Άργος Απόλλων Λύκειος

Αν και η Αργολίδα ανήκει στην Ήρα, ο Απόλλων είναι ο  Αρχηγέτης κύριος θεός του ίδιου του Άργους.  Το πιο δημοφιλές κτήριο στο Άργος, λέει ο Παυσανίας (2. 19. 3) , είναι ο ναός του Απόλλωνος Λυκείου (Λυκίου)- το επίθετο σημαίνει τον Λύκο ή Λύκειο Απόλλωνα. Το επίθετο Λύκειος  συνδέεται με τις συνελεύσεις και τις φρατρίες  των ενηλίκων ανδρών μόνο από τον καθ. Burkert (14. 1975, 227. 1977).  Η αλήθεια είναι ότι εκτός από το ίδιο το λατρευτικό επίθετο, ελάχιστα είναι γνωστά για τη λατρεία εκτός Αττικής, παρόλο που μαρτυρείται ως επί το πλείστον μεταξύ των δυτικό-ελληνόφωνων ομιλητών της Ανατολίας, η λατρεία του έχει εξαπλωθεί από την Πελοπόννησο. Στο Άργος ο Λύκιος είναι ο κύριος θεός της πόλης, σε αντίθεση με την περιοχή, με το ναό του στη αγορά και με τις δημόσιες επιγραφές που ανεγέρθηκαν στο ιερό του. (Παυσ 2.19.3-4 και Tomlinson 1972, 204-5).  Στο Άργος, με την αρχέγονη παράδοση των οπλιτών, η ανάδειξή του σε αρχηγέτη θεό της πόλης δεν είναι είναι συμβατή με την προστασία των ενόπλων. Υπήρχε ένα άλλο τέμενος μακριά από την αγορά, όπου η ιππασία των αλόγων (εκτός από μέρος των επίσημων ασκήσεων) και η συλλογή ή κοπή ξυλείας δεν επιτρεπόταν,

IG IV 557,  LSCG 57

θεοῖς.

[ἁλιαίαι ἔ]δοξε τελεί<αι>· ἐ[ν τῶι τοῦ Λυκείου]

[τεμένει] μηδ̣’ ἰπ<ν>εύεσθαι, [μηδὲ — — — —]

[․․․․․․․]νεύεσθαι, μηδ[ὲ — — — — — — —]

5              [․․․․․․]Ι ἐργαστήριον αΙ̣[— — — — — — —]

[․․․․․․․]ν, μηδὲ κόπρον ἐσ[άγειν — — —]

[․․․․․․, μ]ηδὲ κόρχορ<ον ἢ> ἑτ<έ>ραν β̣[οτάναν]

[․․․․․․․] ἀμφὶ τὸ τοῦ Λυκεί[ου — — — — — —]

    [στρατ]αγοὶ  Κρίτω[ν

 Στην επιγραφή φαίνεται να γίνεται μια  αναφορά στον κόρκορο «κόρχορον», ένα άγριο λαχανικό της Πελοποννήσου, σύμφωνα με τα σχόλια στις Σφήκες 239  του Αριστοφάνη

Αλλού  στο Άργος εντυπωσιάζει ένας αριθμός απλών, επιχωρικών επιγραφών, μερικές από τις οποίες είναι είναι σαφώς ιδιωτικές και καμία από αυτές δεν είναι σίγουρα δημόσια. Πολλές από αυτές θεωρούνται ως λύκειες, πιθανώς στήλες αφιερωμένες στον Λύκειο Απόλλωνα. Η γραφή είναι η τοπική αρχαϊκή : Τοπικές γραφές της αρχαϊκή και θα μπορούσε κανείς να τις συγκρίνει στήλες του Μεϊλίχιου,  Δυστυχώς, το σαφέστερο παράδειγμα έχει πλέον αποδειχθεί ότι δεν είναι Λύκηιον αλλά Λυκηίοι, (H. R. Pomtow, BPhilWoch 1909, 223, 764, διορθωμένο από τον J. Pouilloux, «Les epigrammes grecques», ´ BCH 73, 1949, 488, σημείωση 2, R. Flaceliere, Fouilles de Delphes, τόμος 3, Epigraphie, fasc. IV, Inscriptions de la terrace du temple, Paris 1954, σημ. 187. Δύο ακόμη παραδείγματα στα οποία αναφέρεται ο Jeffery δεν είναι σαφή: Θήρα, IG XII 3, αρ. 389 και XII,  Suppl., 86, Σίκινος, IG XII 5, αρ. 25 και Suppl. ad αρ. 178, Jeffery 1961, 322, αρ. 28. Άλλες πρώιμες αναφορές στον Λύκειο Απόλλωνα: Μέγαρα, IG VII 5, Jeffery 1961, 137, αρ. 7 και Pl. 22. Για την Αττική, IG I³ 1086, Ι² 873.

