Η θεά Άρτεμις και τα παιδιά

Η γνωστότερη θεϊκή και λατρευτική πτυχή της Αρτέμιδος είναι ότι είναι προστάτιδα των παιδιών. Στη σύγχρονη έρευνα, οι λατρείες της, πολυάριθμες σε όλα τα μέρη της Ελλάδος, έχουν συσχετιστεί με πτυχές μύησης και μετάβασης, με τις ιερουργίες της παιδικής λατρείας, την αφιέρωση βρεφών και μικρών παιδιών υπό την φροντίδα της. Στη σύγχρονη λογοτεχνία η θεά αναφέρεται συχνά ως κουρότροφος, «η τροφός των παιδιών».

Ωστόσο, όπως δείχνουν τα παρακάτω στοιχεία, υπάρχει κάποια ασάφεια σχετικά με αυτήν την πτυχή της θεάς. Η Άρτεμις ενδιαφέρεται ή προστατεύει πολύ λιγότερο για τα μικρά παιδιά από όσο δείχνει η σύγχρονη έρευνα για την κουροτροφική δημοφιλία της στον αρχαίο κόσμο, είναι πιο πιθανό κάποιες φορές να μην επικεντρώνεται στην φροντίδα και την προστασία των παιδιών και να αφήνονται στη μοίρα τους χωρίς την προστασία της, τουλάχιστον σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές. Έτσι, η σχέση της Αρτέμιδος με τα παιδιά είναι ένας τομέας της λατρείας και της προσωπικότητάς της που χρήζει σημαντικής επανεξέτασης.

Η Άρτεμις Κουροτρόφος

Η Άρτεμις, λένε, ανακάλυψε τη θεραπεία των νηπίων και την διατροφή που είναι κατάλληλη για τα βρέφη, αιτία για την οποία ονομάζεται και Κουροτρόφος. Από τις λεγόμενες Ώρες δόθηκε στην καθεμιά, ανάλογα με τ’ όνομα της, η τάξη και η διακόσμησις της ζωής προς μέγιστη ωφέλεια των ανθρώπων γιατί τίποτα δεν μπορεί να κάνει πιο ευτυχισμένη τη ζωή από την ευνομία, την δίκη και την ειρήνη.

(Διόδωρος Σικελιώτης 5.73.5–6)

Η Άρτεμις είναι η κατεξοχήν Κουροτρόφος. Αναλαμβάνει όλα τα βρέφη υπό την προστασία της, και των ανθρώπων και των ζώων, είτε αρσενικά είτε θηλυκά. Η λειτουργία της είναι να τα αναθρέψει, να τα κάνει να μεγαλώσουν και να ωριμάσουν μέχρι να ενηλικιωθούν πλήρως. Οδηγεί τα βλαστάρια των ανθρώπων στο κατώφλι της εφηβείας.

(J.-P. Vernant 1991: 198)

Αυτή είναι η σύγχρονη αντίληψη της σχέσης της Αρτέμιδος με τα βρέφη και τα μικρά παιδιά. Είναι γνωστή ως κουροτρόφος, κυριολεκτικά η «τροφός των αγοριών (κούροι)» αν και η κουροτροφική φροντίδα της αφορά και τα νεαρά κορίτσια, και μάλλον περισσότερο. Η Άρτεμις δεν είναι μόνη της ούτε σε αυτή τη λειτουργία ούτε σε αυτό το επίθετο· το επίθετο «κουροτρόφος» εφαρμόζεται σε πολλές θεότητες στο πάτριο πάνθεον, συμπεριλαμβανομένων της Εκάτης (Θεογονία. 450–452), της Γαίας (Παυσανίας 1.22.3), της Δήμητρας (IG² , 5131, 5152–3), της Αφροδίτης (Ελληνική Ανθολογία VI, 318), της Ειρήνης (Έργα και Ημέρες 228), του Απόλλωνος (Καλλίμαχος Δήλος 2.276), των Νυμφών, καθώς και της ανεξάρτητης θεάς Κουροτρόφου. Οι αναφορές στην παρθένο Άρτεμη, καθώς και στην Εκάτη και στον Απόλλωνα (μη παρθένο) κάνουν φανερή, την σχέση μεταξύ μιας κουροτρόφου και ενός παιδιού, σχέση που δεν ήταν σχέση μητέρας και βρέφου, αλλά μάλλον σχέση τροφού (φύλακος φροντίδος) και παιδιού. Πιο συγκεκριμένα, ο όρος «κουρότροφος» στη σύγχρονη βιβλιογραφία αναφέρεται σε αυτόν που φροντίζει τα μικρά παιδιά, ιδιαίτερα τα βρέφη που θηλάζουν, φροντίζοντας τις σωματικές τους ανάγκες και προστατεύοντάς τα. Στην εικονογραφία, η λέξη «κουρότροφος» αναφέρεται σε μια εικόνα ενήλικου θηλυκού (θεϊκού ή θνητού) που κρατά ένα βρέφος.

Κουροτροφικά επίθετα

Ωστόσο, τα δεδομένα για τον ρόλο της Αρτέμιδος ως κουρότροφου είναι πιο αμφίθυμα από όσο φαίνεται στην αρχή. Όλα τα λογοτεχνικά κείμενα είναι ρωμαϊκά χρονικά. Έτσι, υπάρχει το απόσπασμα του Διόδωρου Σικελιώτη που δόθηκε παραπάνω. Στον Ορφικό Ύμνο στην Αρτέμιδα που συζητείται στην Εισαγωγή, αναφέρεται ως – βροτών κουροτρόφε, δαίμον «θεία κουρότροφος των θνητών» (Oρφ. Ύμν. Αρτέμιδος, 8), ενώ ο Παυσανίας, γράφοντας τον (+) δεύτερο αιώνα, καταγράφει ότι στην πόλη της Κορώνης (4.34. 6), «οι θεοί που έχουν ναούς εδώ είναι η Άρτεμις, που ονομάζεται «Παιδότροφος», ο Διόνυσος και ο Ασκληπιός». Στη χερσόνησο της Κνίδου η Άρτεμη λατρεύεται ως Υακυνθότροφος, αργότερα διορθωμένο ωςΥακυνθοτρόφος, υποδηλώνοντας ότι η θεά είναι τουλάχιστον υπεύθυνη να φροντίζει είτε τον ήρωα Υάκινθο είτε τον αδελφό της Απόλλωνα με αυτό το επίθετο. Η επιγραφή με το όνομα Άρτεμις Υακυνθοτρόφος χρονολογείται στον (-) 1ο αιώνα. Τέλος, τον (+) 3ο αιώνα, ο Αθήναιος (Δειπνοσοφισταί 4.16-D139a), έγραψε για τη Σπάρτη·

― ἐν δὲ τῇ πόλει κοπίδας ἄγουσι καὶ τοῖς Τιθηνιδίοις καλουμένοις ὑπὲρ τῶν παίδων κομίζουσι γὰρ αἱ τιτθαὶ τὰ ἄρρενα παιδία κατὰ τὸν καιρὸν τοῦτον εἰς ἀγρόν,καὶ πρὸς τὴν Κορυθαλίαν καλουμένη Ἄρτεμιν, ἧς τὸ ἱερὸν παρὰ τὴν καλουμένην Τίασσόν ἐστιν ἐν τοῖς πρὸς τὴν Κλήταν μέρεσι, τὰς κοπίδας παραπλησίως ταῖς λελεγμέναις ἐπιτελοῦσι. θύουσι δὲ καὶ τοὺς γαλαθηνοὺς ὀρθαγορίσκους καὶ παρατιθέασιν ἐν τῇ θοίνῃ τοὺς ἰπνίτας ἄρτους,

«ότι στην πόλη (Σπάρτη) εορτάζουν τις κοπίδες και επίσης μια εορτή που ονομάζεται Τιθηνίδια (θήλαστρα) για λογαριασμό των παιδιών. Διότι οι τροφοί (αυτές που τα θηλάζουν) φέρνουν τα αγοράκια την κατάλληλη στιγμή στον αγρό (εξοχή) στην Αρτέμιδα που ονομάζεται Κορυθαλλία (κ ο ρ υ θ ά λ η, δηλαδή το νεαρό βλαστάρι της Δάφνης), [η εορτή των ανθισμένων νέων], της οποίας το ησυχαστήριο βρίσκεται δίπλα στον λεγόμενο Τίασσόν στην περιοχή της Κλήτας, και εορτάζουν τις κοπίδες με τον ίδιο τρόπο που αναφέρθηκαν· Θυσιάζουν θηλάζοντα χοιρίδια και διανέμουν άρτους («φυσίκιλλον», ένα μικρό ψωμάκι με ζεστό χλωρό τυρί) στην εορτή.

Κουροτροφική εικονογραφία

Τα καλλιτεχνικά στοιχεία για την κουροτρόφο Αρτέμιδα είναι αρχαιότερα, αλλά χρειάζεται προσοχή στον καθορισμό του τρόπου ερμηνείας αυτών των δεδομένων. Συγκεκριμένα, υπάρχουν τέσσερις ξεχωριστές κατηγορίες εικονογραφικών στοιχείων για τη σχέση της Αρτέμιδος με τα παιδιά, η ίδια – η Άρτεμις παρουσιάζεται με παιδιά· – απεικονίσεις κουρότροφων (ενήλικων θηλέων που κρατούν ένα παιδί). Ανάγλυφα που δείχνουν οικογένειες με παιδιά μπροστά στην Αρτέμιδα και γλυπτά μικρών παιδιών από τα ιερά της Αρτέμιδος.

Από τις κυριολεκτικά εκατοντάδες απεικονίσεις στο άρθρο της Lily Kahil για την Άρτεμις στο Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (LIMC), μόνο δύο ξεχωρίζουν ως απεικονίσεις της θεάς με κουροτροφική μορφή (#s 723 και 723a). Και οι δύο κατάγονται από την Κέρκυρα και απεικονίζουν τη θεά να στέκεται όρθια, να φορά ένα πόλο και να κρατά ένα κυνηγετικό τόξο στο αριστερό της χέρι (Εικ. 1).

Μπροστά στη θεά είναι ένα κορίτσι που είναι τόσο ψηλό όσο οι γοφοί της Άρτεμης — στην πραγματικότητα, στέκεται ακριβώς στα πόδια της Άρτεμης και που φτάνει τα χέρια της προς τα πάνω προς τη θεά. Και τα δύο κεραμικά χρονολογούνται στον (-) πέμπτο αιώνα (LIMC Άρτεμις 723 and 723a). Η εικονογραφία από την Κέρκυρα είναι αρκετά σαφής και δεν προκαλεί αμφιβολίες, η θεότητα με το παιδί είναι στην πραγματικότητα η Άρτεμις.

Σε αντίθεση με την τόσο σαφή αρτεμισιακή εικονογραφία είναι τα πολυάριθμα κουροτροφικά ειδώλια που έχουν έρθει στο φως από τα ιερά της Αρτέμιδος σε όλο τον ελληνικό κόσμο και φαίνεται να αντιπροσωπεύουν όχι την ίδια τη θεά, αλλά τους λατρευτές της. Έτσι από το ιερό της Αρτέμιδος Παραλίας στο Κίτιον της Κύπρου προήλθαν πολυάριθμα κουροτροφικά ειδώλια, μερικά από τα οποία χρονολογούνται ήδη από την Αρχαϊκή Εποχή. Ομοίως, δύο κουρότροφοι του (-) έκτου αιώνος ήρθαν στο φως σε ένα Αρτεμίσιο ιερό στα Καμηλάργα της Κύπρου. Το ιερό της Αρτέμιδος στη Βραυρώνα αποκάλυψε πήλινα ειδώλια καθιστών κουρότροφων, πολλά που απεικονίζονται ως καλυμμένα και κρατούν ένα βρέφος στο στήθος (βλ. LIMC 721). Το ίδιο και αγαλματίδια από πηλό που απεικονίζουν καλυμμένες κουρότροφους ενός ευδιάκριτου Ιωνικού-Ροδιακού τύπου που χρονολογούνται από το πρώτο μισό του (-) τέταρτου αιώνος βρέθηκαν στο ιερό της Αρτέμιδος στην Έφεσο. Στα βόρεια, το νησί της Θάσου έφερε στο φως μια ομάδα κουροτροφικών αγαλματιδίων από το τοπικό ιερό της Αρτέμιδος.

Τα αναθήματα της Βραυρώνος είναι μια καλή περίπτωση. Ένα παράδειγμα που χρονολογείται στα μέσα του (-) πέμπτου αιώνος απεικονίζει μια ώριμη γυναίκα να φορά ένα πέπλο και να κρατά ένα μικρό παιδί στην αγκαλιά της στο στήθος της. Το παιδί δεν θηλάζει, αλλά κοιτάζει ψηλά την κουρότροφο και σηκώνει το δεξί του χέρι προς τα πάνω προς το πρόσωπο της γυναίκας (LIMC Άρτεμις 721). Η τοποθεσία της Βραυρώνος σίγουρα υποδηλώνει την Αρτέμιδα. Ωστόσο, η ώριμη θήλεια μορφή δεν φέρει σημάδια θεότητας, όπως πόλο, πολύ λιγότερο χαρακτηριστικά όπως τόξο ή φαρέτρα. Επιπλέον, η παρουσία πέπλου στην ελληνική εικονογραφία συνδέεται τυπικά με έγγαμες γυναίκες, κάτι που σίγουρα δεν είναι η Άρτεμη. Ως εκ τούτου, υπάρχουν περισσότερα επιχειρήματα που πρέπει να προβληθούν ότι αυτή η κουρότροφος γυναίκα δεν είναι η Άρτεμις, αλλά η εικόνα κάποιας μητέρας με παιδί, αφιερωμένη στο ιερό.

