή τελετή στη νοτιοανατολική Αθήνα, αποσκοπούν τότε να ενώσουν αυτή την περιοχή με την Ακρόπολη και να την προικίσουν με την ίδια ιεροτελετουργική προστασία. Η τελετή ξεκινά από τους Σκοτεινούς αιώνες και δείχνει για άλλη μια φορά ότι η πρώιμη Αθήνα ήταν κυρίως ο νοτιοανατολικός τομέας.
Αυτά για την Ακρόπολη. Καθώς ρίχνουμε τη ματιά μας γύρω από την κάτω πόλη, ο νοτιοανατολικός τομέας είναι εμφανής· πολύ λιγότερο το έδαφος ακριβώς ανατολικά της Ακρόπολης, αν και αρχαιολόγοι όπως ο Πλούταρχος το γνωρίζουν ως το κέντρο της πόλης. Η άλλη περιοχή που συχνά αξιώνεται ως το επίκεντρο του πρώιμου οικισμού, αλλά και εορταστικών αγώνων και πομπών, είναι η βορειοδυτική. Αυτή η περιοχή είναι ο μόνος τομέας που εξερευνήθηκε με συνεχείς, μεγάλης κλίμακας ανασκαφές, στην Αγορά και τον Κεραμεικό και σε μια μεγάλη περιοχή βόρεια και δυτικά του Αρείου Πάγου· έτσι φυσικά έχει τραβήξει την περισσότερη προσοχή. Από την πρώτη στιγμή που υπήρξε οικισμός στην Αθήνα, ήταν μια περιοχή δρόμων και νεκροταφείων. Ο σημαντικότερος δρόμος όλων διέρχεται από τα δυτικά-βορειοδυτικά στη μέση κοιλάδα του Κηφισού και από εκεί στην Ελευσίνα, όπου συναντά το βορρά-νότο Ο πιο σημαντικός δρόμος όλων έτρεχε δυτικά-βορειοδυτικά προς το
η μέση κοιλάδα του Κηφισού και από εκεί στην Ελευσίνα, όπου συναντούσε τη διαδρομή βορρά-νότου μέσω της ελληνικής ενδοχώρας· ένας άλλος δρόμος, σχεδόν πιο δυτικά, οδηγεί προς τον κάτω Κηφισσό και από εκεί προς τον Πειραιά και τη Σαλαμίνα· και ένας άλλος, σχεδόν πιο βόρεια, οδηγεί προς την Ακαδημία και τον άνω Κηφισσό. Τα νεκροταφεία είναι παραταγμένα στις ερμές (άκριες) των δρόμων.
Η Αγορά και το παρακείμενο έδαφος περιγράφονται συνήθως ως οικιστική συνοικία, ή ακόμη και ως ξεχωριστό χωριό, στους Σκοτεινούς Αιώνες και στην πρώιμη Αρχαϊκή περίοδο. Αυτό δίνει μια εσφαλμένη έμφαση. Εκεί υπήρχαν κατοικίες, πολλές από αυτές τον όγδοο και τον έβδομο αιώνα, μαρτυρούνται από τα πολλά πηγάδια και τα πεταμένα αγγεία· αλλά τα ίδια στοιχεία δείχνουν ότι οι οικίες ήταν φτωχικές, μαζεμένες εδώ κι εκεί, και ενωμένες με εργαστήρια, συμπεριλαμβανομένου του υπολείμματος ενός κλιβάνου. Οι κάτοικοι που ζουν εδώ είναι κεραμουργοί και σιδηρουργοί, άνθρωποι που συνήθως ζουν απομονωμένοι από τον κύριο πληθυσμό, επειδή χρησιμοποιούν φωτιά και παράγουν καπνό και μυρωδιές· χρειάζονται επίσης άφθονο νερό, ξύλο και ρρέματα αποστράγγισης. Το επικλινές έδαφος (ισοπεδωμένο για την Αγορά), οι βορειοανατολικοί άνεμοι, το ρέμα Ηριδανός είναι όλα κατάλληλα για αυτή τη βιοτεχνία· το ίδιο και το κοντινό δάσος της Ακαδημίας και του Κολωνού.
Οι τεχνίτες της Αθήνας τελούν μια αρχαία εορτή, τα Χαλκεία, που συμπίπτει με την τελευταία ημέρα του μηνός Πυανεψιώνος. Το εν λόγω τελετουργικό είναι αναμφίβολα η αφή νέας φωτιάς πριν από τη χειμερινή περίοδο, όταν οι αγγειοπλάστες και οι σιδηρουργοί είναι πιο απασχολημένοι. Ο Όμηρος, φτάνοντας στη Σάμο το φθινόπωρο, βρίσκει τους αγγειοπλάστες να τροφοδοτούν με νέα φωτιά τον κλίβανό τους· λίγο πριν, ανάβει μια νέα φωτιά στο Φρατρείον για την εορτή των Απατουρίων (Βιος Ομηρ. Ηρώδ. 29-32). Σύμφωνα με τον Ίστρο, η φωτιά της εστίας στα Απατούρια τιμά την πρώτη χρήση της φωτιάς (Αρπ. λημ. λαμπάς). Η φωτιά μεταφέρεται από ένα άλσος της Ακαδημίας, γιατί είναι πανάρχαια η πεποίθηση ότι η φωτιά βρίσκεται μέσα στο ξύλο των έμβιων δέντρων· όπως φαίνεται από τον Κεραμεικό, το άλσος είναι η «μακρινή γη», δηλαδή η hεκαδήμεια (δένδρα που εσωκλείουν τη φωτιά· Ησ. Θεογ. 563, hεκαδήμεια· Τραυλός Εικ. Λεξ. 42, 47, εικ. 56-8). Ο προορισμός, είναι ο Αγοραίος Κολωνός, η τοποθεσία του μετέπειτα ναού του Ηφαίστου και της Αθηνάς. Στην αφήγηση του Πλάτωνος για την πόλη των Αθηναίων πριν από τον κατακλυσμό, αυτό το ιερό στην κορυφή του λόφου ξεχωρίζει ως η κατοικία των πολεμιστών, με τεχνίτες και αγρότες να είναι εγκατεστημένοι από κάτω. Αν και η εικόνα είναι μη πραγματική – ο Πλάτων κάνει την Αθήνα μεγαλύτερη τότε από ό,τι αργότερα – η αρχαιότητα του ιερού στον Κολωνό είναι η αυθεντική λεπτομέρεια που δίνει χρώμα στα υπόλοιπα που καταγράφει (Πλ. Κριτ. 112 β).
Το τελετουργικό των τεχνιτών είναι η αφετηρία για πολλές παραδοσιακές τελετές που αναμφίβολα αναβαθμίστηκαν τον έκτο ή και τον πέμπτο αιώνα, κατά την ανάπτυξη του βορειοδυτικού τομέα. Η λατρεία του θεού της φωτιάς, του Ηφαίστου, εισήχθη από περιοχές εκτός Αθηνών και μαζί της το έθιμο των αγώνων με τις δάδες. Αρκετές λαμπαδηδρομίες πραγματοποιούνται αυτή την εποχή στον δρόμο της Ακαδημίας. Τουλάχιστον δύο πομπές, στα Ολυμπίεια και τα Παναθήναια, ξεκινούν τώρα από τον Κεραμεικό. Οι πεσόντες οπλίτες θάβονται τώρα στον δρόμο της Ακαδημίας, και έγινε ο τόπος των επικήδειων αγώνων που διεξήγαγε ο Πολέμαρχος. Οι φυσικές ετοιμασίες για τους αγώνες και τις πομπές θα εξεταστούν όταν φτάσουμε στα Παναθήναια.
Όσον αφορά τα Παναθήναια, θα παραθέσουμε επίσης τους λόγους ώστε να απορρίψουμε την άποψη ότι η ίδια η Αγορά ήταν ένα παραδοσιακό σκηνικό για αγώνες και εορτές. Η εδραίωση κυβερνητικών υπηρεσιών τον έκτο αιώνα δείχνει μάλλον ότι αυτή η μεγάλη έκταση δεν προεξοφλείται από καμία προηγούμενη δημόσια χρήση. Τα παλαιότερα ιερά ανεγέρθησαν στη δυτική πλευρά της Αγοράς στα τέλη του έκτου αιώνος ή τις αρχές του πέμπτου· ο Ζευς σωτήρ, ο Απόλλων πατρώϊος, και η Μήτηρ. Αυτές οι λατρείες, όλες σχετίζονται με το έργο της κυβέρνησης, είναι συγγενείς λατρείες πολύ παλαιότερων στα παλαιότερα μέρη της Αθήνας· του Διός στην παλιά αγορά, του Απόλλωνος στη νοτιοανατολική Αθήνα, της Μητρός εν Άγραις.