Η σημασία της λυκανθρωπίας για τη μύηση έχει διερευνηθεί εποικοδομητικά  από τον H. Jeanmaire (Couroi et curetes, Lille 1939, 558), χωρίς αναφορά, ωστόσο, στον Απόλλωνα Λύκειο.  Ο P. Vidal-Naquet έχει επίσης συμπεριλάβει το συμβολισμό του μυστικοπαθούς και πονηρού λύκου στη μελέτη του για την ελληνική εφηβεία, ως περίοδο μετάβασης, ενώ οι νέοι βρίσκονταν στο περιθώριο της κοινωνίας, τόσο σωματικά όσο και κοινωνικά στα σύνορα και στην άγρια φύση, πριν από την ένταξή τους στην κοινότητα των ενηλίκων. Τονίζει την αντίθεση με την ανοιχτή, δίκαιη μάχη, σώμα με σώμα από έναν , πολιτικά σκεπτόμενο οπλίτη («The Black Hunter and the Origin of the Athenian Ephebeia», PCPhS 194, 1968, 49–64, 53–6).

Στο Άργος ο ναός του Λυκείου βρίσκεται στη Αγορά και φαίνεται ότι ήταν το μοναδικό θρησκευτικό κτήριο στο Άργος  αρκετά μεγάλο ώστε να μπορεί να συγκριθεί με τους μεγάλους ναούς των άλλων ελληνικών πόλεων. Είναι σε μεγάλο βαθμό ο κύριος ναός της πόλης. Έχουν σωθεί πολλές επιγραφές που καταγράφουν τα διατάγματα των Αργείων που τελειώνουν με την εντολή ότι έπρεπε να στηθούν «στο ιερό του Λυκείου Απόλλωνα», όπως ακριβώς και τα αθηναϊκά διατάγματα στην Ακρόπολη, στο ιερό της Αθηνάς Πολιάδος , η οποία είναι η  αρχηγός του Αθηναϊκού κράτους, η προστάτιδα θεότητα της πόλης από την οποία έλαβε την ονομασία της.

Η  συνθήκη μεταξύ Άργους, της Ήλιδας και της Μαντινείας, την οποία καταγράφει ο Θουκυδίδης 8, στήθηκε τόσο στο ιερό του Λυκείου Απόλλωνος όσο και στην Ακρόπολη της Αθήνας.

Έτσι, ο Απόλλων είναι ο ειδικός προστάτης του Άργους, σε αντίθεση με την Αργολίδα. Η σημασία αυτής της διάκρισης μπορεί να συναχθεί από τη θέση του ναού μέσα στην πόλη. Η αγορά βρίσκεται στην περιοχή που αναπτύχθηκε ως το κέντρο της πρωτογεωμετρικής και της Γεωμετρικής πόλης, δηλαδή το Άργος των Δωριέων.  Οι Δωριείς ήρθαν  στην Αργολίδα από τον ελληνικό ορεινό βορρά και τον καθιέρωσαν  ως τον κυρίαρχο  θεό σε μια περιοχή όπου η κύρια θεά του παλαιότερου πληθυσμού εξακολουθούσε να έχει την ευρύτερη κυριαρχία. Ο Απόλλων είναι ο θεός λύκος από τα βόρεια ελληνικά όρη παρά μια θεότητα της Ανατολίας με λυκιακή προέλευση.  Αν και εδραίωσε τη σημασία του ως θεός του Δωρικού Άργους, είναι αξιοσημείωτο και σημαντικό ότι δεν αντικατέστησε ή δεν εκδίωξε την Αργεία Ήρα.  Η τοπική παράδοση της εποχής του Χαλκού ήταν πολύ γερά ριζωμένη και επέζησε ακόμη και από τις πιο καταστροφικές υλικές ανακατατάξεις που αντιπροσωπεύονται από την καταστροφή των χώρων της Εποχής του Χαλκού και την άφιξη των νέων αποίκων.