Οικογενειακά αναθηματικά ανάγλυφα

Πάρα πολλά θα μπορούσαν να ειπωθούν και για τα ανάγλυφα αφιερώματα που ανακαλύφθηκαν στα ιερά της Αρτέμιδος. Η Βραυρώνα έχει φέρει στο φως πολλά μαρμάρινα ανάγλυφα που δείχνουν σχετικά μεγάλες οικογένειες σε πομπή ενώπιον της Αρτέμιδος, της οποίας η ταυτότητα και η θειότητα φαίνονται σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα και στα χαρακτηριστικά της, όπως ένα ελάφι ή ένα τόξο. Τουλάχιστον ένα μέλος της οικογένειας θα κουβαλάει μια κίστη — ένα κουτί που περιέχει αντικείμενα απαραίτητα για μια θυσία και σε ορισμένες περιπτώσεις θα υπάρχει ένα ζώο θυσίας όπως ένας ταύρος. Παρόμοια ανάγλυφα, καθώς και ανάγλυφα που απεικονίζουν έγκυες γυναίκες να στέκονται μπροστά στη θεά, έχουν έρθει στο φως και από το όρος Κύνθος της νήσου Δήλου. Ωστόσο, σε καμία περίπτωση δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι υπάρχει κάποια ιδιαίτερη σχέση μεταξύ της Αρτέμιδος και του μικρού παιδιού στη σκηνή· η σύνθεση αποτελείται από την Αρτέμιδα ως αποδέκτη της λατρείας και την οικογενειακή ομάδα ή τη μητέρα που τη λατρεύει.

Αυτή η σχέση μεταξύ Αρτέμιδος, παιδιού και μητέρας/οικογένειας εκφράζεται καλά σε ένα μαρμάρινο ανάγλυφο που χρονολογείται στα τέλη του (-) τέταρτου αιώνος από την αρχαία Εχινό στη Φθιώτιδα και τώρα στο Μουσείο Λαμίας, που ανακαλύφθηκε το 1979 στη νότια πλευρά της ακρόπολης της πόλης (Εικόνα 2).

Αυτό το μαρμάρινο ανάγλυφο (68 × 120 εκατοστά) απεικονίζει τα θήλεια μέλη μιας οικογένειας να παρουσιάζουν ένα βρέφος στην θεά Αρτέμιδα. Η ίδια η θεά στέκεται στα δεξιά της παράστασης, απέναντι από την οικογένεια που την πλησιάζει. Φοράει διάδημα και φέρει μια φλεγόμενη δάδα στο δεξί της χέρι, τονίζοντας έτσι τον ρόλο της ως «Φωσφόρος». Το αριστερό της χέρι στηρίζεται με τον αγκώνα σε ένα βάθρο. Φορά πέπλο δωρικού ρυθμού, με ιμάτιο να πέφτει από τον αριστερό της ώμο και να καλύψει το βάθρο πίσω της. Ελάχιστα ορατή πίσω από τον αριστερό της ώμο φαίνεται η φαρέτρα της. Ωστόσο, ο καλλιτέχνης φαίνεται ότι ξέχασε να συμπεριλάβει ένα λουράκι, έτσι η φαρέτρα μάλλον αιωρείται στον αέρα πίσω από τη θεά. Ακριβώς μπροστά από την Αρτέμιδα βρίσκεται ένας μικρός βωμός, μπροστά στον οποίο στέκεται το μόνο άρρεν στην εικόνα, που αποδίδεται σε πολύ μικρότερη κλίμακα από οποιονδήποτε άλλο στην απεικόνιση. Αυτό το μικροσκοπικό άρρεν, πιθανώς δούλος ανάλογα με το μέγεθός του, οδηγεί μπροστά ένα μικροσκοπικό κερασφόρο βοοειδή με το αριστερό του χέρι, ενώ κρατά ένα μαχαίρι στο δεξί του. Προφανώς πρόκειται να γίνει μια θυσία. Πίσω από το βοοειδές είναι πιθανώς η μητέρα, μια ώριμη γυναίκα με τραβηγμένα τα μαλλιά της σε κότσο και που φοράει πέπλο παρόμοιο με αυτό της θεάς. Κρατάει μπροστά το μωρό του οποίου τα μαλλιά και το ένδυμα δείχνουν γυναικείο φύλο· το ίδιο το βρέφος απλώνει και τα δύο χέρια προς τα εμπρός προς τη θεά, πιθανώς για να αγκαλιάσει την Αρτέμιδα. Το βρέφος με το μπροστινό του χέρι είναι το κέντρο της σύνθεσης, και επομένως το επίκεντρο της σκηνής. Πίσω από τη «Μαμά» είναι ένα νεαρό κορίτσι που κουβαλά ένα δίσκο με προσφορές στο κεφάλι της. Είναι πιθανό και αυτή να είναι υπηρέτρια/σκλάβα, αλλά η κλίμακα της σε σχέση με το αρσενικό υποδηλώνει την ταύτιση είτε ως μεγαλύτερη αδερφή του βρέφους είτε ίσως ως μικρότερη αδερφή της μητέρας. Οι προσφορές αποτελούνται από ένα μήλο, ένα ρόδι, σταφύλια, κλαδιά μυρτιάς και τριγωνικά σχήματα που είναι είτε άρτοι με μέλι είτε, πιθανώς, τυρί. Το κορίτσι κουβαλά ένα μικρό ασκό στο δεξί της χέρι κάτω από τον μηρό. Ο τελευταίος χαρακτήρας στο ανάγλυφο είναι μια ηλικιωμένη γυναίκα παρόμοιας κλίμακας με εκείνη της ίδιας της θεάς. Το πρόσωπό της έχει καταστραφεί, αλλά φοράει πέπλο και φέρει μια μικρή πυξίδα στο χέρι της (ευχέλαιο). Στο βάθος από αυτή τη σειρά των μελών της οικογένειας υπάρχει μια σειρά από την οποία κρέμονται παπούτσια, χιτώνες και διάφορα υφάσματα, όπως ακριβώς καταγράφονται για τα ιερά της Αρτέμιδος στην Αττική και αλλού.

Συγκεκριμένα, απεικονίζει μια θυσία που κάνει η οικογένεια (ή τουλάχιστον τα θήλεια μέλη της) στην Αρτέμιδα ως ευγνωμοσύνη για την ασφαλή γέννηση του παιδιού που βρίσκεται στο επίκεντρο της σύνθεσης. Λαμβάνοντας υπόψη τη σημασία της Αρτέμιδος στον τοκετό, δεν προκαλεί έκπληξη να δούμε αυτό το ανάγλυφο ως αφιερωτικό — η οικογένεια θέτει συγκεκριμένα το βρέφος υπό την προστασία της Αρτέμιδος.

Παιδιά σε πέτρα και πηλό

Τέλος, υπάρχουν τα αγάλματα των παιδιών που έχουν έρθει στο φως στα ιερά της Αρτέμιδος. Με διαφορά η πιο αξιοσημείωτη συλλογή αγαλμάτων μικρών παιδιών έχει ανασκαφεί στο ιερό της Αρτέμιδος στην Βραυρώνα, η πλειονότητα των οποίων χρονολογούνται στον (-) τέταρτο αιώνα. Εδώ βρίσκονται τόσο μικρά κορίτσια με περίτεχνα χιτώνια όσο και γυμνά αγόρια. Παρόμοιες συλλογές έχουν επίσης έρθει στο φως σε ιερά του Ασκληπιού, του θεού της ίασης και θεραπείας, και στα τέλη του (-) τέταρτου αιώνα εμφανίστηκαν σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο εκδοχές από πηλό. Στην περίπτωση του Ασκληπιού, είναι πιθανό ότι τα αγάλματα των παιδιών αντιπροσωπεύουν είτε παιδιά που ο θεός είχε θεραπεύσει στο ιερό του, είτε πιθανώς απογόνους που παρείχε ο θεός σε οικογένειες που το αιτήθηκαν. Για ό,τι αφορά την Βραυρώνα, οι επιγραφές στις βάσεις των αγαλμάτων στο ιερό υποδεικνύουν ότι τα αγαλμάτια αντιπροσωπεύουν παιδιά που οι γονείς τους είναι ευγνώμονες για τον επιτυχημένο τοκετό και τους υγιείς απογόνους, καθώς και απεικονίσεις κοριτσιών που είχαν υπηρετήσει ως «μικρές άρκτοι» στο τελετουργικό της Αρκτείας, (βλ. παρακάτω), και επομένως είναι μνημεία πρώην προσωρινών λειτουργών λατρείας.

Ένα παρόμοιο πρότυπο υπάρχει στο ιερό της Φωσφόρου Αρτέμιδος στη Μεσσήνη στην Πελοπόννησο. Αυτός ο ναός των αρχών του (-) δεύτερου αιώνα, με το λατρευτικό άγαλμα του που φιλοτέχνησε ο Δαμοφών αντικατέστησε το παλαιότερο ιερό της Αρτέμιδος Ορθείας (δεν πρέπει να συγχέεται με τη Σπαρτιατική Ορθεία) που βρισκόταν ακριβώς στα βόρεια της νέας κατασκευής και η θεά λατρευόταν και με τα δύο επίθετα στο νέο ιερό. Μέσα στο σηκό του Ελληνο-Ρωμαϊκού ναού ανακαλύφθηκαν έντεκα πέτρινες βάσεις, πέντε από τις οποίες ήταν ενεπίγραφες, που έφεραν αναθηματικά αγάλματα γυναικών και κοριτσιών σε ημικύκλιο γύρω από το άγαλμα της Αρτέμιδος. Στο ναό ανακαλύφθηκαν αγάλματα σε φυσικό μέγεθος, τέσσερα μαρμάρινα και ένα από ψαμμίτη, μικρών κοριτσιών που φαίνεται ότι υπηρετούσαν ως λατρευτικοί λειτουργοί της Αρτέμιδος στο ιερό. Είναι σαφές ότι τα διάφορα αγάλματα τοποθετήθηκαν αρχικά στις βάσεις, ενεπίγραφα και άλλα, και έτσι έχουμε μια σειρά από ενεπίγραφα αναθήματα από τα οποία μπορούμε να μάθουμε για τη λατρεία. Τα πιο πλήρη στοιχεία αφορούν την θυγατέρα Μεγώ, της οποίας οι σχετικά μακροσκελείς επιγραφές σώζονται εκτός από το άγαλμά της. Η επιγραφή (SEG 23.220), που χρονολογείται στον (-) πρώτο αιώνα, γράφει:

― [Ο Δαμόνικος, γιος του . . . ] και η Τιμαρχίς, θυγατέρα του Δαμαρχίδα, αφού υπήρξαν ιερείς, [αφιερώνουν την Μέγω] την θυγατέρα τους. Σε σένα, κυρία Ορθεία, ο Δαμόνικος και η ευγενής σύζυγός του Τιμαρχίς, αφιέρωσαν εμένα, την θυγατέρα τους τη Μέγω, που, Άρτέμιδα, κουβαλούσα στο χέρι μου το ξόανό σου, και την λαμπάδα μου που άπλωσα μπροστά στο βωμό σου. Είθε να μου επιτραπεί να ευχαριστήσω τους γονείς μου, καθώς είναι σωστό τα παιδιά να τιμούν τους γονείς τους με τη σειρά τους.

Το άγαλμα της Μεγώς όπως σώζεται δείχνει το κάτω μέρος του σώματος (στήθος έως πόδια) ενός κοριτσιού που πλησιάζει στην εφηβεία. Έχει μακριά άκρα, αλλά σχετικά μικρό στήθος. Ένας βραχίονας χεριού με ιδιότητες και κλίμακα παρόμοια με αυτή του αγάλματος έχει συνδεθεί με το γλυπτό της Μεγώς, και απεικονίζει ένα βραχίονα με περιβραχιώνια και περιβραχιώνια που κρατούν ψηλά την κάτω γωνία ενός μικρού αγάλματος, πιθανότατα τα αγαλμάτια της Αρτέμιδος που αναφέρονται στην επιγραφή. Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι πρόσθετες αποδείξεις ότι τέτοιου είδους ιεροσύνες της Αρτέμιδος που λειτουργούσαν σε οικογένειες προέρχονται από μια αφιέρωση στην Ελληνική Ανθολογία (6.356) όπου ο Παγκράτης έγραψε:

― Δύο παιδιά της Κλειώς — η Αριστοδίκη και η Αμεινώ — Κορίτσια της Κρήτης, σε εσάς, Κυρία Άρτεμις, αφιερώνονται από τη μητέρα τους, την ιέρεια σας (Νεωκόρο). Βασίλισσα, βλέπεις Τι καλά παιδιά που είναι, και να τις κάνεις δύο Νεωκόρους από μία.

Ένας ακόμη συνδυασμός αγάλματος και επιγραφών αφορά το κορίτσι Τιμαρέτη. Η επιγραφή της του (-) πρώτου αιώνος (SEG 23.221) λέει απλά:

― Ο Θιώτας και η Σοφαρχίς (αφιερώνουν) την Τιμαρέταν, την θυγατέρα τους, στην Αρτέμιδα.

Το ίδιο το άγαλμα είναι παρόμοιο με αυτό της Μεγώς κατά γενική άποψη· του λείπουν το κεφάλι και τα χέρια, αλλά το σώμα είναι αρκετά ψηλό, με στενούς γοφούς και μικρό στήθος (όπως σώζεται).