Μια άλλη ομάδα ιερών σε αυτήν την πλευρά της Αθήνας χρήζει αναφοράς. Είναι ιερά της Δήμητρος που μπορούν να ανατεθούν σε κάποιες από τις εποχιακές εορτές της. Το ανασκαμμένο Ελευσίνιο βρίσκεται σε ένα ψηλό άνδηρο δίπλα στην Παναθηναϊκή Οδό καθώς πλησιάζει στο δυτικό άκρο της Ακρόπολης. Δεδομένου ότι το ιερό χρησιμοποιήθηκε για έναν εορτασμό προκαταρκτικών των Μυστηρίων στην Ελευσίνα, δεν μπορεί να είναι προγενέστερο από, ίσως τον έκτο αιώνα, όταν τα Μυστήρια έγιναν αστική εορτή· ο ναός χρονολογείται από τις αρχές του πέμπτου αιώνος. Ακόμη τρία στον ίδιο δρόμο είναι πιθανό να είναι παλαιότερα, αφού συσχετίζονται με τις ίδιες εορτές της Αθήνας.
Η Δήμητρα Χλόη, που ανήκει στην ανοιξιάτικη εορτή Χλοαία, καταλαμβάνει ένα άνδηρο κάτω από τον νοτιοδυτικό προμαχώνα της Ακρόπολης, δίπλα στην αρχική δυτική ανάβαση της ακροπόλεως. Το ιερό όπου ο Αριστοφάνης τοποθετεί τα Θεσμοφόρια εν άστει βρίσκεται λίγο δυτικότερα του Ελευσίνιου, στη βόρεια κλιτύ του Αρείου Πάγου, όπως θα δούμε σε λίγο. Πολύ πιο μακριά, έξω από την πόλη στο πέρασμα του Κηφισσού, βρίσκεται το ιερό της Δήμητρος και ορισμένων συγγενών θεοτήτων, εκείνων που λατρεύονται στην εορτή Σκίρα· και εδώ βρίσκεται το ρέμα Σκίρος και το μέρος Σκίρον (Παυσ. 1.36.4, 37.2).
Το Θεσμοφόριον έχει αποδειχτεί δύσκολο ακόμη να βρεθεί, αλλά υπάρχουν πλέον επαρκείς ενδείξεις. Είναι προφανές ότι χρειαζόταν μια σημαντική έκταση για να φιλοξενήσει όλες τις γυναίκες που διέμεναν στους χώρους της εορτής. Στα νοτιοανατολικά, το Θεσμοφόριο γειτνίαζε με το ιερό των Σεμνών, που αναφέρει ο Αριστοφάνης στις Θεσμοφοριάζουσες (224, 931, 940). Στα βορειοδυτικά, γειτνίαζε με τη φυλακή, που επίσης υποδηλωνόταν στο έργο από τη δικαστική τιμωρία, η «σανίς» (σανίδι – πάτταλος). Στα δυτικά πάλι, το Μέγαρον της Δήμητρος που περιείχε απόθεση ειδώλων παρόμοια με αυτά που βρέθηκαν σε ανασκαμμένα ιερά της Δήμητρος Θεσμοφόρου. Η αξιωματούχος ιέρεια που εμφανίζεται σε μια επιγραφή ανήκει στη Μελίτη (Hesperia 11 (1942) 265-7 αρ. 51), τη συνοικία βόρεια του Αρείου Πάγου. Δεν βρέθηκε κανένα ίχνος του Θεσμοφόριου κατά την ανασκαφή της βορείου κλιτύος. Ο λόγος πρέπει να είναι ότι αυτός ο μεγάλος ανοιχτός περίβολος στη συνέχεια παραδόθηκε για οικιστική χρήση. Τα αγάλματα του Πλούτωνος και άλλα που είδε ο Παυσανίας στο ιερό των Σεμνών είχαν πιθανώς παρθεί από το Θεσμοφόριο, διότι ένα ιερό του Πλούτωνος θεραπεύεται από την ιέρεια της επιγραφής.
Όλα τα ιερά βρίσκονται δίπλα στο δρόμο που οδηγεί από τα δυτικά, την κατεύθυνση της Ελευσίνας, μέχρι την Ακρόπολη. Κάθε μια από τις σχετικές εορτές, όχι μόνο τα Χλοαία, φέρνει τους πιστούς από ή προς την Ακρόπολη. Στα Θεσμοφόρια, ο κήρυξ καλεί για Ευχές πρώτα στη Δήμητρα και άλλες θεότητες του Θεσμoφορίου, μετά στη Γή κουρότροφο και τον Ερμή καθώς και τις Χάριτες, θεότητες της Ακροπόλεως – η Γη κουρότροφος είναι βρίσκεται δίπλα στη Δήμητρα Χλόη κάτω από τον προμαχώνα της Ακροπόλεως, ο Ερμής και οι Χαρίτες στην πύλη από πάνω (Αρ. Θεσμ. 295-302, Παυσ. 1.22.3). Για να τιμήσουν αυτές τις θεότητες, οι γυναίκες πρέπει να πάνε από το Θεσμοφόριο στην Ακρόπολη. Μια τέτοια επίσκεψη περιλαμβάνεται στην αφήγηση του Σοφοκλή για τον θάνατο του Οιδίποδα (Σοφ. Οιδ. επί Κολ. 1590-91, 1600-1, 1660-1), που επικεντρώνεται στο Θεσμοφόριο μας και στη δραστική ιεροτελεστία στο μέγαρον. Όταν ο Οιδίποδας φτάνει στο μέγαρο (καταβόθρα) στο οποίο πρόκειται σύντομα να εξαφανιστεί, οι κόρες του πηγαίνουν στον «απέναντι λόφο της Δήμητρας Ευχλόου» για να αντλήσουν νερό. Το μέρος όπου εξαφανίζεται ο Οιδίποδας στον Σοφοκλή είναι όπου η Κόρη μεταφέρθηκε στον κάτω κόσμο (σχολ. Οιδ. Κολ. 1590), και εδώ καταβροχθίστηκαν οι χοίροι του Ευβουλέως ως σαφές αίτιο των Θεσμοφοριών (Κλημ. Προπ. 1.17· σχολ. Λουκ. Διαλ. Μερετρ. 2.1, σ. 275 πρβλ. Ov. Fast. 4.466).
Μέσα στο ιερό των Σεμνών, ο Παυσανίας (1. 28. 6-7) είδε επίσης αγάλματα της Γης και του Ερμή αλλά και τον τάφο του Οιδίποδος, λίγο παραπέρα τα λείψανα της τελετουργίας των Θεσμοφορίων. Η ιεροτελεστία του μεγάρου αντικατοπτρίζεται επίσης στην παραδοσιακή ιστορία του ακρωτηριασμού και του εγκλεισμού. (GKBS 29 (1988) 217-22, και EMC1 9 (1990) 436-7, 10 (1991) 62 και Aνκ. Οικον. στον Μύθο. 20-1). Όσο για τα Σκίρα, περιγράφονται ως μια πομπή από την Ακρόπολη στον Κηφισσό· οι πομποί είναι ιερείς των λατρειών της Ακρόπολης, της Αθηνάς και του Ποσειδώνα. Αυτές είναι οι θεότητες που συνδέονται με τη Δήμητρα στο ιερό του Κηφισσού (Αρπ. λημ. Σκίρον (Λυσιμαχίδης FGrHist 366 F 3), πβλ. σχολ. Αρ. Θεσμ. 834, σχολ. Αρ. Εκκλ. 18, Στεφ. Βυζ. λημ. Σκίρος).
Είναι εκπληκτικό να βρίσκεις πολλά ιερά της Δήμητρας που βρίσκονται κατά μήκος του δρόμου και συνδέονται με την Ακρόπολη. Κατά κανόνα, μια κοινότητα πραγματοποιεί καθεμία από τις διαδοχικές εορτές του καρπού (κριθής και σίτου) στο ίδιο ιερό, όπου χρησιμοποιούνται οι ίδιοι χώροι, κυρίως το μέγαρο, καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Στον Πειραιά είναι το Θεσμοφόριο, στην Παιανία το Ελευσίνιο· και στα δύο ιερά η σειρά των εορτών συνεχίζεται μέχρι τα Σκίρα, την τελευταία εορτή του κύκλου, την εποχή του αλωνίσματος (IG ΙΙ² 1177 – Πειραιεύς, IG I³ 250 – Παιανία). Τώρα, στον αθηναϊκό εορτασμό των Σκίρων, Σκίρον και Σκίρος αναφέρονται και τα δύο για την εορτή, ίσως επιδεικτικά, αλλά σε αυτή την απόμακρη τοποθεσία δεν ακούμε τίποτα για το τελετουργικό της Δήμητρας, μόνο για μια θυσία στην Αθηνά. Επιπλέον, η πρώιμη Αθήνα κατέχει ιερό της Δήμητρας στις Άγραις. Αν και μεταγενέστερα δημοφιλές για μια εκδοχή της ανοιξιάτικης εορτής, των Μικρών Μυστηρίων, πρέπει κάποτε να χρησίμευε για την πλήρη σειρά διαδοχής των εορτών μέσα στον κύκλο του έτους. Για το θέμα αυτό λέγονται λίγα περισσότερα παρακάτω, για το ιερό στις Άγραις.
Τα βορειοδυτικά ιερά ξυπνούν τη μνήμη μιας αρχαίας αντιπαλότητας μεταξύ Αθήνας και Ελευσίνας. Σύμφωνα με μια μεταγενέστερη επιγραφή, το μαντείο των Δελφών εξύψωσε κάποτε το ιερό και την λατρεία της Δήμητρας Χλόης ως το μέρος όπου πρωτοβγήκαν τα σιτηρά και έγιναν σπόρος· αυτό έρχεται σε αντίθεση με τη συνήθη παράδοση ότι τα σιτηρά πρωτοσπάρθηκαν και πρωτοθερίστηκαν στην Ελευσίνα (IG II² 5006, 6 ― ου πρώτον στάχυς εύξηται «ηύξηται»). Και ενώ η Αθήνα διεξήγαγε ένα τελετουργικό όργωμα σε τρία πεδία τριγύρω -στο Σκίρον, το Ράριον πεδίο και το Βουζύγειον- ήταν αυτό στο Σκίρον, λέει ο Πλούταρχος (Γαμ. Παραγ. 42, 144 Α), που ευδοκιμούσε από την πρώτη κιόλας σπορά. Το πιο εντυπωσιακό από όλα είναι ότι το τελετουργικό της εορτής των Σκίρων εμπνέει την ιστορία του πολέμου του Ερεχθέως με την Ελευσίνα διότι οι κόρες του (ή η κόρη του) θυσιάζονται κοντά στον Κηφισσό, και ο ίδιος ο Ερεχθέας κεραυνοβολήθηκε στο ιερό του Ποσειδώνος στην Ακρόπολη (Ευριπ. Ερεχθ. θρ. 39-65).
Το συμπέρασμά μας είναι ότι στους πρώιμους χρόνους, είτε στους Σκοτεινούς Αιώνες είτε στην αρχή της αρχαϊκής περιόδου, η Αθήνα ζήλεψε την Ελευσίνα και εγκατέστησε πολλά ιερά για να διαδώσει τη δική της γεωργία και αγροκαλλιέργια στην κοιλάδα του Κηφισσού. Αργότερα, όταν η Αθήνα πήρε τον έλεγχο των Μυστηρίων της Ελευσίνας, η αντιπαλότητα καταργήθηκε από το Ελευσίνιο και τις εορταστικές πομπές του. Συνεπώς, δεν θα λάβουμε αυτά τα ιερά και τις εορτές της Δήμητρας ως απόδειξη της πρώιμης εγκατάστασης στα βορειοδυτικά.
Όπως δείχνει η ιστορία, κανένα άλλο μέρος της Αθήνας δεν έχει σεβάσμια ιερά, ή μάλλον, κανένα άλλο παρά εκτός από τις Άγραις, η εκτός του άστεως συνοικία στα νοτιοανατολικά. Ο Θουκυδίδης θα μπορούσε να εμπεδώσει την άποψή του εξίσου καλά αναφέροντας και την Άγρα.
Άγρα – Άγραι
Από την αρχή των πόλεων, η κάθε κοινότητα τοποθετούσε ορισμένα ιερά πέρα από την οικισμένη περιοχή, επειδή χρειάζεται ο χώρος ή επειδή οι θεοί είναι οι προστάτες των αγροκτημάτων για τα προς το ζην από τις καλλιέργειες και τα βοσκοτόπια.
Ο ποταμός Ιλισσός και μετέπειτα το τείχος της πόλης χωρίζουν τον νοτιοανατολικό τομέα από την αγροτική συνοικία της Άγρας (ή Άγραι), «πεδίο» ή «καλλιέργιες» στον αγρό. Σε αυτόν τον τόπο βρίσκουμε μια άλλη συγκέντρωση σημαντικών ιερών, ίση με τον νοτιοανατολικό τομέα ή και μεγαλύτερη από αυτόν· α’. Το ιερό του Διός Μειλιχίου, β’. Το ιερό της Αρτέμιδος Αγροτέρας, γ’. Το ιερό της Δήμητρος, δ’. Το ιερό της Μητρός, δηλαδή της Ρέας, ε’. Το ιερό του Ποσειδώνος ελικώνιου. Στα βόρεια της Άγρας, ανατολικά του οικισμού, βρίσκεται το ιερό του Απόλλωνος λυκείου, του οποίου ο περίβολος, το Λύκειο, είναι ένα μεγάλο ανοιχτό έδαφος για πολεμικές ασκήσεις. Θα ρίξουμε μια ματιά σε κάθε έναν από αυτούς τους θεούς με τη σειρά, μαζί με τις αντίστοιχες εορτές τους, για να εκτιμήσουμε πόσο πρώιμοι και σημαντικοί είναι.
Ζευς Μειλίχιος – Διάσια
α. Ο Ζευς Μειλίχιος τιμάται στα Διάσια, την 23η, δηλαδή την ογδόη φθίνοντος, του Ανθεστηριώνος. Ο Θουκυδίδης (1.126.6) γράφει ότι είναι η «μεγαλύτερη εορτή του Διός στην Αθήνα», ακόμη και από τα Ολυμπίεια και αυτών πάνω στη Ακρόπολη.
Εκτός Αττικής, η μόνη ονομαστική καταγραφή των Διασίων βρίσκεται στη Θάσο· αλλά με μια συντομότερη μορφή, τη «Δία» που είναι ισοδύναμη σε αυτά, ή το παράγωγο όνομα του μηνός «Δίος», τα βρίσκουμε σε όλους τους κλάδους των προγονικών διαλέκτων.
Και έτσι είναι, αντίστοιχη πάνδημη εορτή ή πανήγυρη μπορούμε να βρούμε για κάθε πόλη με λατρεία και θυόμενα στον Δία Μειλίχιο.
Τα Διάσια σχηματίζονται από την τοπική πτώση «Διάσι» και σημαίνει τις «ιεροτελεστίες στον τόπο Δία», μια θέση στη Θάσο που συμβολίζεται με τον περιττό τύπο «Διάσιον» (Διάσια, Διάσιον, τόπος του Διός στη Θάσο, υπάρχει μια εορτή, η Δία, και ένας χάλκινος δράκων αφιερώνεται στον «Μειλίχιο Δία εκ Πελλάνας», με κροκωτές μαλακές χλαμύδες, σχ. Πινδ. Νεμ. 10. 82α).
Στην εορτή του Διός Μειλιχίου στην Αθήνα συμμετέχει ένα τεράστιο πλήθος (πανδημεί, πολλοί, γράφει ο Θουκυδίδης), και απαιτείται μια ευρύχωρη τοποθεσία.
Στα Πομπαία αυτό το πλήθος, τουλάχιστον οι ιδιοκτήτες των καλλιεργειών με τις οικογένειες τους ακολουθούν την λιτανεία του Διός κωδίου στους αγρούς αφού πρώτα καθαρθούν και οι ίδιοι πατώντας πάνω στο κώδιον του Διός.
Η εορτή του Διός Μειλιχίου που εορτάζεται στη Βοιωτία όπως και αλλού, φέρει το αίτιο στην ιστορία του Ησίοδου για την πρώτη θυσία.
Το λατρευτικό επίθετο μειλίχιος είναι εξευμενιστικό, και η πανήγυρις στην εορτή των Διασίων περιγράφεται στην πραγματικότητα ως κάπως ζοφερή· επομένως ο μύθος μυθεύει ότι ο Ζευς είναι θυμωμένος με τη νομή του κρέατος.
Στον Αριστοφάνη (Νεφ. 409-10) ένας εορτάζων στα Διάσια φτιάχνει μια γαστέρα οπτών, μια μελανή παραγεμισμένη κοιλιά από το ιέρειο της θυσίας• το ίδιο κάνει και ο Προμηθέας στον Ησίοδο (Θεογ. 538-9).
Η ιστορία του Ησίοδου λαμβάνεται συνήθως ως αίτιο για την θυσία στους Ολύμπιους δηλ. μιας μεγαλύτερης κατηγορίας τελετουργίας, αλλά ο Ησίοδος σίγουρα δεν σκέφτηκε με τέτοιους όρους.
Σχεδόν κάθε αίτιον αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη ιεροτελεστία – αυτό ισχύει ακόμη και για μεταγενέστερες ιστορίες σχετικά με την προέλευση της θυσίας ζώων.
Ο Ησίοδος τοποθετεί τη σκηνή στον αγρό των μυκόνων στη Μυκόνη• ένας αγροτικός τόπος στις αρχές της άνοιξης, και την εποχή των Διασίων. Κατόπιν η Μηκώνη ταυτίστηκε με τη Σικυώνα, όπου ο Παυσανίας βρήκε μια αξιοσημείωτη λατρεία του Διός μειλιχίου (Παυσ. 2. 9. 6).