Ένα μεταγενέστερο (+ πρώτος αιώνας) άγαλμα απεικονίζει αυτό που φαίνεται να είναι, ένα ακόμη νεότερο κορίτσι. Για άλλη μια φορά λείπουν το κεφάλι και τα χέρια, αλλά τα πόδια που φαίνονται κάτω από τις πτυχές του χιτώνα της είναι πιο κοντά και λίγο πιο στιβαρά από αυτά της Μεγώς και της Τιμαρέτας και το στήθος της είναι ακόμη μικρότερο. Σαφώς υπήρχε η επιθυμία να φανεί η νεότητα των νεαρών κοριτσιών που υπηρετούσαν την Αρτέμιδα στο ιερό της στη Μεσσήνη.

Η επανεξέταση της Αρτέμιδος κουροτρόφου

Αυτό που γίνεται όλο και πιο σαφές είναι ότι υπάρχουν πολύ λίγα στοιχεία, είτε κειμενικά είτε εικονογραφικά, για μια Αρτέμιδα που τείνει ή προστατεύει μικρά παιδιά και βρέφη, δηλαδή η τυπική κατανόηση του όρου «κουροτρόφος». Οι λογοτεχνικές μαρτυρίες είναι μεταγενέστερες, ακόμη και ρωμαϊκές, ενώ η κουροτροφική εικονογραφία που εμφανίζεται στα ιερά της —καθώς και τα ιερά θεοτήτων όπως η Δήμητρα, η Ήρα, η Αφροδίτη, η Ειλείθυια και η Περσεφόνη μεταξύ άλλων— αφορά περισσότερο τις ευγνώμονες μητέρες με τους δικούς τους απογόνους από ότι η Αρτέμιδα που κρατά και προστατεύει στην πραγματικότητα τα βρέφη. Ομοίως, τα αναθηματικά ανάγλυφα δείχνουν οικογένειες να προσφέρουν ευχαριστίες στην Αρτέμιδα για επιτυχείς τοκετούς. Τα παιδικά αγάλματα στα ιερά της —μεταξύ άλλων θεοτήτων— φαίνεται να είναι μνημεία μικρών λειτουργών που υπηρέτησαν στη λατρεία της και όχι παιδιά υπό την προστασία και τη φροντίδα της.

Λαμβάνοντας υπόψη τη γενική έλλειψη αποδεικτικών στοιχείων για μια πρώιμη Αρτέμιδα, που χαρακτηρίζει τα βρέφη, γεννάται το ερώτημα γιατί η θεά έχει θεωρηθεί «η κατ’ εξοχήν Κουρότροφος» σύμφωνα με τα λόγια του Jean-Pierre Vernant, του κατ’ εξοχήν κλασικιστή. Μέρος της απάντησης είναι σίγουρα θεωρητικό. Μια κουροτροφική πτυχή της μορφής της Αρτέμιδος θα ταίριαζε καλά με τον ρόλο της στην ελληνική θρησκεία και γενικά τη μυθολογία. Ως η θεά που επιβλέπει και βοηθά τις μεταβάσεις, είναι η παρθένα θεά που βοηθά τους άλλους στην επικίνδυνη διαδικασία του τοκετού. Ακριβώς όπως η ίδια η Άρτεμις δεν μεγαλώνει πραγματικά, αντίθετα βοηθά τα θνητά παιδιά να επιβιώσουν αυτή την πιο επικίνδυνη περίοδο της ζωής (η βρεφική θνησιμότητα ήταν πάρα πολύ υψηλή στον αρχαίο κόσμο). Τέλος, τα παιδιά θεωρούνταν μάλλον ατίθασα και άγρια, στο μακρινό άκρο του συνεχούς μεταξύ πολιτισμένων ανθρώπων και άγριων θηρίων.

Ως θεά των άγριων θηρίων, είναι κατάλληλο το πλαίσιο για την Αρτέμιδα ώστε να προσέχει και τα άγρια ανθρώπινα «θηρία».

Επιπλέον, πρέπει να εξετάσουμε το θέμα της χρονολογίας στον κουροτροφικό ρόλο της Αρτέμιδος. Όπως σημειώθηκε παραπάνω, όλα τα κουροτροφικά επιθέματα της θεάς είναι ρωμαϊκά στη χρονολογία, άρα αρκετά μεταγενέστερα για τα ελληνικά πρότυπα. Ενώ οι εικόνες θνητών γυναικών με τα βρέφη τους που βρέθηκαν στα ιερά της Αρτέμιδος (μεταξύ άλλων) χρονολογούνται τουλάχιστον από τον (-) πέμπτο αιώνα, η επικράτηση των αγαλμάτων μικρών παιδιών στα ιερά της (μεταξύ άλλων) χρονολογείται μόνο στα τέλη του (-) τέταρτου αιώνα, και συλλογές όπως στη Μεσσήνη χρονολογούνται από την ύστερη ελληνιστική έως ρωμαϊκή. Αυτό συσχετίζεται με τα ευρήματα της καθ. Leslie Beaumont (2003, 79), η οποία σημειώνει μια σαφή αλλαγή στη στάση απέναντι στα μικρά παιδιά κατά τη διάρκεια της ελληνικής ιστορίας. Μόνο στην ύστερη ελληνιστική περίοδο και αργότερα οι Έλληνες επιδεικνύουν μια συναισθηματική, ακόμη και στοργική στάση απέναντι στα παιδιά τους. Όπως λέει, «η εικόνα των παιδιών και της παιδικής ηλικίας είχε πλέον συναισθηματοποιηθεί και εξιδανικευθεί, τόσο μέσω της αναπαράστασης χαριτωμένων παιδικών συμπεριφορών και σωματικών στάσεων όσο και μέσω της εικονογραφικής υιοθέτησης της σωματικά γοητευτικής παιδικής ανατομίας». Είναι πιθανό, λοιπόν, ότι η φροντίδα της Αρτέμιδος για τα βρέφη είναι μια μεταγενέστερη εξέλιξη που είχε να κάνει περισσότερο με μια νεοανακαλυφθείσα στοργή για τα βρέφη μεταξύ των θνητών παρά με το πρόσωπο της θεάς στο πέρασμα των αιώνων.

Είναι επίσης σημαντικό να σημειωθεί ότι άλλες θεές στο ελληνικό πάνθεον συνδέονται στενότερα με τα βρέφη των ανθρώπων από ό,τι η Άρτεμις, και από πολύ πιο νωρίς. Πρώτα από όλα είναι η Εκάτη, η πρώτη θεά που ονομάστηκε «κουροτρόφος» στην ελληνική λογοτεχνία τον (-) όγδοο–έβδομο αιώνα (Θεογονία 450-452).

― Κι ο υιος του Κρόνου την όρισε τροφό των νέων, όσων μετά απ᾽ αυτήν είδανε με τα μάτια τους το φως της Αυγής που τα πάντα βλέπει. Έτσι εξαρχής κουροτρόφος ήταν κι ήταν αυτά τα αξιώματά της.

Αυτή η πτυχή της μορφής της Εκάτης εκφράζεται καλλιτεχνικά σε μια ζωφόρο του ναού της θεάς στα Λάγινα του (-) δεύτερου αιώνος, όπου η καθιστή θεά κρατά ένα νεογέννητο βρέφος. Υπάρχει επίσης η θεά Εστία που πρέπει να εξεταστεί. Ήταν αυτή που, στην Αττική, εισήγαγε τα νέα παιδιά στην οικογένεια μέσω της αμφιδρομίας, μια τελετουργία κατά την οποία οι πατέρες περπατούσαν ή έτρεχαν γύρω από την εστία κρατώντας ένα νέο βρέφος, ενσωματώνοντας έτσι το βρέφος στην οικογένεια. Τα βρέφη που δεν εισάγονταν θεωρούνταν ξένα και μπορούσαν να εκτεθούν χωρίς ενοχές. Επιπλέον, ως η θεά που ασχολήθηκε περισσότερο με τις οικογενειακές μεταβάσεις, η Εστία ήταν τελικά προστάτιδα του οίκου και της οικογένειας. Στην Άλκηστη του Ευριπίδη, όταν η βασίλισσα ετοιμάζεται να πεθάνει, πηγαίνει στην εστία για να προσευχηθεί στην θεά Εστία για να φροντίσει τα παιδιά της (θ. 163–169):

― Θεά μου, εγώ στον Άδη κατεβαίνω· στερνή φορά προσπέφτοντας σ᾽ εσένα να γνοιαστείς σε ικετεύω τα ορφανά μου· στο υιό μου μια συντρόφισσα να δώσεις που να τον αγαπά, και τίμιον άντρα δώσε στη θυγατέρα μου· η ζωή τους πρόωρα να μην κοπεί σαν τη δική μου, της μάνας που τα γέννησε· ως το τέρμα καλότυχα να ζήσουν τη ζωή τους και με χαρά στην πατρική τους χώρα.

Τέλος, υπήρχαν οι νύμφες. Όπως ακριβώς η Εκάτη ήταν η πρώτη θεά που ονομάστηκε κουρότροφος από τον Ησίοδο, έτσι και στις Ωκεανίδες νύμφες δόθηκε το καθήκον να αναθρέψουν τα μικρά στη Θεογονία (346–348)·

― [Τηθύς] γέννησε και των Νυμφών το ιερό γένος, που πάνω στη γη ωριμάζουνε τους άντρες μαζί με τον Απόλλωνα τον βασιλιά και με τους Ποταμούς. Αυτόν τον κλήρο τον έχουν από τον Δία.

Οι Νύμφες των ορέων έκαναν παρόμοια λειτουργία στο τέλος του Ομηρικού Ύμνου στην Αφροδίτη, όταν η θεά λέει στον Αγχίση (λ. 256–258 και 273)·

― Όσο για αυτόν [τον Αινεία], όταν πράγματι πρωτοείδε το φως του ήλιου, οι βαθύκολποι νύμφες του βουνού, που κατοικούν σε αυτό το μεγάλο και ιερό βουνό. . . Θα κρατήσουν τον υιό μου μαζί τους και θα τον μεγαλώσουν.

Παρόμοιες αναφορές υπάρχουν στον Βασιλιά Οιδίποδα του Σοφοκλή (680) και στην Ηλέκτρα του Ευριπίδη (626) και στον Ρήσο. Αυτές είναι οι θεές, περισσότερο από την Αρτέμιδα, που φαίνεται να φροντίζουν τα βρέφη και τα μικρά παιδιά στη λογοτεχνία. Αντί να βλέπουμε την Αρτέμιδα ως «προστάτιδα των νηπίων», ίσως θα ήταν καλύτερα να καταλάβουμε ότι η θεά φρόντιζε τους ανθρώπους, και ιδιαίτερα τις γυναίκες, εκατέρωθεν του νηπιακού σταδίου, και ιδιαίτερα ως η θεά που βοηθούσε τους εφήβους να κάνουν τη μετάβαση στην ενηλικίωση. Όπως το έθεσε κάποτε ο καθ. Claude Calame (2001, 100–101) αναφερόμενος στον ρόλο της Αρτέμιδος ως κουρότροφος· «Αυτός ο όρος έχει χρησιμοποιηθεί πολύ συχνά για να αναφέρεται αποκλειστικά στην επιρροή της στην πρώιμη παιδική ηλικία. Ωστόσο, η κουρότροφος δεν αντιπροσωπεύει μόνο τη φροντίδα που παρέχεται στα βρέφη που θηλάζουν, αλλά συνεπάγεται θεϊκή επίβλεψη στο σύνολο της εκπαίδευσης του παιδιού μέχρι να ενηλικιωθεί». Ως η πιο στενή θεά που συνδέθηκε με τον τοκετό από τον πέμπτο αιώνα και μετά (ακόμη και στο σημείο να συγκριθεί πλήρως με τη θεά της γέννησης Ειλειθυία), η Άρτεμις προήδρευε των νέων μητέρων και των νεογνών τους, και έτσι λάμβανε την ευγνωμοσύνη τους. Στο μακρινό άκρο του φάσματος της παιδικής ηλικίας, η Άρτεμις βοηθά τους εφήβους να εξελιχθούν σε νεαρούς ενήλικες, κάτι που για τα κορίτσια περιελαμβάνει γάμο, εγκυμοσύνη και τοκετό. Ένας τέτοιος κύκλος εκφράζεται καλά σε μια αφιέρωση της Ελληνικής Ανθολογίας, όπου η Άρτεμη καλείται να προστατεύσει όχι ένα μικρό παιδί, αλλά ένα κορίτσι στο κατώφλι της γυναικείας ζωής (6.280)·

― Η Τιμαρέτα πριν από το γάμο της αφιέρωσε το τύμπανόν της, την αγαπημένη της σφαίρα (μπάλα), τον κεκρύφαλον ρύτορα (κάλυμμα μαλλιών) και τις κούκλες της με τα ενδύματά τους, μιας κόρης στην Κόρη [Άρτεμη] Λιμνάτιν, όπως ταιριάζει, Όμως, Κόρη της Λητούς, κράτησε το χέρι σου πάνω από την θυγατέρα Τιμαρέταν, και αγνή διαφύλαξε την αγνότητά της.

Οι Άρκτοι της Αρτέμιδος

Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι η Άρτεμις δεν είχε καμία σχέση με μικρά παιδιά. Όπως δείχνουν τα στοιχεία από τη Μεσσήνη, τα κορίτσια τελούσαν πράγματι σημαντικές λειτουργίες στις λατρείες της. Ίσως πουθενά δεν συμβαίνει αυτό περισσότερο από ό,τι στην Αττική σε ένα τελετουργικό γνωστό ως Αρκτεία, όπου τα μικρά κορίτσια «έπαιζαν την άρκτο» για την Αρτέμιδα στο ιερό της στη Βραυρώνα και πιθανώς και σε μερικές άλλες τοποθεσίες. Αυτά τα κορίτσια λογικά ονομάζονταν «Άρκτοι». Η συνήθης αντίληψη στη σύγχρονη μελέτη για αυτό το τελετουργικό είναι ότι κορίτσια ηλικίας 5 έως 10 ετών, ή πιθανώς ηλικίας 13 έως 15 ετών, χόρευαν και αγωνίζονταν με ιμάτια (κροκωτά) στο χρώμα του κρόκου, τις οποία μπορεί να έβγαζαν κάποια στιγμή και μετά να εκτελούσαν γυμνά. Η ιεροτελεστία ήταν ένα είδος τελετουργίας μύησης που βοήθησε να μεταμορφωθούν τα μικρά κορίτσια σε μελλοντικές μητέρες και τα κείμενα προέλευσης δείχνουν ότι κανένα κορίτσι δεν μπορούσε να παντρευτεί πριν «παίξει την άρκτο» για την Άρτεμη.

Το κύριο πρόβλημα με αυτήν την ανάλυση, και γενικότερα την Αρκτεία, είναι ότι έχουμε αξιοσημείωτα λίγες πληροφορίες για το τι συνίστατο στην πραγματικότητα το τελετουργικό ή τι σήμαινε το «παίζοντας την άρκτο». Τα στοιχεία προέρχονται από διάφορες πηγές κειμένου, όλους τους αιώνες μετά την παύση χρήσης του τελετουργικού και οι εικονογραφικές πηγές είναι πιο διφορούμενες από ό,τι φαίνεται στην αρχή. Πιο πρόσφατη μελέτη για την Αρκτεία έδειξε ότι στην πραγματικότητα υπήρχαν τουλάχιστον δύο ξεχωριστές τελετουργίες της Αρκτείας — μία για μικρά κορίτσια και μία για μεγαλύτερες εφήβους. Καμμία από αυτές δεν χρησίμευε απαραίτητα ως τελετουργίες μύησης, αλλά ήταν μάλλον τελετουργίες κατευνασμού για τη θυμωμένη θεά. Τα πρώτα στοιχεία που έχουμε για το «παίζοντας την άρκτο» προέρχονται από ένα στίχο στην κωμωδία του Αριστοφάνη στα τέλη του (-) 5ου αιώνος, την Λυσιστράτη, όταν οι γυναίκες στην Ελλάδα κάνουν αποχή από την γενετήσια πράξη για να πείσουν τους συζύγους τους να τερματίσουν έναν πόλεμο. Στους στίχους 645–646 οι γυναίκες της Αθήνας ισχυρίζονται·

― Έφερα τα ιερά σκεύη στα επτά, μετά κοπάνισα κριθάρι σε ηλικία δέκα ετών, και ενδύθηκα με κροκωτά, αμέσως μετά, ήμουν άρκτος για την Αρτέμιδα της Βραυρώνος. Τότε, με περιδέραιο με σύκα, ψηλή και όμορφη, ήμουν κανηφόρος.

Έτσι έχουμε στοιχεία από τον (-) πέμπτο αιώνα ότι τα κορίτσια «έπαιζαν την άρκτο» για την Αρτέμιδα στην Βραυρώνα, αν και δεν υπήρχαν άλλες λεπτομέρειες εκτός από τα κροκωτά ιμάτια. Οι πραγματικές ιστορίες προέλευσης προέρχονται από πολύ μεταγενέστερα -κάποια από τον (+) δέκατο αιώνα- και μια προσεκτική ανάγνωση δείχνει ότι εμπλέκονται δύο ξεχωριστές παραδόσεις. Δίνω εδώ ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα.

Σούδα: «Ήμουν άρκτος στα Βραυρώνια»·

Παρ. 1. Εόρταζαν μια εορτή στην Αρτέμιδα «παίζοντας την άρκτο» ενδεδυμένες ένα ιμάτιο κροκωτόν, χωρίς να είναι μεγαλύτερες από δέκα ούτε νεότερες από πέντε, και με το να εξευμενίζουν τη θεά.

Παρ. 2. Κάποτε μια άγρια αρκούδα περιπλανιόταν στο δήμο των Φιλαϊδών και έσπερνε τον όλεθρο. (Λένε) ότι η αρκούδα, αφού εξημερώθηκε, έγινε σύντροφος των ανθρώπων, και μια παρθένος (κόρη) έπαιζε μαζί της, και όταν το παιδί την αντιμετώπισε σκληρά, η αρκούδα προκλήθηκε και έξυσε την παρθένο. Και εξαιτίας αυτού, τα αδέρφια της την σκότωσαν.

Παρ. 3. Και γι’ αυτό έπεσε πανούκλα στους Αθηναίους. Και όταν απευθύνθηκαν στο μαντείο, είπε ότι θα υπήρχε απαλλαγή από αυτές τις κακοτυχίες αν ως πληρωμή για τη σκοτωμένη αρκούδα ανάγκαζαν τις δικές τους παρθένους να «παίξουν την άρκτο». Και οι Αθηναίοι ψήφισαν ότι μια παρθένος δεν θα μπορούσε να ζήσει μαζί με τον σύζυγό της, αν δεν έπαιζε πρώτα την άρκτο για τη θεά.

Σχόλια στην Λυσιστράτη 1. Όταν οι κόρες συνήθιζαν να εκτελούν τη μυστική ιεροτελεστία, μιμούνταν μια άρκτο. Όσες «έπαιζαν την άρκτο» για τη θεά, ενδύονταν ιμάτιο από κρόκο και μαζί τελούσαν τη θυσία για την Αρτέμιδα της Βραυρώνος και την Αρτέμιδα της Μουνιχίας, παρθένοι που επιλέγονταν και δεν ήταν μεγαλύτερες των δέκα ούτε μικρότερες των πέντε ετών. Και τα κορίτσια έκαναν επίσης τη θυσία εξευμενίζοντας τη θεά, αφού οι Αθηναίοι είχαν συναντήσει κάποτε λοιμό αφού σκότωσαν μια ήμερη άρκτο προς δυσαρέσκεια της θεάς.

Bekker Ελληνικά Ανέκδοτα αρκτεύσαι: Ο Λυσίας ανέφερε ότι ο όρος «να παίζεις την άρκτο» αναφέρεται στο πώς οι κόρες καθιερώνονται στην Αρτέμιδα πριν από τους γάμους τους. Και οι παρθένοι που παίζουν την άρκτο λέγονται άρκτοι, όπως λένε ο Ευριπίδης και ο Αριστοφάνης. Διαφορετικά λέγεται ότι «παίζω την άρκτο» σημαίνει «εξιλεώνομαι» και «θυσιάζω» στην Αρτέμιδα. Λέγεται γιατί κάποτε εμφανίστηκε μια άρκτος στον Πειραιά και έβλαψε πολλούς και μετά τη σκότωσαν κάποιοι νέοι και ακολούθησε λοιμός και ο θεός [Απόλλων] τους διέταξε, σε χρησμό, να τιμήσουν την Αρτέμιδα και να αφιερώσουν μια κόρη για την άρκτο. Και όταν, λοιπόν, οι Αθηναίοι σκέφτονταν πώς να ακολουθήσουν τον χρησμό, ένας άνθρωπος δεν το απέτρεψε, λέγοντας ότι ο ίδιος θα έκανε τη θυσία. Πήρε μια αίγα και την αποκάλεσε «κόρη» και την θυσίασε κρυφά. Και ο λοιμός σταμάτησε. Και όταν οι πολίτες τον πίστεψαν, αυτός τους είπε να ρωτήσουν για τα περαιτέρω τον θεό. Και όταν ο θεός είπε ότι όποιος ισχυριζόταν ότι έκανε τη θυσία έπρεπε να την κάνει με αυτόν τον τρόπο και στο μέλλον, ο άνθρωπος αποκάλυψε τι συνέβη στα κρυφά. Και από αυτό, τα κορίτσια πριν από το γάμο τους δεν δίσταζαν να παίξουν την άρκτο, σαν να εξιλεώνονται για τη θανάτωση του ζώου.

Ο Ευστάθιος στην Ιλιάδα 2.772 λέει· Ένας άντρας ονόματι Έμβαρος έκανε ένα τέχνασμα στην ευχή. Διότι έστησε το ιερό της Μουνυχίας Αρτέμιδος. Και εμφανίστηκε σε αυτό μια άρκτος και σκοτώθηκε από τους Αθηναίους, και έτσι δημιουργήθηκε ένας λοιμός. Και από αυτό ο θεός διακήρυξε ότι θα γινόταν απελευθέρωση αν κάποιος θυσίαζε την κόρη του στην Άρτεμη. Και ο Έμβαρος υποσχέθηκε ότι θα το έκανε υπό τον όρο ότι η οικογένειά του θα έπρεπε να έχει την ιεροσύνη ισόβια. Έντυσε τελείως την κόρη του, την έκρυψε στην εσωτερική εσοχή του ναού και στολίζοντας μια αίγα με ενδύματα, τη θυσίασε σαν να ήταν κόρη του.

Έχουμε λοιπόν δύο ξεχωριστές παραδόσεις εδώ. Στη μία, είναι μια ήμερη αρκούδα που πληγώνει ένα νεαρό κορίτσι, σκοτώνεται από τον/τους αδερφούς της, κάτι που οδηγεί σε λοιμό. Οι άνθρωποι στέλνουν στο μαντείο του Απόλλωνα στους Δελφούς και τους λένε ότι πρέπει να βάλουν τις κόρες τους να «παίξουν την άρκτο» για την Αρτέμιδα κάποια στιγμή μεταξύ πέντε και δέκα ετών. Κανένα κορίτσι δεν μπορεί να συγκατοικήσει με σύζυγο αν δεν έχει «τελέσει την άρκτο». Στη δεύτερη αφήγηση, μια άγρια άρκτος εμφανίζεται στο κεντρικό λιμάνι της Αθήνας, σκοτώνει μερικά άτομα και σκοτώνεται από άνδρες Αθηναίους. Για άλλη μια φορά ακολουθεί ένας λοιμός, έτσι για άλλη μια φορά αναζητούν τον χρησμό από τους Δελφούς, όπου ο θεός τους λέει να θυσιάσουν μια κόρη για να κατευνάσουν την Αρτέμιδα. Ένας άντρας είναι πρόθυμος να το κάνει, αλλά μόνο κρύβοντας την κόρη του στο ναό της Αρτέμιδος στη Μουνυχία και θυσίαζε αντ’ αυτού μια αίγα. Προφανώς η Άρτεμις αρκέστηκε σε αυτό και έτσι διασώθηκε και διήρκησε η παράδοση.

Αυτές οι δύο ξεχωριστές ιστορίες προέλευσης συσχετίζονται με δύο ξεχωριστές τελετουργίες. Στην πρώτη, που προέρχεται από την πρώτη ιστορία, κορίτσια ηλικίας πέντε έως δέκα ετών πρέπει με κάποιο τρόπο να παίξουν την αρκούδα για την Αρτέμιδα, τουλάχιστον στην Βραυρώνα αλλά πιθανώς και σε άλλες τοποθεσίες· το τελετουργικό δεν συνδέεται αποκλειστικά με την Βραυρώνα σε καμία από τις πηγές, απλώς στη Λυσιστράτη του Αριστοφάνους εκτελούνται εκεί από τις γυναίκες. Η ιδέα ότι όλα τα κορίτσια της Αττικής πρέπει κάποια στιγμή να κάνουν αυτή την ιεροτελεστία υποδηλώνεται από το γεγονός ότι δεν τους επιτρέπεται να παντρευτούν χωρίς να έχουν αρκτεύσει, «να έχουν τελέσει την άρκτο». Στο δεύτερο τελετουργικό, που πηγάζει από τον μύθο της δεύτερης προέλευσης, τα μεγαλύτερα κορίτσια πριν από το γάμο πρέπει να περάσουν χρόνο στο ναό της Αρτέμιδος στη Μουνιχία, και πιθανώς και στην Βραυρώνα, και να θυσιάσουν μια αίγα στη θεά.

Τα εικονογραφικά στοιχεία δεν έχουν ρίξει αρκετό φως σε αυτές τις τελετουργίες. Τα περισσότερα στοιχεία προέρχονται από μια σειρά από μικρά κεραμικά αγγεία ανάμειξης που ονομάζονται κρατηρίσκοι, τα οποία ήρθαν στο φως στη Βραυρώνα, στη Μουνιχία, στην Αθηναϊκή Αγορά (αγορά), ακόμη και στην ακρόπολη της πόλης. Απεικονίζουν θήλειες μορφές διαφόρων ηλικιών, συμπεριλαμβανομένων γυμνών μικρών κοριτσιών, που ασχολούνται με δραστηριότητες όπως αγώνες και χορείες. Έτσι, θεωρήθηκε ότι αυτοί οι κρατηρισκοί πρέπει να είναι παραστάσεις της Αρκτείας τελετής και δείχνουν μικρά κορίτσια να αρκτεύουν, «να τελούν την αρκούδα».