Τα Διάσια της άνοιξης ανήκουν κατά πνεύμα σε μια πιο πρώιμη και αδιαφοροποίητη κοινωνία, στην οποία οι συγγενείς ενώνονται ξανά γύρω από το ιέρειο της θυσίας (Αριστοφάνης).
Για τον Ησίοδο,η εορτή του Μειλιχίου Διός αυτή είναι η αρχαιότερη εορτή στον κόσμο.
Άρτεμις Αγροτέρα – Απόλλων Λύκειος
β. Η Άρτεμις αγροτέρα και ο Απόλλων λύκειος βρίσκονται σε κάποια απόσταση μεταξύ τους, αλλά αυτές οι δύο πολεμοφανείς θεότητες μπορούν να αναγνωριστούν ως από κοινού αποδέκτες της εορτής Βοηδρόμια που τελείται την 6η με 7η Βοηδρομιώνος. Η εορτή διεξάγεται τον Πολέμαρχο, όπως βλέπουμε από αρκετούς αιτιολογικούς μύθους, όπου ο Πολέμαρχος προεικονίζεται είτε από τον Ίωνα (Αρπ. Βοηδρόμια, Φιλόχορος FGrHist 328 F 13, Ετυμ. Μ. Βοηδρομιών, πρβλ. Ηρόδ. 8.44.2, Αριστ. Αθήν. 3.2, Στραβ. 8.7.1, σ. 383, Παυσ. 1.31.3, 7.1.5, σχολ. Αρ. Σφ. 1527) είτε από τον Θησέα (Πλούτ. Θησ. 27.2-7 , Κλείδημος FGrHist 323 F 18, Μακρόβ. Σατ. 1.17.18, πρβλ. σχόλ. Καλλίμ. Υμν. Απ. 69), είτε από τον Μενεσθέα (Αλκιδ. Οδ. 23, Φιλόστρ. Ηρ. 23, σ. 25, Ηρόδ. 7.161.3, 9.27.4, Αισχίν. 3 Κτησ. 184. Είναι επομένως μια από τις «προγονικές τελετές», τα πάτρια, που οδήγησε τον Αριστοτέλη να πιστέψει ότι τα αξιώματα του Βασιλέως και του Πολέμαρχου ήταν τα αρχαιότερα στοιχεία της αθηναϊκής κυβέρνησης (Αθ. 3.3).
Μεταξύ των καθηκόντων του Πολέμαρχου, η εορτή εμφανίζεται ως «θυσίες και στην Άρτεμη αγροτέρα και στον Ενυάλιο» (Αθ. 58.1). Ο Ενυάλιος, η προσωποποιημένη πολεμική κραυγή (Ομ. Ιλ. Ε 590-1, Αισχ. θρ. 451c 30-1, Ξεν. Ανάβ. 1. 8. 18, 5. 2. 4, Αρριαν. Ανάβ. 1. 14. 7, Πλουτ. Σολ. 9. 5-7, Η ονομασία αναγιγνώσκεται στις πινακίδες της Κνωσού ΚΝ V52, μορφή ίση εκφραστικά με την μυκηναϊκή του μορφή, enuwarijo), προσωποποιεί επίσης τα Βοηδρόμια, δηλαδή τις «τελετουργίες δρόμου με κραυγή».
Το ίδιο και ο Φόβος, ο προσωποποιημένος όλεθρος στη μάχη. Στο αίτιον του Κλείδημου, ο Θησέας ως εικονικός Πολέμαρχος θυσιάζει στον Φόβο πριν από τη μάχη με τις Αμαζόνες. Η αθηναϊκή δεξιά πτέρυγα, που αποφασίζει τη μάχη, συντάσσεται στο Λύκειο, έτσι ώστε εκεί να είναι ο τόπος της θυσίας. «Ένας συγκεκριμένος χρησμός», λέει ο Κλείδημος, πρόσταξε τη θυσία· στον Μακρόβιο, το μαντείο των Δελφών προτρέπουν τον Θησέα να επικαλεστεί τον Απόλλωνα με τον παιάνα· τα ονόματα Φόβος και Ενυάλιος χρησιμοποιούνται εναλλακτικά ως ένας τρομακτικός θεός στη Σπάρτη που κρατείται σε στενό περιορισμό· Πλούτ. Κλεομ. 8.3-9.7, από Φύλαρχος (Φόβος), Παυσ. 3.15.7 (Ενυάλιος). Ο Ενυάλιος και ο Φόβος αντιπροσωπεύουν τον Απόλλωνα Λύκειο επειδή αυτός ο πολεμικός θεός και των στρατιωτικών ασκήσεων είχε παραμεληθεί, η λατρεία του, τον τέταρτο αιώνα. Εξακολουθεί όμως να εμφανίζεται σε μερικά αποσπάσματα τραγωδίας και σε ένα διάταγμα που επιβάλλει φόρο στους στρατιώτες για τη συντήρηση του ιερού του, εμφανές κάπως ως διάταγμα για τον Ενυάλιο στη Λίνδο (IG I³ 138). Ίσως ο λόγος της παρακμής για τον Απόλλωνα να ήταν ότι μόνo η Άρτεμη έλαβε τις τιμές στον Μαραθώνα. Και ο λόγος για αυτό πρέπει να είναι ότι η 6η του Βοηδρομιώνος ήταν η πραγματική επέτειος, αν όχι της μάχης, τότε της ημέρας κατά την οποία ο στρατός συγκεντρώθηκε στην Αθήνα. Αυτή ήταν η ώρα συγκέντρωσης για τις ευχές και τους όρκους.
Ομολογουμένως, η εορτή των Βοηδρομίων δεν ανατίθεται σε καμμία πηγή, πουθενά, στην Άρτεμη, παρά μόνο στον Απόλλωνα βοηδρόμιο. Αλλά επειδή πρέπει να έρθει την έβδομη του μήνα, την ιερή ημέρα του Απόλλωνος, δεν μπορεί να διαχωριστεί από το τεκμηριωμένο τελετουργικό της Αρτέμιδος την προηγούμενη ημέρα· σε άλλες εποχές η Άρτεμις και ο Απόλλων μοιράζονται πολλές εορτές σε αυτές τις διαδοχικές ημέρες. Είδαμε ότι ο Αριστοτέλης παραθέτει δύο από τις θυσίες του Πολέμαρχου, αυτές για την Άρτεμη και τον Ενυάλιο. Ο Πλούταρχος (Πλουτ. περ. Ηροδ. κακ. 26, 862) θεωρεί τον εορτασμό του Μαραθώνος, ο οποίος τιμά την Αρτέμιδα, ως μέρος των Βοηδρομίων, επειδή κάνει ένα λογοπαίγνιο με το όνομα ενώ κακολογεί τον Ηρόδοτο:― αλλά τούτο γε βοηθεί τώι Ηροδότωι προς εκείνην την διαβολήν κτλ. Ο Δημοσθένης (Δημ. 3 Ολυνθ. 31) αναφέρεται σε μια δαπανηρή πομπή στα Βοηδρόμια, αναμφίβολα την πομπή προς την Άγρα, (στον Πλούταρχο η αναμνηστική ιεροτελεστία «σώζει» τον Ηρόδοτο από τον καταλογισμό ότι κολακεύει τους Αθηναίους για χρήματα, αφού δεν θα τα έβαζαν ποτέ με τα ψέματά του. Παρά αυτά που ισχυρίζεται η Simon, Festivals 82-3, ο όρος χαριστήρια, «ευχαριστία», που χρησιμοποιεί ο Πλούταρχος σε αυτό το πλαίσιο δεν είναι αρκετά διακριτικός (σε αντίθεση με τα προχαριστήρια) ώστε να χρησιμεύσει ως όνομα της εορτής. Στον Δημοσθένη οι Αθηναίοι κολακεύονται από πολιτικούς που «μοιράζουν χρήματα για εορτή και κάνουν την πομπή στα Βοηδρόμια «αγαπώντες εάν μεταδιδώσι θεωρικών υμίν ή Βοηδρόμια πέμψωσιν ούτοι». Ακόμα κι αν γινόταν πομπή για τον Απόλλωνα την 7η του Βοηδρομίωνος, ο Δημοσθένης σκέφτεται κυρίως εκείνη την μεγαλοπρεπή και εξωπραγματική θυσία των αιγών την 6η του μηνός). Επιπλέον, οι μυθικές Αμαζόνες που πρωταγωνιστούν στο αίτιον των Βοηδρομίων συνδέονται από αλλού με την Αρτέμιδα, καθώς είναι ένα άλλο πρότυπο των κοριτσιών στην εφηβεία που τελούν το τελετουργικό της· η ονομασία Αμάζων υποδηλώνει το στήθος τους που έχει πρόσφατα πρηστεί (α – συνδετικό, μαζός = μαστός «στήθος»). Την εποχή αυτή τελούν πολεμοφανείς χορείες, όπως τις περιγράφει ο Καλλίμαχος (Υμν. Αρτ. 237-58 στην Έφεσο. Η παλαιότερη ονομασία του Καισαρίων, του εφεσιακού μηνός που αντιστοιχεί στον Βοηδρομιώνα, ήταν πιθανότατα Βαδρομιών· R. Merkelbach, ZPE 36 (1979) 157-62. Σύμφωνα με μια καταγραφή, το ιερό της Εφέσου της Αρτέμιδος ιδρύθηκε όταν οι Αμαζόνες εκστράτευσαν κατά της Αθήνας· Παυσ. 7.2.7, Πίνδ. θρ. 174).
Από την εορτή πηγάζει η ονομασία του μηνός, Βοηδρομιών, ο οποίος είναι πιστοποιημένος σε κάθε μέρος της Ελλάδος· μια εορτή τόσο ένα πανηγύρι τόσο διαδεδομένη είναι πανάρχαια (Βοηδρομιών, Βαδρομιών, Βοαδρόμιος, Βαδρόμιος, Βοάθους < Βοάθοα).
Στον Πύρριχο νότια του Γυθείου, ο Παυσανίας βρήκε γειτονικά ιερά της Αρτέμιδος και του Απόλλωνος που λέγεται ότι σήμαιναν την οριογραμμή της εισβολής των Αμαζόνων (3.25.3).
Τα αντίστοιχα λατρευτικά επίθετα για τους θεούς είναι αστρατεία και αμαζόνιος· η Άρτεμις και τα κορίτσια της ενώνονται με τον «στρατό», όπως ο Απόλλωνας ενώνεται με τα κορίτσια.
Αυτές είναι οι δύο θεότητες της εορτής των Βοηδρομίων.
Στην Αθήνα μια πομπή τελείται από την πόλη στο ιερό της Αρτέμιδος στην Άγρα· ποιο ήταν το σημείο εκκίνησης στην πόλη; Την απάντηση δίνουν οι συντεταγμένες του αίτιου της εορτής, η μάχη κατά των Αμαζόνων. Στην εκδοχή του Κλειδήμου, οι δύο γραμμές μάχης εκτείνονται κατά μήκος της νότιας πλευράς της Αθήνας από τα δυτικά προς τα ανατολικά, με τους Αθηναίους έξω από την πόλη, την οποία έχουν καταλάβει οι Αμαζόνες (περισσότερα παρακάτω, στην εορτή Ολυμπιεία). Η αθηναϊκή δεξιά πτέρυγα μάχης λέγεται ότι στρατοπέδευσε «στο Παλλάδιο, στον Ελικώνιο λόφο (Αρδηττό) και στο Λύκειο»· δηλ. αντιμετώπιζε τις Αμαζόνες στη νοτιοανατολική Αθήνα, την περιοχή του Παλλάδιου, αλλά και εκτεινόταν ανατολικότερα μέχρι τον Αρδηττό και στη συνέχεια έκανε στροφή προς τα βόρεια, ως το Λύκειο. Έτσι η αθηναϊκή δεξιά πτέρυγα ξεπέρασε το στράτευμα των Αμαζόνων. Η αριστερή πτέρυγα των Αμαζόνων στρατοπέδευε στο «Αμαζόνειον – όπως ονομάζεται τώρα». Εδώ θάφτηκαν μερικές Αμαζόνες που έπεσαν στη μάχη, και αναμφίβολα εδώ έγινε κάποτε μια «θυσία στις Αμαζόνες», αν και αργότερα ήταν μόνο μια ανάμνηση. Το Αμαζόνειον είναι ένα σημείο στη νοτιοανατολική Αθήνα κοντά στο Παλλάδιον – και θα δούμε (παρακάτω) ότι το Παλλάδιο τίθεται με το Ολυμπιείον. Μια άλλη πηγή που ήταν γνωστή στον Πλούταρχο έλεγε ότι η αμαζών Ιππολύτη θάφτηκε «δίπλα στο ιερό της Γης ολυμπίας», όπου βρισκόταν μια συγκεκριμένη στήλη· προφανώς η ίδια τοποθεσία με το «Αμαζόνειον» του Κλειδήμου. Για τον Πλάτωνα, εδώ βρίσκεται «η στήλη της Αμαζόνας», κοντά στην «Ιτώνια Πύλη»· για τον Παυσανία, είναι ο τάφος της Αντιόπης ακριβώς μέσα στην πύλη του δρόμου του Φαλήρου, (Πλουτ. Θησ. 27.6, Πλ. Αξ. 365 Α, Παυσ. 1.2.1., ο καθ. Τραυλός, Εικονογρ. Λεξικ. 160, συσχετίζει την «Ιτώνια Πύλη» με κάποια ερείπια στο έδαφος. Το Αμαζόνειον αναφέρεται επίσης από τον Διόδ. 4.28.2, Αμμώνιος FGrHist 361 F 4 και Στεφ. Βυζ. στο λήμ., αλλά δεν βοηθούν με την τοποθεσία. Ο Κλείδημος μας απαγορεύει να ταυτίσουμε «το Αμαζόνειον» με το στρατόπεδο των Αμαζόνων στον Άρειο Πάγο, όπως είναι γνωστό στον Αισχύλο και τον Απολλόδωρο). Η εν λόγω τοποθεσία, με τη στήλη της, τη θυσία της, τις υποτιθέμενες ταφές της, ανήκει στο τελετουργικό των Βοηδρομίων. Σε αυτή την θέση βρίσκεται η αφετηρία της πομπής προς την Άγρα, στο ιερό της Αρτέμιδος αγροτέρας και ίσως μιας άλλης πομπής προς το Λύκειο προς το ιερό του Απόλλωνος λυκείου.
Μια πολεμοφανή εορτή που πήρε την ονομασία της από «τρέχοντας με κραυγή» ανάγεται σε μια εποχή που οι πολέμαρχοι δεν φορούσαν πανοπλία οπλίτη ούτε πολεμούσαν σε στενή διάταξη. Ήταν ελαφρά οπλισμένοι, και επιτίθονταν τρέχοντας, όπως τα μισθοφορικά στρατεύματα στον Ξενοφώντα. Ο Δαμάγητος (4 – A.Π. 7.231), αναφέρει έναν στρατιώτη της Αμβρακίας που σκοτώθηκε ενώ έτρεχε και τον περιγράφει ως βοαδρόμος. (Θα πρέπει να απορρίψουμε την άποψη του W. Schulze, (SBBerl 1918.504-11 = Kleine Schriften – Gottingen 1933 – 182-9), ότι οι λέξεις βοηδρομείν και βοηθείν δηλώνουν ένα αρχαίο εθιμικό καθήκον του «τρέχοντας σε μια κραυγή» βοήν θέειν, – με την αιτιατική στο τέλος της κίνησης -, δηλ. τρέχω για βοήθεια σε εκείνον που φωνάζει από τρόμο – έστω και μόνο διότι αυτή η ενέργεια δεν θα μπορούσε να αναπαράξει μια δημόσια εορτή. Συχνά ακούγονται κραυγές για βοήθεια στην τραγωδία, όπου ο καθ. Schulze βρίσκει τα περισσότερα από τα παραδείγματα του εθίμου· δεν προκαλεί όμως έκπληξη ότι οι λέξεις βοηδρόμος, βοηδρομείν, πρέπει μερικές φορές να εμφανίζονται. Δηλαδή, η εορτή μας πηγαίνει πίσω στην εποχή των Σκοτεινών Αιώνων, ή και πιο πριν.
Δήμητρα εν Άγραις – Μικρά Μυστήρια
3. Η εορτή της Δήμητρας στις Άγραις είναι τα Μικρά Μυστήρια, που πραγματοποιούνται στο τρίτο δεκαήμερο του Ανθεστηριώνος, αρχίζοντας από την εικάδα. Το λατρευτικό πλαίσιο (στο φθίνον δεκαήμερο) των Μικρών Μυστηρίων και το μυθικό πλαίσιο αφορούν την μυστική (*στο σκότος) άνοδο της Κόρης στον άνω κόσμο, τα Χλοαία των Ιώνων.
Τόσο η εορτή όσο και το ιερό όπου λαμβάνουν χώρα ανατίθενται ρητά στη Δήμητρα. Προφανώς, η εορτή δεν ονομαζόταν έτσι μέχρι που τα Μυστήρια της Ελευσίνας υιοθετήθηκαν ως πολιτειακή εορτή· όμως θα πρέπει να ήταν από μόνα τους δημοφιλή, για να ενταχθούν στη λατρευτική βάση της Ελευσίνος.
Η Δήμητρα κατέχει έναν κύκλο εορτών που εκτείνεται από το όργωμα και τη σπορά το φθινόπωρο μέχρι το αλώνισμα το καλοκαίρι.