Το πρόβλημα είναι ότι οι λεπτομέρειες για τους κρατηρίσκους είναι και ευρείες και γενικές. Αναφέρω τον καθ. Richard Hamilton σχετικά με το είδος των λεπτομερειών που παρέχουν·

Οι συμμετέχουσες κυμαίνονται από πολύ νεαρά κορίτσια έως και ενήλικες. Τα ενδύματα τους όταν τα φορούν, φτάνουν μέχρι τους αστραγάλους, τα γόνατα, το μέσο του μηρού ή τους γοφούς τους, τα ενδύματα είναι απλά ή διακοσμημένα με λευκές ρίγες ή ένα λευκό περίγραμμα, με μανίκια ή αμάνικα, με ζώνη ή χωρίς ζώνη. Τα μαλλιά των θήλειων μορφών είναι μακριά, στους ώμους, κοντά ή δεμένα σε κότσο. Οι θήλειες μορφές τις περισσότερες φορές αγωνίζονται αλλά κάποιες φορές απεικονίζονται να τελούν χορείες, να επεξεργάζονται ή να στέκονται και να κρατούν μια δάδα, γιρλάντα, καλάθι, βακτηρία ή κλάδους δάφνης.

Ή, για να το θέσω αλλιώς, απεικονίζουν γενικά γυναικείες τελετουργίες, με πολλά ηλικίες και πολλές δραστηριότητες που απεικονίζονται. Καμμία από αυτές τις τελετουργίες δεν μπορεί να αποδοθεί συγκεκριμένα στην Αρκτεία, ή σε κάποια άλλη συγκεκριμένη ιεροτελεστία.

Και έτσι ξέρουμε ότι υπήρχαν δύο τελετουργίες στην Αττική όπου τα κορίτσια «τελούσαν την άρκτο» για την Αρτέμιδα. Στα μικρά κοριτσάκια που ονομάζονται Άρκτοι, ηλικίας πέντε έως δέκα, με κάποιο τρόπο «τελούσαν την άρκτο» με ιμάτια στο χρώμα του κρόκου, και πιθανώς τριγυρνούσαν παριστάνοντας τις άρκτους. Στην άλλη, τα κορίτσια στα πρόθυρα του γάμου ενδεδυμένες επίσης κροκωτά ιμάτια θυσίαζαν στην Αρτέμιδα, στο ναό της, υπηρετώντας πιθανώς για κάποιο διάστημα στο ιερό. Τις ονόμαζαν επίσης Άρκτους.

Καμμία ιεροτελεστία δεν λειτούργησε απαραίτητα ως τελετουργία μύησης, όπως συνηθίζεται να λέγεται στη σύγχρονη βιβλιογραφία. Τα κορίτσια στο πρώτο τελετουργικό ήταν ηλικίας πέντε έως δέκα ετών, και επομένως και πολύ μεγάλα και πολύ μικρά για μυήσεις, είναι πολύ μεγάλες για οποιαδήποτε τελετουργία όπως στους αθηναϊκούς Χόες, όπου τα τρίχρονα αγόρια έπιναν την πρώτη τους γουλιά κεκραμένο οίνο, αλλά και πολύ νέες για την έμμηνο ή την γαμήλια τελετουργία. Η δεύτερη ιεροτελεστία αφορά τα μεγαλύτερα κορίτσια που βρίσκονται στο πρόθυρον του γάμου. Ωστόσο, αντί να λαμβάνουν την Αρκτεία τους ως μύηση αυτή καθεαυτή, εκείνες αρκτεύοντας «τελώντας την άρκτο» και υπηρετώντας στον ναό της Αρτέμιδος, κατευνάζανε τον πιθανό θυμό της θεάς για το γεγονός ότι σύντομα θα αποχωρούσαν από την «χορεία» της θεάς και θα έχαναν την παρθενία τους, ενέργειες που προκαλούσαν βίαιες συνέπειες και απαντήσεις από την θεά.

Αρκετά αναφέρονται σε ένα σχόλιο στον Θεόκριτο (2.66), όπου ο σχολιαστής σημειώνει ότι οι άρκτοι «κατευθύνουν τη θεά για την παρθενία τους για να μην είναι τα αντικείμενα της εκδίκησής της». Γενικότερα, στο λεξικό Σούδα υποστηρίζεται ότι οι άρκτοι «καταπραΰνουν τη θεά».

Η Άρτεμις και οι Νεβροί (τα ελαφάκια)

Η Αττική δεν είναι το μόνο μέρος όπου τα κορίτσια λαμβάνουν μια ζωική ταυτότητα για να ευχαριστήσουν την Αρτέμιδα αλλά και οι άρκτοι δεν είναι το μοναδικό ζώο. Στα βόρεια, στη Θεσσαλία, επιγραφικά στοιχεία που χρονολογούνται από τον (-) τρίτο και (-) δεύτερο αιώνα, δείχνουν ότι εκεί κορίτσια τελούν τον νεβρό (το ελαφάκι) για την Αρτέμιδα. Όπως και στην περίπτωση της Βραυρώνος, φαίνεται να υπάρχει ένα μυθολογικό αίτιο πάνω σε αυτό το τελετουργικό· στην τραγωδία του Ευριπίδη, Ελένη, η ομώνυμη ηρωίδα αναφέρει στο στίχο 380 την ανώνυμη θυγατέρα του Μέροπος, την οποία η Άρτεμις μετέτρεψε σε χρυσοκέρατη ελάφο λόγω της υπερβολικής ομορφιάς της. Ως εκ τούτου, όπως και με την Βραυρώνα, υπήρξε κάποια προσβολή στην Αρτέμιδα που αποκαταστάθηκε από νεαρές κόρες που «τέλεσαν» την Έλαφο.

Η πλειονότητα των επιγραφών, όλες σε μαρμάρινες στήλες ή μικρογλυπτά ναών, προέρχονται από τις κοντινές πόλεις Άτραξ, Λάρισα και Φαϋττός, αλλά τουλάχιστον μία προέρχεται από την πιο μακρινή περιοχή της Δημητριάδος, υποδηλώνοντας μια ευρύτερη διάδοση της παράδοσης. Η προγονική λέξη για το ελαφάκι είναι νεβρός, και οι επιγραφές αναφέρουν ότι αυτά τα κορίτσια νεβρεύσασσα «τελούσαν το ελαφάκι» για την Αρτέμιδα. Έτσι έχουμε:

― η κόρη του Δαμοχάρους, στην Άρτεμη, νεβρεύσασσα. (Άτραξ, περ. -300/ –200, SEG 46.636)

― στην Αρτέμιδα, η Θαυμαρέτα, κόρη του Ευδαμίδη, νεβρεύσασσα. (Άτραξ, περ. -300/ –200, SEG 49.602).

― στην Άρτεμη, η Αγίς, κόρη του Αστοκράτους, νεβρεύσασσα. (Φαϋττός, -300/ –200, SEG 51.732)

― η Νίκη, κόρη του Νικαγόρου, νεβ[ρ]εύσασα. (Άτραξ, περ. -200 , SEG 34.489).

― στην Άρτεμη, η Αιχελοχίς, κόρη του Πυθαγόρου, επινε[β]εύσασσα, αφιερώθηκε. (Άτραξ, περ. -200, SEG 34.493)

― η Αντίπατρα κόρη του Κλευγένους, στην Αρτέμιδα, νεβρεύσασσα. (Άτραξ, -200/–150, SEG 42.240).

― η Λαυκρίτα κόρη του Φιλόνικου, νεβεύσανσα. (Άτραξ, περ. -200/–100, SEG 46.633).

― η Δυνατίς, η κόρη του Μελάνθιου, στην Αρτέμιδα Παγασίτιδα, νεβεύσασα. (Δημητριάς, -100, SEG 44:456).

― Στην Αρτέμιδα Θροσία, ο Ιππόλοχος, υιός του Ιππόλοχου, υπέρ της Ευβιοτείας, κόρης του Αλεξίππου, νεβευσάνσας, ανταπέδωκε. (Λάρισα, AT3 = Γιαννόπουλος 1931: 178, αρ. 18)

Δυστυχώς, οι επιγραφές δεν δίνουν στοιχεία για την ηλικία ή την οικογενειακή κατάσταση των θηλέων που τελούσαν τον νεβρό, και είναι απολύτως πιθανό οι «νεβροί» να ήταν στην πραγματικότητα μεγαλύτερες, παντρεμένες γυναίκες. Όπως μια ενήλικη ιέρεια της Αρτέμιδος στην Κυρήνη ονομαζόταν Άρκτος, και επομένως ένας παρόμοιος όρος θα μπορούσε να ήταν σε χρήση και στη Θεσσαλία. Ωστόσο, το γεγονός ότι χρησιμοποιείται ο όρος «νεβρός» αντί για την ενήλικο έλαφο, μπορεί να υποδηλώνει έναν πιο νεανικό ρόλο. Επιπλέον, όλα οι «νεβροί» τα ελαφάκια, αναφέρονται ως κόρες και όχι ως σύζυγοι, κάτι που υποδηλώνει μια πιο νεανική ηλικία και άγαμο καθεστώς για τις θεραπαινίδες της Αρτέμιδος. Όπως συνέβη με τις άρκτους στην Αττική, δεν έχουμε ιδέα για την πραγματική τους λειτουργία, τι πραγματικά συνεπαγόταν όταν «τελούσαν τον νεβρό», νεβρεύζουσσαι.

Η Άρτεμις και η Χορεία

Η σχέση της Αρτέμιδος με τα μικρά παιδιά είναι πιο διφορούμενη από ό,τι συνήθως υποθέταμε, ο ρόλος της στη ζωή των εφήβων στέκει σε πολύ πιο στέρεο έδαφος. Συγκεκριμένα, στους τόπους όπου τελούνται χορευτικοί οι Χορείες, όπου η ίδια η Άρτεμις απολαμβάνει την ωδή και την χορεία και όπου οι άνθρωποι αγάλλονται και τιμούν τη θεά με τα δικά τους λυγερά βήματα.

Η αοιδός του Ομηρικού Ύμνου της (27) είναι πιο εμφατική για τον ρόλο της Αρτέμιδος στη χορεία. Μετά από μια μέρα κυνηγιού (. 11–20):

― και όταν νιώσει χαρούμενη η κυνηγήτρα των θηρίων η τοξεύτρα κι ο νους της ευφρανθεί, τα τόξα τα ευλύγιστα αφήνει χαλαρά και πάει στο μεγάλο δώμα του καλού της αδελφού του Φοίβου Απόλλωνα, στην πλούσια πόλη των Δελφών, να οργανώσει την ωραία χορεία των Χαρίτων και των Μουσών. Κρεμάει τότε τα παλίντινά της τόξα και τα βέλη και μπρος πηγαίνει ομορφοστολισμένη στο κορμί να σύρει πρώτη τον χορό κι οι άλλες με θεϊκή φωνή δοξολογούνε την καλλίσφυρη Λητώ για τα παιδιά που γέννησε άριστα μέσα στους θεούς στις σκέψεις και στα έργα.

Ο συγγραφέας του Ομηρικού Ύμνου για την Αφροδίτη σημειώνει ότι η θεά των δασών απολαμβάνει τη λύρα και την χορεία όσο τα όρη και το κυνήγι, όλα αυτά που αποκλείονται από τα έργα της Αφροδίτης (στ. 19). Στον Ύμνο του Καλλίμαχου για την Αρτέμιδα, η θεά τελεί χορεία με τις νύμφες μετά από μια επιτυχημένη ημέρα τόξευσης, είτε στην Αίγυπτο, στην Ελλάδα ή ακόμα και στη Σκυθία (στ. 170). Στην Παροιμία 9, ο αρχαίος Έλληνας μυθογράφος, ο Αίσωπος, έφτασε κάποτε στο σημείο να αναρωτηθεί: «Και πού δεν χόρεψε η Άρτεμις;» σε σχέση με την προτίμηση της θεάς για την χορεία.

Όπως η Άρτεμις αγαπά να χορεύει, έτσι και οι νεαρές κόρες και οι νέοι τελούσαν χορείες προς τιμήν της και στις εορτές της. Στην Ιφιγένεια στην Αυλίδα του Ευριπίδη (στ. 1480–1481), η νεαρή ηρωίδα ζητά από τον Χορό των νεαρών κορασίδων (τις νεανίδες) «Χορέψτε τον κύκλο για την Αρτέμιδα, την βασίλισσα Αρτέμιδα την ευλογημένη, γύρω από το ιερό της και τον βωμό της», ενώ στις Τρωάδες του Ευριπίδη, οι νεανίδες του Χορού αφηγούνται πώς άδουν και χορεύουν σε Χορείες γύρω από τον ιερό οίκο προς τιμήν της «κόρης των λόφων, του παιδιού του Διός» όταν οι Αχαιοί εισέβαλαν στην Τροία (στ. 553–555). Στα μετέπειτα χρόνια ο Παυσανίας κατέγραψε πώς στη Λακωνία (3.10.7), «οι Καρυαί είναι περιοχή ιερή για την Αρτέμιδα και τις νύμφες, και εδώ ίσταται στο ύπαιθρο ένα άγαλμα της Αρτέμιδος Καρυάτιδος. Εδώ κάθε χρόνο οι Λακεδαιμόνιες κόρες τελούν χορείες κατέχοντας μια παραδοσιακή γηγενή χορεία».

Μια τοποθεσία ιδιαίτερα γνωστή για τα χορικά της αφιερωμένα στην Αρτέμιδα ήταν η Έφεσος. Σύμφωνα με τον ποιητή Καλλίμαχο της ελληνιστικής εποχής, το έθιμο αυτό καθιερώθηκε από Αμαζόνες που ίδρυσαν τη λατρεία χορεύοντας γύρω από ένα ξύλινο ξόανο της θεάς. Οι στίχοι 237–247 του Ύμνου του στην Άρτεμη αναφέρουν πώς:

― Και για εσένα οι πολεμόχαρες Αμαζόνες κάποτε αφιέρωσαν ένα ξύλινο άγαλμα στα παράλια της Εφέσου κάτω από μια βελανιδιά· Η Ιππώ έκανε την ιεροτελεστία για σένα. Και οι ίδιες, και η βασίλισσα Ούπις, γύρω από το άγαλμα χόρεψαν πρώτα πολεμικό χορό, με πανοπλίες, με ασπίδες· και μετά πάλι ιστάμενες σε κύκλο, χορεύοντας σε μεγάλες κυκλικές χορείες. Και οι λεπτόφωνες σύριγγες που σφύριζαν συνόδευαν σε ωραίο σχήμα, για να αρχίσουν τον χτυπητό χορό.