Ορισμένα ιερά έτη, κυρίως αυτά των αττικών δήμων, καταγράφουν μια πλήρη σειρά εορτών· αλλά μια εορτή ευνοείται έναντι των υπολοίπων. Τα Μυστήρια της Ελευσίνας προέρχονται αναμφίβολα ως μια τοπική εκδοχή των Θεσμοφορίων, η μεγαλύτερη και πιο δημοφιλής εορτή του φθινοπώρου· και οι δύο εορτές παρουσιάζουν το ίδιο τελετουργικό πρότυπο, οι ίδιοι μύθοι, για την απαγωγή της Κόρης και τα πειράγματα της Ιάμβης, αναφέρονται και τα δύο στους μύθους των εορτών.
Στις αρχές της άνοιξης, την εποχή των Μικρών Μυστηρίων, ο κόκκος του κριθαριού ξεπροβάλει από το έδαφος και αρχίζει και μορφοποιείται σε στάχυ· είναι σαν ο κόκκος του σπόρου να ξαναβγαίνει από τον στάχυ.
Με μυθικούς όρους, η Κόρη που είναι περιορισμένη κάτω από τη γη για το ένα τρίτο περίπου του έτους, τώρα επιστρέφει στον πάνω κόσμο. Μεταξύ των μεγαλυτέρων σειρών εορτών λοιπόν, οι δύο εορτές, της Ελευσίνας και της Άγρας είναι συμπληρωματικές. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι το τελετουργικό στις Άγραις θεωρήθηκε ότι παραπέμπει επίσης και στον Διόνυσο, αναμφίβολα στο βρέφος Διόνυσο· αν και ανήκει στο συγγενές βασίλειο της αμπελουργίας, μοιάζει πολύ με το νήπιο Πλούτον, μια άλλη αναπαράσταση του νέου κόκκου των σιτηρών. Ο καθ. Graf, Eleusis und die orphische Dichtung Athens (Βερολίνο 1974) 76, σφάλλει στο σημείο όταν γράφει ότι – Οι Άγραις είναι ένας τόπος «στον οποίον τελούνται τα Μικρά Μυστήρια για να αναπαραστήσουν την περιπέτεια του Διονύσου» – , (εν ω τα μικρά μυστήρια επιτελείται, μίμημα των περί Διόνυσοv – (Στέφ Βυζ. λημ). Αυτό είναι φυσιολογικός τρόπος για να πούμε ότι το τελετουργικό, όποιο κι αν είναι, εξηγήθηκε από έναν συγκεκριμένο μύθο του Διονύσου. Δεν υπάρχει λόγος να φανταστούμε ένα λατρευτικό δράμα ή ένα μίμημα ως μεταγενέστερη προσθήκη. Η αιτιολογία μπορεί κάλλιστα να είναι πρώιμη και μπορεί να βρίσκεται πίσω από τον ρόλο του Διονύσου τόσο στην ορφική ποίηση όσο και στην ελευσινιακή εικονογραφία».
Εν Άγραις οι Αθηναίοι εόρταζαν πάντα τη εορτή της Δήμητρας στις αρχές της άνοιξης. Αλλά σε αυτό τον τόπο πρέπει κάποτε να εόρταζαν και τις άλλες εορτές της Δήμητρας, μεταξύ των οποίων και τα Θεσμοφόρια. Όλα τα στοιχεία μας δείχνουν ότι σε κάθε κοινότητα οι πιστοί λατρευτές επέστρεφαν για προσκυνήματα στο ίδιο ιερό της Δήμητρας ολόκληρο το έτος. Το ιερό στις Άγραις ονομαζόταν χαρακτηριστικά «Θεσμοφόριο», έπαιρνε την ονομασία του από την πρώτη εορτή του κύκλου της Δήμητρος στα ιερά έτη των δήμων.
Ωστόσο, ο λάκκος που ονομάζεται μέγαρον ήταν σε χρήση τόσο τότε όσο και αργότερα· ενώ τα χοιρίδια που έριχναν στο λάκκο στα Θεσμοφόρια, τα ξαναέβγαζαν ως υπολείμματα για λίπασμα στην επόμενη εορτή, στα Προηρόσια, για να αναμειχθούν με τον σπόρο του κριθαριού ή του σιταριού. Έτσι, σε αυτή την εκδήλωση, οι Άγραι ήταν το επίκεντρο της λατρείας της Δήμητρας για την πρώιμη Αθήνα. Το Θεσμοφόριο και άλλα ιερά στα βορειοδυτικά των Αγρών τοποθετήθηκαν αργότερα.
Μήτηρ εν Άγραις
4. Η Μήτηρ εν Άγραις είναι σχεδόν ανύπαρκτη από τις αναφορές στα σύγχρονα κείμενα, κάποιες φορές ταυτίζεται με την θεά των Μικρών Μυστηρίων ή Μυστηρίων εν Άγρα, η οποία είναι η Δήμητρα. Αλλά δεν υπάρχει μεγάλη σαφήνεια σε αυτή την ταύτιση. Η Μήτηρ και η Δήμητρα είναι πάντα διακριτές θεότητες,(Ευρ. Ελεν. 1301-68). Η κάθε μία έχει τον δικό της τομέα στη φύση και το δικό της ιερό τελετουργικό, και πάνω απ’ όλα τις δικές τους εποχικές εορτές.
Οι εορτές της Μητρός είναι τα Γαλάξια και τα Κρόνια, που πιστοποιούνται τόσο στην Αθήνα όσο και αλλού. Επειδή αυτές οι εορτές είναι πολύ παλαιές, προϋποθέτουν ένα ιερό της Μητρός εκτός από εκείνο που βρίσκεται στην Αγορά και θεωρείται ότι χρονολογείται από τις αρχές του -5ου αιώνος. Πρέπει πρώτα να εξετάσουμε το ιερό και μετά τις εορτές.
Η «Μήτηρ εν Άγραις» κατονομάζεται σε επιγραφές του πέμπτου αιώνα, και το «Μητρώον εν Άγρα» είναι γνωστό στα λεξικά, ένα από αυτά αναφέρεται στον Κλείδημο (IG l³ 234. 5, 369. 91, 383. 50, παρ. 138. 11-12, Μπέκκερ, Ανέκδοτα. Ι. 273, 327 (Κλείδημος απόσπασμα FGrHist 323 F 9).
Σύμφωνα με τον Φιλόδημο (Περί Ευσ. 23 – Κλείδημος F 25), ο Κλείδημος έγραψε αρκετά για τη «Μήτηρ των θεών», όπως είναι ο πληρέστερος τίτλος της. Ο Φιλόχορος (FGrHist 328 F 97) προδίδει την παλαιότητα του βωμού από την εποχή του Κέκροπος, έναν πρόγονο ενός πανάρχαιου γένους. Ο Μακρόβιος αναφέρει «έναν βωμό για τον Saturn και την Ops», δηλαδή, τους αντίστοιχους Κρόνο και Ρέα, τα ονόματα που επικαλούνται την πραγματική λατρεία της Μητρός – Κρόνου, όπως θα δούμε παρακάτω, τα οποία δεν είναι παρά μια μυθική προβολή των Κρονίων, της εορτής της Μητρός. Ο Φιλόχορος γράφει ότι ο Κέκρωψ επέλεξε να τιμά τον Κρόνο και τη Ρέα «αντί του Διός και της Γαίας», δηλαδή του Διός και της Γης, και ότι ίδρυσε την εορτή Κρόνια, ένα εύθυμο, αγροτικό, ισότιμο έθιμο (μια εορτή εν Αγροίς, εκλεκτή κυρίως αγροτική). Ο Κέκρωψ, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο ιδρυτή ήρωα, είναι πράος και αγαθός· επομένως, προτιμά τον Κρόνο από τον Δία, και διατηρούσε και μια αναίμακτη μορφή θυσίας για τον Δία πάνω στην Ακρόπολη. Ο Κέκρωψ έδωσε το τίτλο του Υπάτου στον Δία και θυσίαζε πόπανα στον βωμό του αντί για ζωικά θύματα (Παυσ. 8.2.3).
Ήταν φυσικό για τον Φιλόχορο να διακρίνει την αντίθεση μεταξύ του Διός και του Κρόνου, αφού το ιερό του Διός Ολυμπίου στη νοτιοανατολική Αθήνα βρίσκεται κοντά στο ιερό της Μητρός στην Άγρα. Όπως γνωρίζουμε από τον Θουκυδίδη, η Γή είναι επίσης εμφανής θεότητα· ο Ζευς και η Γή είχαν τεθεί συνεπώς εναντίον του Κρόνου και της Ρέας. Άλλες πηγές λένε ότι το ιερό του Διός Ολυμπίου ιδρύθηκε από τον Δευκαλίωνα, έναν κοντινό και σύγχρονο του Κέκροπος (Πάριο Μάρμαρο FGrHist 239 A 4, Παυσ. 1.18,8). Κατά τον Φιλόχορο, ο Κέκρωψ αντέδρασε έντονα σε αυτό το ίδρυμα του Δευκαλίωνος.
Μέχρι στιγμής όλα είναι ξεκάθαρα. Τον -5ο και τον -4ο αιώνα, όπως φαίνεται από τις επιγραφές και τον Κλείδημο, η Μήτηρ και το Μητρώον βρίσκονται στην Άγρα. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι είναι ακόμα εκεί και τον τρίτο αιώνα, όταν ο Φιλόχορος δείχνει μια αντίθεση μεταξύ του Ολυμπίου και του Μητρώου. Ο ναός δεν αναφέρεται, αλλά μόνο ένας βωμός. Ο Παυσανίας δεν αναφέρεται στη «Μήτηρ» στη σύντομη περιοδεία του στην Άγρα. Αντιθέτως, «στο τέμενος» του Ολυμπίου, αναφέρεται τόσο στο ιερό του Γης όσο και στο «ναό του Κρόνου και της Ρέας» (1.18.7). Όπως φαίνεται στον καθένα, η φράση «στο τέμενος» προκαλεί δυσκολία, γιατί σε άλλες πηγές τόσο το ιερό της Γης όσο και κάτι που ονομάζεται «τέμενος του Κρόνου» είναι εκτός του Ολυμπίου, αν και είναι κοντά του και στην πραγματικότητα το μόνο πιθανό που παραμένει στο έδαφος είναι έξω από τον περίβολο, προς το νότο. Το κείμενο του Παυσανία μπορεί να είναι λανθασμένο. Το «τέμενος του Κρόνου», «Κρόνιον τέμενος», ορίζεται σε ένα λεξικό ως «εκείνο που βρίσκεται δίπλα στο «νυν Ολύμπιον», όσο το Μητρώον στην Άγρα» (Πλουτ. Θησ. 27.6), (το ιερό της Γης βοηθά στον εντοπισμό της στήλης των Αμαζόνων). Μπέκκερ, Ανέκδ. 1.273 (τέμενος του Κρόνου).
Το «Μητρώον εν Άγρας» είναι μόνο ένας παραδοσιακός χώρος. Σε όλες τις εκδηλώσεις, «το νυν Ολύμπιον», φαίνεται να αναφέρεται στην κατασκευή του Αδριανού. Αν ναι, η πηγή είναι τόσο μεταγενέστερη όσο ακριβώς και ο Παυσανίας. Νότια του Ολυμπίου είναι τα θεμέλια ενός ναού που συχνά χρεώνεται για τον Κρόνο και τη Ρέα· μπροστά από τον ναό βρίσκονται τα θεμέλια ενός βωμού. Όλα τα θεμέλια είναι ρωμαϊκά, του +2ου αιώνος.
Ο «ναός του Κρόνου και της Ρέας» στον Παυσανία, το «τέμενος του Κρόνου» στο λεξικό, είναι ονομασίες για το ιερό της Μητρός. Όπως και πολλά άλλα μνημεία που ανέφερε ο Παυσανίας – η κρήνη Εννεάκρουνος, ο ναός του Άρη και της Αθηνάς με τα αγάλματά τους, τα αγάλματα της Ειρήνης και του Καλλία – το Μητρώον είχε μετεδραιωθεί λίγο πριν το δει ο Παυσανίας. Το αρχικό Μητρώον βρισκόταν στην αριστερή όχθη του Ιλισού στο σημείο που βρίσκεται πιο κοντά στον ρωμαϊκό ναό. Αυτό ταιριάζει καλύτερα στον ορισμό του λεξικού. Επιπλέον, εδώ ακριβώς είναι που ένα ανάγλυφο του Πανός το οποίο είναι σκαλισμένο και εντοιχισμένο στο φυσικό βράχο – ο Παν είναι ο αγαπημένος σύντροφος της Μητρός.
Στο διπλανό πέδος του Ιλισού βρίσκονται οι δεξαμενές και οι κρήνες που έχουν συσχετιστεί εύλογα με την αρχική Εννεάκρουνο. Δεδομένου ότι σε αυτή τη περιοχή της αριστεράς όχθης συντελέσθηκε εκτεταμένη ανοικοδόμηση την εποχή του Αδριανού, ίσως για το Γυμνάσιο του Αδριανού στον Παυσανία κρίθηκε απαραίτητο να αφαιρεθεί τόσο το σιντριβάνι όσο και ο βωμός της Μητρός.
Η εορτή Γαλαξία εμφανίζεται σε διατάγματα για τους Έφηβους, στον Θεόφραστο και στα λεξικά· τα Κρόνια σε διατάγματα για τους βουλευτές, στη λογοτεχνία, στα σχόλια και στα λεξικά.
Στη Γαλαξία ή στα Γαλάξια, γίνονται προσφορές στη «Μήτηρ» με τον πλήρη τίτλο της, η Μήτηρ των θεών, αλλά και ως Μήτηρ μόνον. Τα Κρόνια περιγράφονται στα λεξικά ως εορτή για τον Κρόνο και την Μητέρα ξανά ως Μήτηρ των θεών, ή απλώς μόνο για τον Κρόνο. Το καθοριστικό στοιχείο είναι μια επιγραφή, που χρονολογείται το -267 έτος, στην οποία οι βουλευτές είναι απασχολημένοι με τα Κρόνια· στο μόνο λογικό συμπλήρωμα του θραυσματικού αποσπάσματος, τιμούν την Μήτηρ των θεών και μόνον αυτή·
― τοις θεοίς οις πάτριον ην· τώι δε Διί ευσεβώς συνετέλεσαν τα Κρόνια· έπεμψαν δε κτλ. (στον Δία ευσεβώς συνετέλεσαν τα Κρόνια) δεν είναι συνήθης έκφραση, και λίγο παρακάτω· ―τοις θεοίς οις πάτριον ην · έθυσαν δε και τει Μητρί των θεών τα Κρόνια· έπεμψαν δε κτλ.
Ο Κρόνος έχει αναγνωριστεί από καιρό ως ένα πλάσμα του μύθου και όχι της λατρείας στα πάτρια των Ελλήνων· οι περιπτώσεις λατρείας είναι λίγες και πολύ μεταγενέστερες (Wilamowitz 1929.35-53 και Glaube 1.332-5. Πρβλ. L Robert, REG 79 (1966) 746· «Η λατρεία του Κρόνου δεν έχει αφήσει κανένα ίχνος στην Ελλάδα» εκτός από το όνομα του Ιωνικού μηνός και τα προσωπικά ονόματα των Ιώνων.
Η αλήθεια είναι ότι το ίδιο το όνομα «Κρόνος» συνήχθην από τα Κρόνια, την εορτή της Μητρός, και θεωρήθηκε ότι ήταν μια φανταστική μορφή του παρελθόντος. Η πραγματική έννοια των Κρονίων είναι διαφορετική. Τα περισσότερα ονόματα εορτών υποδηλώνουν τελετουργικές ενέργειες. Για παράδειγμα, τα Γαλάξια «τελετές γάλακτος» υποδηλώνει προσφορές όπως οι πανσπερμίες γάλακτος που καταγράφονται στην Αθήνα. Ο Ησύχιος καταχωρεί τα Κέρνεα, που περιγράφονται ως προσφορές στη Μήτηρ των θεών – προφανώς προσφερόμενες πάνω σε ένα σκεύος που ονομάζεται κέρνος, το οποίο είναι χαρακτηριστικό της λατρείας της.
Η μορφή της λέξης «κρόνια» έχει διαφοροποιηθεί από το προφανές, όπως πολλές λέξεις τελετουργικής δύναμης (τα γαλάξια διαφοροποιούνται από τα γαλάκτια).
Οι εορτές είναι πρώϊμες, όπως βλέπουμε από τα ιωνικά ονόματα μηνών, Γαλαξιών και Κρονιών. Η θεά Μήτηρ είναι εγγενής στην Ελλάδα τουλάχιστον από τη μυκηναϊκή περίοδο, όταν λαμβάνει προσφορά στην Πύλο ως μα τε ρε τει jα, ο ίδιος τίτλος δηλαδή, ως Μητέρα των θεών (1202).
Οι λατρείες της βρίσκουν αντίκτυπο σε ευρύτερες περιοχές όπως, η Βοιωτία, η Αρκαδία και οι περιοχές των Ιώνων. Οι μύθοι της διατυπώνουν την περιγραφή του Ησίοδου για τη διαδοχή στα Ουράνια· για την ανατροφή του Διός ως αίτιον των Γαλαξίων, έτσι ο Κρόνος και η βασιλεία του ως αίτιον για τα Κρόνια. Ο τίτλος «Μητέρα των Θεών» συμβάλλει επίσης στην ιστορία. Αλλά στη λατρεία, όπου προέρχεται ο τίτλος, αναφέρεται στους μικρότερους άρρενες θεούς που στέκονται δίπλα στην Μήτηρ, τον Παν και τον Ερμή και πολλές τοπικές παραλλαγές.