Αργότερα αυτό το τελετουργικό ακολούθησαν οι κόρες της Εφέσου, όπως περιγράφεται από τον Αθηναίο κωμικό ποιητή Αυτοκράτη στο έργο του Τυμπανισταί, όπως αναφέρεται στο έργο De Natura Animalium του Ρωμαίου λόγιου Αίλιου (12.9):

― Όπως οι αγαπημένες κόρες των Λυδών, χορεύουν πηδώντας εύστροφα τραβώντας πίσω τα μακριά μαλλιά τους με τα χέρια τους, δίπλα στην Εφέσια Αρτέμιδα την πιο όμορφη, και βυθίζοντας τους γοφούς τους και μετά πάλι να αναπηδούν, όπως ένα πτηνό που χοροπηδάει.

Αν ο Αριστοφάνης στην κωμωδία του Νεφέλες (στ. 599–600), αναφέρεται σε αυτόν τον χορό όταν λέει «Ευλογημένη θεά που έχεις τον ολόχρυσο οίκο της Εφέσου, στον οποίο οι κόρες της Λυδίας σε σέβονται πολύ», τότε έχουμε στοιχεία ότι αυτή η πρακτική λατρείας που χρονολογείται τουλάχιστον από τον (-) πέμπτο αιώνα.

Η Άρτεμις δεν είναι η μόνη θεότητα που συμμετέχει στην χορεία ή λατρεύεται με χορείες. Ακριβώς όπως οι νεανίδες (και οι νέοι) χορεύουν για την Αρτέμιδα, οι νέοι χορεύουν για τον Απόλλωνα ήδη από τη σύνθεση των ομηρικών επών. Η Ήρα, η Αφροδίτη, η Αθηνά και η Δήμητρα έχουν επίσης τις χορικές τους λατρευτικές ευφράνσεις· και όλες οι χορείες στο αθηναϊκό δράμα είναι από τη φύση τους αφιερωμένες στον Διόνυσο. Από τους οικοδεσπότες του Ολύμπου ο Απόλλωνας είναι ο Χορηγός(«ο θεός που ηγείται του χορού»),και τυπικά χορεύει με τις Μούσες που ευφραίνουν τους Ολύμπιους θεούς.

Παρόλα αυτά, η Άρτεμις τελεί χορείες με τις παρθένους νύμφες της ή οι νεανίδες που τελούν χορείες για την Αρτέμιδα, είναι εξέχουσες λατρευτικές παραστάσεις στα πάτρια των Ελλήνων και την παράδοση. Ένα μεγάλο μέρος αυτού οφείλεται στο ότι στην Ελλάδα των προγόνων η χορωδία δεν είναι μόνο μια θρησκευτική πρακτική, αλλά και ένα μέσο εκπαίδευσης (παιδείας), και επομένως μέρος της διαδικασίας με την οποία τα παιδιά μεταμορφώνονταν σε ενήλικες. Αυτό περιγράφεται ρητά από τον Αθηναίο φιλόσοφο Πλάτωνα του (-) πέμπτου αιώνος, στους Νόμους του (665a):

― ΑΘ. Είπαμε, αν θυμάστε, στην αρχή αυτής αυτής της συζήτησης, ότι η φύση όλων των νέων, φλογερή καθώς είναι, δεν θα μπορούσε να μείνει ήσυχη ούτε όσον αφορά στο σώμα ούτε όσον αφορά στη φωνή, αλλά θα ξεφώνιζε (κάθε έτος) πάντοτε και θα χοροπηδούσε, και ότι αίσθηση τάξεως, προκειμένου και για τα δύο αυτά, κανένα από τα άλλα ζώα δεν θα μπορούσε να διαθέτει, και ότι μόνον η ανθρώπινη φύση θα κατείχε τούτο· ότι το όνομα, εξ άλλου, για την τάξη της κίνησης θα ήταν ρυθμός και προκειμένου πάλι για εκείνην της φωνής, όπου βρίσκονται αναμεμειγμένοι ο οξύς και ο βαρύς τόνος, θ’ αποδιδόταν το όνομα Αρμονία, ενώ και τα δύο μαζί θα αποκαλούντο Χορεία.

Η Άρτεμις ταιριάζει ιδιαίτερα σε αυτή την πτυχή της λατρευτικής παράδοσης γιατί είναι αυτή που προεδρεύει αυτής της εξέλιξης των νέων. Ως θεά των νέων, λοιπόν, η Άρτεμις χρησιμοποιεί την χορεία για να εκπαιδεύσει τις διάφορες κατηγορίες των νέων και να τους μετατρέψει σε μορφωμένους, καλοσχηματισμένους ενήλικες.

Στην πιο σκοτεινή πλευρά της θεάς, συχνά στα χορικά της Αρτέμιδος, τα μυθολογικά ή τα αληθινά, ήταν που οι νεαρές κόρες παρασύρονταν ή βιάζονταν και έτσι μετατοπίζονταν βίαια από την κοριτσίστικη ηλικία στη γυναικεία ηλικία.

Ως θεά των Μεταβάσεων, η Άρτεμις προεδρεύει φυσικά αυτής της πτυχής της ελληνικής ζωής. Πολλές φορές, όπως είναι αναμενόμενο, νιώθουμε συμπάθεια για αυτά τα θύματα βιασμού, αλλά, όπως θα δούμε, η ίδια η Άρτεμις δεν ήταν πάντα τόσο κατανοητή.

Η γενετήσια επαφή και η τιμωρία

Ένα από τα θέματα που επανεμφανίζονται συχνά στη μελέτη της Αρτέμιδος είναι ότι η στιγμή της μετάβασης από παρθένο σε μη πια παρθένο για τις γυναίκες ήταν επικίνδυνη και συχνά βίαιη. Αν και η ίδια η Άρτεμις παραμένει αιώνια παρθένα, οι κορασίδες, οι νύμφες, ακόμη και οι θεές που χορεύουν μαζί της στις χορείες βιάζονται πολλές φορές, όπως η Περσεφόνη και οι κόρες των Λακώνων στις Καρυές, ή αποπλανούνται, όπως συνέβη με την Πολυμήλη. Αν και το πρώτο θέμα είναι πιο δημοφιλές – της βίαιης απαγωγής – το θέμα της αποπλάνησης είναι επίσης εξαιρετικά επικίνδυνο, γιατί οι κορασίδες που δεν μπορούσαν να ελέγξουν τον εαυτό τους τιμωρούνται από την Αρτέμιδα.

Η Καλλιστώ

Το πιο διάσημο παράδειγμα οργής της Αρτέμιδος ενάντια στις αγνές παρθένους νύμφες της είναι ο μύθος της Καλλιστώς. Αν και οι περισσότερες από τις αναφορές σε αυτόν τον μύθο είναι μεταγενέστερες (Απολλόδωρος, Παυσανίας (8.3.6–7) και Οβίδιος (Μεταμορφώσεις 2.405–531), όλες ρωμαϊκές κατά την ημερομηνία), ο Απολλόδωρος ισχυρίζεται ότι ο Ησίοδος αναφέρθηκε σε αυτόν, ενώ τον (-) πέμπτο αιώνα ο δραματικός ποιητής Αισχύλος παρουσιάζει ένα χαμένο έργο που ονομάζεται Καλλιστώ, και έτσι έχουμε στοιχεία ότι η ιστορία της κόρης μας πηγαίνει πολύ πίσω στην μυθολογία. Σύμφωνα με την αφήγηση του Απολλόδωρου στη Βιβλιοθήκη του (Βιβλιοθήκη, 3.8.2), η Καλλιστώ ήταν είτε νύμφη είτε θνητή κόρη που εισήλθε στην κυνηγετική ομάδα της Αρτέμιδος, ενδεδυμένη σαν τη θεά και ορκισμένη να παραμείνει παρθένα. Ωστόσο, ο Δίας είτε παρέσυρε είτε, σύμφωνα με τις περισσότερες πηγές, βίασε την κόρη, αφού την πλησίασε μεταμφιεσμένος είτε ως «Άρτεμις» είτε ως τον αδερφό της, ως «Απόλλωνας». Τότε, για να κρύψει την πράξη του, μετέτρεψε την Καλλιστώ, έγκυο πια, σε άρκτο για να την κρύψει από τη σύζυγό του. Σε άλλες εκδοχές του μύθου, η Άρτεμις είναι αυτή που μεταμορφώνει την κόρη σε θηρίο. Τελικά η Άρτεμις τόξευσε την κόρη που έγινε άρκτος, είτε για να ευχαριστήσει την Ήρα είτε για να τιμωρήσει την κόρη επειδή έχασε την παρθενία της. Ο Δίας με συμπόνια, τοποθέτησε την Καλλιστώ στους ουρανούς, όπου έγινε ο αστερισμός της Μεγάλης Άρκτου (Μεγάλη Άρκτος). Έσωσε επίσης τον υιό με τον οποίο ήταν έγκυος — τον Άρκτο, ο οποίος έγινε ο προπάτορας των Αρκάδων.

Η ιστορία είναι οδυνηρά δυσάρεστη στους σύγχρονους αναγνώστες, καθώς τιμωρείται το θύμα του βιασμού. Ωστόσο, εκφράζει ξεκάθαρα τους κινδύνους που ενέχει η μετάβαση των κορασίδων στην ετεροφυλοφιλία. Τα κοινά θέματα είναι ότι είναι τρομακτική και βίαιη, η βούληση της κορασίδος είναι άσχετη, η εγκυμοσύνη είναι ως επί το πλείστον αναπόφευκτη, αλλά ότι στο τέλος λαμβάνεται ένα βραβείο, ένας τυπικά και κοινωνικά αποδεκτός γάμος (όπως στην περίπτωση της Περσεφόνης), αλλά στην περίπτωση της Καλλιστώς καταστερισμός και την αθανασία, αλλά και ένας υιός.

Η Άρτεμις Τρικλαρία των Πατρών

Τέτοιες παροχές είναι σπάνιες για τα θύματα της Αρτέμιδος. Τείνουν να πεθαίνουν, είτε μέσω αυτοκτονίας που προκαλείται από ντροπή είτε, στην περίπτωση της Κομαιθώς και του Μελάνιππου, με τη θεϊκή έγκριση εκτέλεσης της θυσίας. Σύμφωνα με τον Παυσανία (7.19.1–20.2), κάποτε το ιερό της Τρικλαρίας Αρτέμιδος στην Πάτρα της Αχαΐας το φρόντιζε μια παρθένα κόρη μέχρι την ώρα του γάμου της. Μία από αυτές τις παρθένες ιέρειες ήταν η Κομαιθώ, η πιο όμορφη κόρη στην Πάτρα την εποχής της. Φυσικά, ερωτεύτηκε παράφορα τον Μελάνιππο, τον πιο όμορφο νέο της πόλης. Αλίμονο, οι γονείς τους αρνήθηκαν να τους αφήσουν να τελέσου γάμο και έτσι το ζεύγος εντρύφησε το πάθος του στο ιερό της Αρτέμιδος. Σε εκδίκηση, η Άρτεμις έστειλε έναν λοιμό σε ολόκληρη την πόλη, αρρωσταίνοντας τους ανθρώπους και ξεραίνοντας τις σοδειές και τις καλλιέργειες. Τελικά οι πολίτες έστειλαν θεωρία στους Δελφούς για να μάθουν πώς να τελειώσει ο λοιμός και η Πυθία ανέθεσε στους Πατρινούς να θυσιάσουν την Κομαιθώ και τον Μελάνιππο στην Αρτέμιδα και στο εξής να θυσιάζουν κάθε χρόνο την πιο όμορφη θεραπαινίδα στις θεές. Ο ποταμός δίπλα στο ιερό όπου γίνονταν οι θυσίες έγινε γνωστός ως Αμειλίχιος, «Αδυσώπητος».

Αργότερα, το μαντείο των Δελφών έστειλε έναν περαιτέρω χρησμό: Οι θυσίες θα σταματούσαν όταν ένας ξένος βασιλιάς έφερνε έναν ξένο θεό στην Πάτρα. Εν τω μεταξύ, ο Ευρύπολος, ο βασιλιάς της Ωλένου, έφυγε από την Τροία μετά τον πόλεμο, όταν έλαβε ένα άγαλμα του Διόνυσου που κατασκευάστηκε από τον Ήφαιστο μέσα σε μια λάρνακα. Όταν άνοιξε την λάρνακα και είδε το άγαλμα, τρελάθηκε. Σε περιόδους διαύγειας, πήγαινε στους Δελφούς, όπου ο χρησμός του είπε ότι θα θεραπευόταν όταν θα πήγαινε σε ένα μέρος στην Ελλάδα όπου έκαναν μια ξένη μη ελληνική θυσία και θα αφιέρωνε εκεί τον θεό μέσα στη λάρνακα. Ο Ευρίπολος ήρθε στην Πάτρα, όπου έκαναν μια ανθελληνική θυσία κόρης στην Αρτέμιδα. Εκεί καθιέρωσε τη λατρεία του Διόνυσου Αισυμνήτου (αυτός που υφαρπάζει την εξουσία με την βία) και οι θυσίες θα λάμβαναν τέλος. Σύμφωνα με τον Παυσανία (7.20.1–2):

― την ίδια νύχτα έλαβε αυτό το σημάδι τιμής — τα παιδιά, όσα είναι στην περιοχή, κατεβαίνουν στον ποταμό Μειλίχιο με στέφανους από στάχυα στο κεφάλι τους. Ήταν πάρα πολύ κοσμημένοι ακόμη και στα παλιά χρόνια, όσοι οδηγούνταν για θυσίες στην Αρτέμιδα. Αλλά στην εποχή μας αφήνουν στην όχθη τους στέφανους του σταριού μπροστά στη θεά, και κάνοντας λουτρό στο ποτάμι παίρνουν αμέσως νέους στέφανους από κισσό και μετά πηγαίνουν στο ιερό του [Διονύσου] Αισυμνήστου. Αυτά τα καθιέρωσαν για να τα τελούν.

Η πρακτική της θυσίας των εφήβων αντικαταστάθηκε από ένα τελετουργικό όπου τα μικρότερα παιδιά λούζονταν στο ποτάμι δίπλα στο ιερό της Αρτέμιδος. Κατεβαίνουν κοσμημένοι όπως τα πρώην θύματα, αλλά βγαίνοντας από το ποτάμι φορούν τα χαρακτηριστικά ενδύματα του Διονύσου με τον στέφανο από τον κισσό. Υπάρχει κάποια διατριβή ως προς το εάν οι παίδες που εκτελούν το τελετουργικό είναι και των δύο φύλων ή απλώς αγόρια. Καθώς η λέξη «παις» είναι λειτουργικά ουδέτερη ως προς το φύλο και αναφέρεται συγκεκριμένα σε μικρά παιδιά οποιουδήποτε φύλου, σε αντίθεση με την, ας πούμε, «παρθένο», που υποδηλώνει μια έφηβη γυναίκα, και τα δύο φύλα είναι σίγουρα πιθανώς. Επιπλέον, καθώς το τελετουργικό εμπλέκεται τόσο στα αγόρια όσο και στα στις κόρες της Πάτρας, είναι πιο πιθανό οι παίδες να είναι και αγόρια και κορίτσια.

Αν και ο Διόνυσος είναι ευρύτερα γνωστός ως ο θεός του οίνου, για τον οποίο τον αγαπάμε πολύ, είναι γενικότερα μια θεότητα της οριότητας, της (προσωρινής) υπέρβασης των ορίων όπως λογικής και τρέλλας (άρα μέθη), των αρρένων και των θηλέων, του ανθρώπου και του ζώου. Εισέρχεται για να διορθώσει μια κατάσταση που είχε πάει εντελώς στραβά για τα ελληνικά πρότυπα. Η Κομαιθώ και ο Μελάνιππος πραγματοποίησαν ακατάλληλα τη μετάβαση από παιδί σε ενήλικα μέσω της γενετήσιας επαφής τους, γιατί τέλεσαν πρώιμα την πράξη αυτή και εκτός γάμου αλλά και μέσα σε ιερό κάτι που είναι γνωστό ως μίασμα ή τελετουργική ακαθαρσία στους κανόνες των ελληνικών ιερών. Η παράβασή τους έφερε καταστροφή σε ολόκληρη την πόλη και οδήγησε στην ετήσια θυσία μιας κόρης και ενός αγοριού. Όταν έφτασε ο Διόνυσος διόρθωσε την ιεροτελεστία παρέχοντας ένα εναλλακτικό μέσο ξεπερνώντας αυτό το όριο στην θρησκευτικότητα. Τώρα τα μικρότερα παιδιά, προτού αναπτυχθούν οι ορμόνες τους, όπως θα λέγαμε, πήγαιναν κυριολεκτικά στο τελετουργικό να κάνουν ένα κρύο λουτρό και να τεθούν υπό την προστασία του Διόνυσου, μιας θεότητας που, όπως και η Άρτεμις, που παίζει καθοριστικό ρόλο στη υπέρβαση των ορίων. Ο Διόνυσος τους βοηθά να διοχετεύσουν (όχι να καταστείλουν!) τις πιο άγριες παρορμήσεις τους και έτσι να απέχουν από το να προσβάλλουν την παρθένα θεά Αρτέμιδα.

Ο Ευρίπολος όταν επέστρεψε από τον Τρωικό Πόλεμο βοήθησε να τερματιστεί το «βάρβαρο» (σημαίνει ανόητο) τελετουργικό της αυτής της θυσίας, επομένως γίνεται σαφές ότι η προέλευση αυτής της ιστορίας είναι τυλιγμένη βαθιά μέσα στον μυθολογικό χρόνο, και πιθανώς ποτέ δεν ήταν πραγματική περίοδος κατά την οποία έλαβε χώρα το τμήμα αυτής της μυθολογικής θυσίας. Το σημαντικό είναι ότι οι κάτοικοι της Πάτρας πίστευαν ότι η πρακτική τους – το να φέρνουν παιδιά στον ποταμό Μειλίχιο – ήταν μια αποκατάσταση για το αρχαίο πρόβλημα και ότι ο Διόνυσος βοήθησε στην προστασία των παιδιών τους από την οργή της Αρτέμιδος.

Η Ασθένεια των Παρθένων

Η αντίθεση στις νεαρές γυναίκες που χάνουν ακούσια την παρθενία τους και τιμωρούνται από την Άρτεμη στο μύθο είναι ότι οι νεαρές γυναίκες που δεν χάνουν την παρθενία τους σε νεαρή ηλικία και τιμωρούνται από το ίδιο τους το σώμα σώζονται από την Αρτέμιδα στην πραγματική ζωή. Καταγράφονται τόσα πολλά στα ιατρικά κείμενα του (-) 4ου αιώνα, όπως στο Ιπποκράτειο κείμενο «Περί Παρθένων» (8.466). Αυτό είναι ένα κείμενο που γράφτηκε από άνδρες που εκφράζουν τη δική τους πεποίθηση για το πώς λειτουργούσε (ή όχι) το γυναικείο σώμα στα τέλη της εφηβείας. Αν και ο συγγραφέας έχει μια «επιστημονική» προοπτική, υποδεικνύει ότι ο κοινός λαός αναγνώριζε τον ρόλο της Αρτέμιδος στη θεραπεία των κοριτσιών στην ηλικία της ήβης που τρελαίνονταν όταν τους εισέρχονταν στην γενετήσια ωριμότητα.

― Ως αποτέλεσμα των οραμάτων, πολλοί άνθρωποι πνίγονται μέχρι θανάτου, περισσότερες γυναίκες παρά άνδρες. . . Και οι παρθένες που δεν παίρνουν σύζυγο την κατάλληλη στιγμή για γάμο βιώνουν αυτά τα οράματα πιο συχνά, ειδικά την ώρα της πρώτης μηνιαίας περιόδου τους, αν και προηγουμένως δεν είχαν τέτοια άσχημα όνειρα αυτού του είδους. Γιατί αργότερα το αίμα συλλέγεται στη μήτρα ως προετοιμασία για τη ροή εκτός· αλλά όταν το άνοιγμα της εξόδου δεν ανοίγει και ρέει περισσότερο αίμα στη μήτρα λόγω της τροφής του σώματος και της ανάπτυξής του, τότε το αίμα που δεν έχει πού να τρέξει, λόγω της αφθονίας του, ορμάει μέχρι την καρδιά και τους πνεύμονες· και όταν αυτά γεμίζουν με αίμα, η καρδιά γίνεται νωθρή και μετά, λόγω της νωθρότητας, μουδιάζει, και μετά, λόγω του μουδιάσματος, η παραφροσύνη καταλαμβάνει τις γυναίκες. . . Όταν αυτά τα μέρη γεμίζουν με αίμα, το ρίγος αρχίζει με πυρετούς. . . Όταν είναι αυτή η κατάσταση, η κόρη τρελαίνεται εξαιτίας της βίαιης φλεγμονής, και γίνεται δολοφονική λόγω της φθοράς, και φοβάται λόγω του σκότους. Οι κορασίδες προσπαθούν να πνιγούν λόγω της πίεσης στην καρδιά τους. Η θέλησή τους, ταραγμένη και στενοχωρημένη λόγω της κακής κατάστασης του αίματος, επιβάλλει το κακό από μόνο του. Σε ορισμένες περιπτώσεις το κορίτσι λέει φρικτά πράγματα· [τα οράματα] τη διατάζουν να πηδήξει επάνω και να ρίξει τον εαυτό της σε πηγάδια και να πνιγεί, σαν να ήταν καλό για εκείνη και σαν να εξυπηρετεί κάποιον χρήσιμο σκοπό. Όταν ένα κορίτσι δεν έχει οράματα, εμφανίζεται μια επιθυμία που την αναγκάζει να αγαπήσει τον θάνατο σαν να ήταν μια μορφή καλού. Όταν αυτό το άτομο επανέρχεται στο σωστό μυαλό του, οι γυναίκες δίνουν στην Άρτεμη διάφορα αφιερώματα, ιδιαίτερα τα πιο πολύτιμα γυναικεία ενδύματα, ακολουθώντας τις εντολές των χρησμών.

Όπως θα δούμε, η αφιέρωση ενδυμάτων στην Αρτέμιδα ασκούνταν επίσης από γυναίκες που γέννησαν με επιτυχία. Έτσι, υπήρχε μια κοινή ιεροτελεστία Ευχαριστίας προς την θεά και στις δύο πλευρές της μετάβασης στην ολοκληρωμένη γυναικεία ηλικία.

Η ασθένεια άλλων παρθένων

Η ιατρική συλλογή κειμένων δεν είναι το μόνο μέρος όπου βρίσκουμε πληροφορίες για τις θεραπευτικές ικανότητες της Αρτέμιδος. Αν και ευρύτερα γνωστή ως θεά του λοιμού, όπως θα δούμε παρακάτω), η Άρτεμις εμφανίζεται επίσης στη μυθολογία ως θεραπευτική θεότητα, αν και όχι στον βαθμό που δείχνει ο αδελφός της Απόλλων Παιάν. Το πιο διάσημο παράδειγμα αυτής της λειτουργίας της θεάς εμφανίζεται στην 11η Επινίκεια Ωδή του Βακχυλίδη, όπου αφηγείται πώς η θεά θεράπευσε τις κόρες του βασιλιά του Προίτου από την παραφροσύνη στο ιερό της στους Λουσούς της Αρκαδίας (Επινίκειος 11, στ. 37–58, 92–119).

― όμως τώρα η Άρτεμις αγροτέρα με το χρυσό της βέλος, η ευγενής φημισμένη για το τόξο της, χάρισε διαρκή νίκη. Κάποτε της έστησε ο υιός του Αβάντος έναν βωμός που ζήτησε με πολλές προσευχές, μαζί με τις καλοενδεδυμένες κόρες του. Τους τρόμαξε η παντοδύναμη Ήρα από τις όμορφες, ψηλόσκεπες αίθουσες του Προίτου, τρελλαίνοντας τα μυαλά τους με δυνατά, περιοριστικά χτυπήματα, γιατί ενώ ήταν ακόμη σε παρθενικό πνεύμα πήγαν στο τέμενος της θεάς πορφυρόζωνες λέγοντας ότι ο πατέρας τους ξεπέρασε κατά πολύ σε πλούτο τη χρυσαυγίτη σύζυγο του ιερού, ευρέως του ισχυρού Διός. Θυμωμένη μαζί τους (η Ήρα), τους έβαλε στο μυαλό μια στρεβλή σκέψη και κατέφυγαν στο δασώδες όρος με τρομερές κραυγές, αφήνοντας πίσω τους την πόλη της Τίρυνθας και τα θεόχτιστα μονοπάτια της.

. . . .

Δεκατρείς ολόκληρους μήνες υπέφεραν σε όλο το πυκνό σκιερό δάσος. Και μετά κατέφυγαν στην μηλότροφο Αρκαδία· αλλά όταν πράγματι ο πατέρας τους ήρθε στον ποταμό Λούσο που ρέει πολύ, τότε πλένοντας το δέρμα του φώναξε τη βοώπιν κόρη της πορφυροπέπλου Λητούς απλώνοντας τα χέρια του, προς τις ακτίνες του ήλιου με το γρήγορο άρμα, να απομακρύνει την άθλια, καλπάζουσα τρέλα από τα παιδιά του. «Θα θυσιάσω είκοσι κόκκινους ταύρους άθραυστους». Η κυνηγός Των θηρίων του εξαίρετου πατρός άκουσε τον άνδρα που προσευχόταν και έπεισε την Ήρα να σταματήσει να τρελαίνει τις κόρες με τους ανθισμένους στέφανους. Και αμέσως έβαψαν το τέμενος σου και έχτισαν βωμό με αίμα αμνού και έστησαν χορείες γυναικών. Και τότε προσέγγισες τους άνδρες που λάτρευαν τον Άρη της ιππότροφου πόλης της Αχαΐας, και με καλή τύχη κατοικείς στο Μεταπόντον, ω Χρυσή Αρχόντισσα των ανθρώπων, και για σένα είναι ωραίο το άλσος δίπλα στον καλοποτισμένο Κάσα.