Η Μαία ως «Μήτηρ» του Ερμού είναι ένα αντίστοιχο όνομα. Οι «τελετές γάλακτος», τα Γαλάξια της άνοιξης προωθούν τόσο την υγρασία της γης όσο και τη γαλουχία των ζώων καθώς τα κοπάδια βγαίνουν από τους κλειστούς χώρους που ήταν προφυλαγμένα τον χειμώνα στους βοσκότοπους.
Οι «τελετουργίες του Κέρνου», τα Κέρνεα ή Κρόνια, του καλοκαιριού διατηρούν τη βλάστηση και την υγρασία στου βοσκότοπους κατά την περίοδο της ξηρασίας. ― κέρνεα· τὰ τῇ μητρὶ τῶν θεῶν ἐπιθυόμενα
Η Μήτηρ είναι η θεά των υγρών νεαρών βοσκότοπων , πλούσιους σε τροφή στη νεαρή Άνοιξη, καθώς η Δήμητρα είναι η θεά της γεωργίας· η νεότερη θεά διακρίνεται από την παλαιότερη ως «Μήτηρ» της εγκατεστημένης κοινότητας, Δημήτηρ<δημομήτηρ.
Δεδομένου ότι το ποιμαντικό καθεστώς των βοσκότοπων είναι σχεδόν το ίδιο τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ανατολία (όπως δεν συμβαίνει με την γεωργία), η προεδρεύουσα θεά είναι επίσης το ίδιο σε όλη αυτήν την περιοχή. Στην Αθήνα, ωστόσο, υπήρχε λόγος, λίγο μετά το -500 έτος να εγκατασταθεί μια νέα λατρεία της Μητρός στην Αγορά και να χρεωθεί με τα χαρακτηριστικά της ιωνικής εικονογραφίας που προέρχονται από την ιθαγενή Ανατολία.
Ο λόγος είναι ότι εδώ η θεά είχε την ειδική λειτουργία της φροντίδας των δημόσιων αρχείων, τα οποία φυλάσσονται σε δέρμα προβάτου ή κατσίκας, τα υλικά της και ότι αυτή η χρήση δορών αναπτύχθηκε ειδικά στην παράκτια Ιωνία (Ηροδ. 5.58.3). Αλλά οι παλαιές εορτές της Μητρός συνεχίστηκαν όπως και πριν. Αναμφίβολα στο ιερό στην Άγρα οι Βουλευτές και οι Έφηβοι έκαναν τις προσφορές τους στην ελληνιστική περίοδο.
Ποσειδών Ελικώνιος εν Άγραις
5. Ο Κλείδημος αναφέρει τη λατρεία του Ποσειδώνος Ελικωνίου στην Άγρα, (-5ος αιών) είναι ο αρχαιότερος ετεογράφος και ατθιδογράφος, ακριβέστερα, η λατρεία λαμβάνει χώρα σε έναν βωμό εστίας, μια Εσχάρα δηλαδή, που βρισκόταν στην κορυφή του νοτίου λόφου που ονομάζεται «Ελικών», σήμερα «Αρδηττός» (Κλείδημος FGrHist 323 F 1). Η τοποθεσία και το επίθετο είναι χαρακτηριστικά. Στην πατρίδα μας, ο θεός Ποσειδών βρίσκεται συχνά πάνω σε κάποιο λοφίσκο ή κάποιο λόφο στην ενδοχώρα· στις ακροπόλεις της Αθήνας, της Κορίνθου, της Τροιζήνος και του Φενεού, στο λόφο του Κολωνού στην Αττική και σε ένα λόφο στους Τρικόλωνους κοντά στη Μεγαλόπολη της Αρκαδίας· στο όρος Ελικών, στο όρος του Βορέως κοντά στην αρκαδική Ασέα και πάνω από τη Λυκοσούρα. Το επίθετο hελικώνιος μας πηγαίνει στην εποχή του Ομήρου και είναι ευρέως διαδεδομένο στην Ιωνία. Οι λατρείες των Ιώνων εξηγούνται με προχειρότητα, ότι δήθεν προέρχονται από το όρος «hΕλικών», ή ακόμα χειρότερα, από την πόλη hΕλίκη· αλλά το «hελικών» είναι ένας περιγραφικός όρος που επαναλαμβάνεται σε κάθε τοποθεσία λατρείας του Ποσειδώνος, όπως ακριβώς συμβαίνει και στην Άγρα των Αθηναίων.
Τι περιγράφει όμως ο όρος; Η έννοια «μελανός» αποδίδεται στο επίθετο «ε λ ι κ ό ς» και τα παρόμοιά του από την ομηρική εξήγηση και τους ελληνιστικούς ποιητές.
Καλλίμαχος Εκ. θρ. 299, Θεόκριτος Ειδ. 25.127, σχόλια Ευστάθιος Ιλιάς Α 98, Ησύχιος λήμμα Ελίβοτρυς, ελικόν, ελίκωπες, και ελίκωψ, έλιξ (Καλλίμαχος). Ένα επίθετο με τέτοιο νόημα προϋποτίθεται από μια σημαντική σειρά προσωπικών ονομάτων, όπως Ελικών, Ελικώ, Ελίκανδρος, Ελικάων, Ελίκιν, Έλιξ, Έλιξος. Ο Λυκόφρων με το όνομα «Μέλανθος» (μελανός) εννοεί και σημαίνει τον Ποσειδώνα (Αλεξ. 767 )· ο σχολιαστής του εξηγεί ότι έτσι ονομάζεται «στην Αθήνα»· καθώς αυτή η συνηθισμένη λέξη δεν είναι αξιόπιστο λατρευτικό επίθετο, πρέπει να προσφέρθηκε ως συνώνυμο από κάποιον αρχαιογράφο. Η λατρεία στην Άγρα γίνεται πλέον ορατή. Ο Καλλίμαχος αναφέρει έναν ποταμό που το νερό του είναι «κατάμαυρο» δηλαδή ελικώτατον. Το νερό, ειδικά μια άφθονη πηγή νερού, ονομάζεται συχνά «μελανό» ή «σκοτεινό» διότι αυτό είναι το στοιχείο του Ποσειδώνος και ο τόπος της προέλευσής του· όλα τα καταχθόνια αναβλύζοντα ή ρέοντα νερά που γονιμοποιούν τη γη. Μια περιγραφική λέξη έχει και συζευκτική δύναμη. Οι μεγάλες πηγές με τα ελικώνια (σκοτεινά) ύδατα έχουν ονόματα όπως «Αμυμώνη» και «Αγανίππη». Εξ ου και το όνομα «Ελικών» για τους τόπους λατρείας του Ποσειδώνος.
Η πιο κοινή εορτή του Ποσειδώνος τελείται μέσα στο χειμώνα, στον μήνα Ποσειδεώνα, (προσθ. τότε που «γεννιέται» η υδάτινη ορμή του Ποσειδώνος από τα έγκατα της γης). Στη Σινώπη ο ιερέας του Ποσειδώνος Ελικωνίου τελεί στην εορτή, η οποία διαρκεί τρεις ημέρες στο μέσο δεκαήμερο του μηνός, (SIG³ 1017). Στην Αθήνα η εορτή επίσης να τιμά τον Ποσειδώνα Ελικώνιο· η λατρεία του Ποσειδώνα στην Ακρόπολη πιστοποιείται για την πόλη, καθώς και με την καλοκαιρινή εορτή των Σκίρων όπου λατρεύεται μια παρόμοια πτυχή του, ο Ερεχθεύς, ο θεός που έρχεται και διαχωρίζει με ορμή την χθόνα από τα έγκατα και βγαίνει στην επιφάνεια να γονιμοποιήσει την γή.
Έτσι ακριβώς είναι και στην Άγρα η ιωνική λατρεία του Ποσειδώνος που φέρει το όνομα Ελικών, δηλαδή ο τόπος του Ποσειδώνος που έχει τις χθόνιες πηγές και τα σκοτεινά ή μελανά ύδατα πηγάζουν από τα έγκατα της γης.
Συνοψίζοντας, η έρευνά μας για τα ιερά και τις εορτές αποδεικνύει ότι για μεγάλο χρονικό διάστημα η πόλη της Αθήνας ήταν περιορισμένη στην περιοχή νοτιοανατολικά της Ακροπόλεως. Δεν εξαπλώθηκε προς τα βόρεια και τα δυτικά έως ότου οι Αθηναίοι άρχισαν να λατρεύουν όλες τις κύριες θεότητες τους.
Συγγραφεύς Noel Robertson – Μετάφραση: Ορέστης Πυλαρινός
ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ Αυτό το άρθρο έχει ελεγχθεί ως προς την ακρίβεια, την αξιοπιστία και τη συμμόρφωση με τα ακαδημαϊκά πρότυπα πριν από τη δημοσίευση.
ΑΘΗΝΑΪΚΟΝ ΕΤΟΣ 