Από Αγόρια σε Άνδρες

Η Άρτεμις είναι λιγότερο ορατή στη μετάβαση από την παιδική ηλικία στην ανδρική ηλικία στην πάτρια Ελλάδα. Αυτό οφείλεται πιθανώς στο ότι η μετάβαση είναι πολύ πιο δύσκολη και, σε αντίθεση με ό,τι είναι για τα κορίτσια, περισσότερο κοινωνική παρά σωματική. Για τις κόρες, η εξέλιξη από κόρη σε γυναίκα είναι ως επί το πλείστον βιολογική – ένα κορίτσι είναι ανύπαντρος παρθένος, ενώ μια γυναίκα (γυνή) είναι σύζυγος (επίσης γυνή) και μητέρα. Η όλη διαδικασία διαρκεί περίπου ένα χρόνο και συνήθως ολοκληρώνεται πριν το κορίτσι γίνει 19 ετών το μεγαλύτερο όριο.

Για τα αγόρια, η διαδικασία είναι σχετικά μεγάλη. Σε ηλικία 18 ετών, οι Αθηναίοι άνδρες, για τους οποίους έχουμε τα καλύτερα στοιχεία, μπορούν να κληρονομήσουν, να εκπροσωπηθούν στα δικαστήρια και τα ορφανά κηρύσσονται ανεξάρτητα από την κρατική φροντίδα. Γίνονται εφήβοι στη στρατιωτική εκπαίδευση, όπως και τα αγόρια των Σπαρτιατών που εντάσσονται στην Κρυπτεία σε αυτή την ηλικία. Εντούτοις, οι άνδρες ηλικίας 20 έως 30 ετών θεωρούνται ακόμα αρκετά νέοι, νέοι στην Αθήνα (κυριολεκτικώς «νέοι») και ηβώντες στη Σπάρτη (κυριολεκτικώς «νέοι»). Οι Σπαρτιάτες νυμφεύονται σε αυτό το σημείο, αλλά δεν είναι ελεύθεροι να ζήσουν με τις οικογένειές τους μέχρι την ηλικία των 30 ετών. Οι περισσότεροι Έλληνες άντρες νυμφεύονται μεταξύ 30 και 36 ετών. Επειδή οι περισσότεροι άνδρες αρχίζουν να κάνουν παιδιά γύρω στα 30, όταν ένας άντρας έκλεισε τα 30, ο ίδιος ο πατέρας του ήταν πιθανότατα νεκρός, πράγμα που σημαίνει ότι ο άνδρας αποκτούσε σύζυγο και την κληρονομιά του πατέρα του περίπου ταυτόχρονα. Έτσι, στα μάτια του νόμου και του κράτους, κάποιος γίνεται επίσημα άντρας στην Σπάρτη.

Όπως σημείωσε ο Robert Garland στο βιβλίο του The Greek Way of Life, η διαδικασία ενηλικίωσης για τους άρρενες είναι μια έντονα κοινωνική διαδικασία. Για το αρχέτυπο του Τηλέμαχου, το να γίνει άνδρας σήμαινε να επιβάλει τη θέλησή του στη μητέρα του, να αντιμετωπίσει τους μνηστήρες που σπατάλησαν την πατρική του περιουσία, να βγει στον κόσμο για να δημιουργήσει δεσμούς με τους συμμάχους του πατέρα του και να κάνει μόνος του νέες ξενικές σχέσεις. Για άλλους λιγότερο μυθικούς νέους, οι ιεροτελεστίες περιλαμβάνουν τη στρατιωτική εκπαίδευση που αναφέρθηκε παραπάνω, τη συμμετοχή σε τελετουργίες κοινωνικού δεσμού όπως η Κουρεώτις και τη συμμετοχή στον κυβερνητικό μηχανισμό. Το εύρος των αλλαγών αφορά πολυάριθμες θεότητες, εκείνες που προστατεύουν το αστικό σώμα, τη φυλή, τον στρατό, τον θεσμό του γάμου. Οποιοσδήποτε ρόλος της Αρτέμιδος μειώνεται με τη διάρκεια και την επιπλοκή της διαδικασίας ανδρικής ενηλικίωσης.

Ωστόσο, η Άρτεμις είναι ακόμα αυτή που προεδρεύει της χορεία και της ωδής των αγοριών και των κοριτσιών. Τα αγόρια στο πρόθυρον του ανδρισμού αφιερώνουν τους βοστρύχους των μαλλιών τους στην Αρτέμιδα, όπως και τα κορίτσια.

Επιπλέον, τα στοιχεία δείχνουν ότι η Άρτεμις ασχολείται ενεργά με την επιβίωση των αγοριών, και από αυτή την άποψη δύο στοιχεία είναι άξια προσοχής. Στην Λακεδαιμονίων Πολιτεία του (2.9), ο Ξενοφών μας λέει ότι ο Λυκούργος, ο Σπαρτιάτης νομοθέτης, καθιέρωσε ως «ευγενές» για τα πεινασμένα αγόρια της Σπάρτης να κλέβουν όσο το δυνατόν περισσότερα τυριά από την Ορθεία. Ομοίως, ο Ηρόδοτος θυμάται πώς κάποτε (3.48):

― ..ο Περίανδρος, ο γιος του Κυψέλου (της Κορίνθου), έστειλε τότε στον Αλυάττη στις Σάρδεις τριακόσιους γιους έγκριτων Κερκυραίων για να τους ευνουχίσουν· και όταν οι Κορίνθιοι που συνόδευαν τα παιδιά, προσορμίστηκαν στη Σάμο, μαθαίνοντας οι Σάμιοι τον λόγο, γιατί τα πήγαιναν στις Σάρδεις, πρώτα δασκάλεψαν τα παιδιά να καταφύγουν στο ιερό της Αρτέμιδος και ύστερα δεν άφηναν τους άλλους να τραβήξουν τους ικέτες από το ιερό, και όταν οι Κορίνθιοι εμπόδιζαν τα παιδιά στο ζήτημα της τροφής, οι Σάμιοι οργάνωσαν εορτή που και σήμερα ακόμη την τελούν με τον ίδιο τρόπο· δηλαδή, όσον καιρό τα παιδιά έμειναν ικέτες, μόλις νύχτωνε, οι Σάμιοι έστηναν χορούς παρθένων και νεαρών, και καθιέρωσαν το έθιμο να φέρνουν, όσο κρατούσαν οι χοροί, γλυκίσματα από σουσάμι και μέλι, για να μπορούν ν᾽ αρπάζουν οι γιοι των Κερκυραίων και έτσι να έχουν τροφή. Και αυτό κράτησε ώσπου οι Κορίνθιοι, οι φρουροί των παιδιών, έφυγαν και τα άφησαν· όσο για τα παιδιά, οι Σάμιοι τα πήγαν πίσω στην Κέρκυρα.

Και στις δύο περιπτώσεις έχουμε είτε ένα τελετουργικό προς τιμήν της Αρτέμιδος (στη Σάμο) είτε μια πρακτική που φαίνεται να λαμβάνει χώρα στο ιερό της (στη Σπάρτη), όπου αγόρια που λιμοκτονούν κλέβουν την τροφή της θεάς από το τέμενος της. Το σαμιώτικο τελετουργικό έχει στηθεί ακριβώς έτσι ώστε αυτά τα αγόρια να είναι ικανά να κλέψουν την τιθέμενη τροφή, ωστόσο πρέπει να σημειωθεί ότι τα αγόρια δεν αποτελούν τεχνικά μέρος του τελετουργικού. Σε όλα τα άλλα γνωστά πλαίσια με όλες τις άλλες θεότητες, η κλοπή για οτιδήποτε από το ιερό θεωρείται ασεβές. Σε αυτές τις δύο περιπτώσεις, δεν είναι ασέβεια, και στην πραγματικότητα ενθαρρύνεται (ακόμα κι αν τα αγόρια της Σπάρτης μαστιγώνονται ονομαστικά γι’ αυτό). Αυτό δείχνει ότι οι Έλληνες κατάλαβαν ότι ήταν επιτρεπτό για αυτούς τους ικέτες παίδες να κλέψουν «τελετουργικές» τροφές με μη θρησκευτικό/μη τελετουργικό τρόπο. Και τα δύο παραδείγματα αφορούν την Αρτέμιδα, και τα δύο αφορούν αγόρια που είναι απελπισμένα. Φαίνεται λοιπόν ότι κάποια πτυχή της ιδιόμορφης λατρείας της Άρτεμης επέτρεπε ειδικά και πανελλήνια το «κυνήγι» της τροφής στα άδυτά της σε όσους βρίσκονταν σε τόσο απελπισμένη κατάσταση. Πιστεύω ότι αυτό, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, εκφράζει την ανησυχία της θεάς για την ευημερία των αγοριών.

Επιπλέον, θα μπορούσε κανείς να σημειώσει ότι προστατεύοντας τα αγόρια από τον ευνουχισμό, η Άρτεμις τους επιτρέπει να κάνουν τη μετάβαση τους από αγόρια σε άνδρες, μια μετάβαση που θα ήταν σωματικά αδύνατη αν είχε πραγματοποιηθεί ο ευνουχισμός. Όπως συνοψίζει ο Claude Calame τον ρόλο της Αρτέμιδος στην αφήγηση, «Φαίνεται ότι η κατανάλωση τροφής, που συνδέεται στην αρχαία Ελλάδα με την ολοκλήρωση του γάμου, θα έσωζε τους εφήβους από τον συμβολικό θάνατο που αντιπροσωπεύεται στο ιδρυτικό γεγονός από τον ευνουχισμό».

Επισκόπηση

Αν και στη σύγχρονη εποχή τείνουμε να θεωρούμε την Αρτέμιδα ως τη θεά που προστατεύει και καθοδηγεί τα παιδιά, τα στοιχεία δείχνουν ότι η κατάσταση είναι πολύ πιο περίπλοκη στην πάτρια Ελλάδα. Πολλές ιστορίες των λατρειών της θεάς σε όλη την Ελλάδα, όπως στην Αττική και στην Πάτρα, αναφέρονται στην απαιτούμενη θυσία παιδιών, νέων και εφήβων. Τελετουργίες όπως το η Αρκτεία δεν προέκυψαν ως τελετουργίες μύησης με τη θεά να προεδρεύει στην ανάπτυξη των νεαρών κατηγοριών της, αλλά ως μέσα κατευνασμού του θεϊκού θυμού της Αρτέμιδος ενάντια στις υποτιθέμενες κατηγορίες της. Τα στοιχεία για μια κουροτροφική Άρτεμις που τείνει προς τα μικρά παιδιά είναι μεταγενέστερα στην αρχαία γραμματεία και μπορεί να έχουν να κάνουν περισσότερο με τον αυξανόμενο συναισθηματισμό παρά με οποιαδήποτε πτυχή της ίδιας της θεάς. Η εικονογραφία δείχνει ότι δεν ήταν τόσο τα νήπια που ήταν αφιερωμένα στην Αρτέμιδα, όσο τα ευχαριστήρια αναθήματα από μεγαλύτερες γυναίκες που ήταν ευγνώμονες για τον επιτυχημένο τοκετό.

Ως εκ τούτου, τα κουροτροφικά ειδώλια και τα ανάγλυφα από τα ιερά της Αρτέμιδος λένε περισσότερα για το ρόλο της θεάς στη ζωή των μητέρων παρά στη ζωή των βρεφών.

Τα στοιχεία μας τεκμηριώνονται καλύτερα όταν κοιτάζουμε τη θέση της Αρτέμιδος στις ζωές των εφήβων, εκείνων που πρόκειται να κάνουν τη μετάβαση από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση.

Στη Χορεία και την ωδή ειδικά, η Άρτεμις απολαμβάνει τη λατρεία των κοριτσιών και των αγοριών, διδάσκοντάς τους την καλή μορφή και τη συντροφικότητα. Κι όμως ακόμα κι εδώ παραμένει μια σκοτεινή πλευρά. Τα κορίτσια που οδηγούνται στο ακραίο όριο της γυναικείας ηλικίας στις χορείες της Αρτέμιδος συχνά ρίχνονται βίαια πάνω από αυτό το όριο-χάσμα, και η θεά γίνεται εξαιρετικά πολλές φορές ψυχρή σε όσες έφταναν στην άλλη πλευρά κατά την μετάβαση. Τα πράγματα είναι εξίσου άσχημα ιατρικώς για όσες δεν έκαναν τη μετάβαση.

Σε αντίθεση με τα κορίτσια, η Άρτεμις δεν προήδρευε εξ ολοκλήρου στη μακρά διαδικασία που μετέτρεπε τα αγόρια σε άνδρες. Τα κοινωνικά και στρατιωτικά ζητήματα ανήκαουν περισσότερο στη σφαίρα θεοτήτων όπως ο Απόλλωνας, ο Ηρακλής και η Αθηνά. Ωστόσο, σε μια απίστευτη συμπάθεια, η Άρτεμις δείχνει οίκτο για τα απελπισμένα αγόρια και μοιράζεται την τελετουργικά αποθεμένη τροφή της μαζί τους.

^{Συγγραφεύς : Stephanie Lynn Budin είναι ιστορικός που εστιάζει στην αρχαία Ελλάδα και την Εγγύς Ανατολή. Τα δημοσιευμένα έργα της περιλαμβάνουν Images of Woman and Child from the Bronze Age (2011), The Ancient Greeks: An Introduction (2009), The Myth of Sacred Prostitution in Antiquity (2008) και The Origin of Aphrodite (2003), καθώς και πολλά άρθρα για την αρχαία θρησκεία και την} ^{εικονογραφία.}

^{Μετάφραση: Ορέστης Πυλαρινός}

^{ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ Αυτό το άρθρο έχει ελεγχθεί ως προς την ακρίβεια, την αξιοπιστία και τη συμμόρφωση με τα ακαδημαϊκά πρότυπα πριν από τη δημοσίευση.}