Απόλλων Πυθαιεύς

Η άλλη λατρεία του Απόλλωνος που καθιερώθηκε στο Άργος,  υπό τον λατρευτικό τίτλο Πυθαιεύς  βρίσκεται στις πλαγιές της Άσπης, με θέα το Άργος, την νεκρόπλη της Δείρας, όπου έχουν ανασκαφεί τα ελάχιστα διατηρημένα λείψανά της.  Πρόκειται λοιπόν για την περιοχή της κοινότητας που επέζησε την μεγάλη καταστροφή της Αργολίδας στο τέλος της Εποχής του Χαλκού και θα μπορούσε για το λόγο αυτό να συνδεθεί με τον πληθυσμό πριν από τη Δωρική εποχή, αλλά η κατασκευή του ιερού φαίνεται να ανήκει σε μια συγκριτικά ύστερη περίοδο, πιθανότατα τον (-) πέμπτο αιώνα  και εκεί δεν υπάρχει κανένα αρχαιολογικό ίχνος σύνδεσης με την Εποχή του Χαλκού, εκτός από το την επιλεγείσα τοποθεσία. Υπάρχει επίσης ένα ιερό του Απόλλωνος Πυθαίου στην Ασίνη και στην Ερμιόνη, στο ανατολικό άκρο της Ακτής.

Το καλοκαίρι του (-) 419 ξέσπασε πόλεμος μεταξύ των κατοίκων της Επιδαύρου και των Αργείων, επειδή οι Επιδαύριοι δεν είχαν στείλει την υποχρεωτική θυσία στον Απόλλωνα Πυθαιέα.  Ο Θουκυδίδης φαίνεται να σκέφτεται ένα συγκεκριμένο ιερό στο οποίο οι Αργείοι έχουν την κύρια εξουσία αλλά το οποίο προφανώς δεν ήταν αποκλειστικά αργειακό. Εφόσον οι Επιδαύριοι ήταν εμπλεκόμενοι, το συγκεκριμένο ιερό είναι μάλλον ο ναός στην Ασίνη, αν και σύμφωνα με τον Παυσανία οι Αργείοι (ή, για να είμαστε πιο ακριβείς, η ποιήτριά τους Τελέσιλλα) διεκδίκησαν την προτεραιότητα για την καθιέρωση αυτής της λατρείας. Αλλά αν η λατρεία ήταν επίσης στην Ασίνη, φαίνεται να υπήρχε μια πιο άμεση σύνδεση με τους Δελφούς, που ήταν το κέντρο της, διότι οι κάτοικοι της Ασίνης ισχυρίζονταν ότι ήταν απόγονοι των Δρυόπων, (μια φυλής που ζούσε στην περιοχή του Παρνασσού, πίσω από τους Δελφούς) που είχαν μεταναστεύσει στην Πελοπόννησο προς το τέλος της Εποχής του Χαλκού. Η λατρεία ήταν σαφώς σηµαντική πέρα από τηις περιοχές που ελέγχονταν από το Άργος- και αυτό υποδηλώνει, ότι δεν επρόκειτο για μια ύστερη εισαγωγή την εποχή που η οργάνωση της Εποχής του Χαλκού αποσυνθέτονταν  και οι μεταναστεύσεις έφερναν σποραδικές ομάδες αποίκων στην Πελοπόννησο, αλλά ότι, όπως και η λατρεία της Ήρας, προερχόταν από τις θρησκευτικές πρακτικές της ίδιας της Εποχής του Χαλκού.

Αυτή η λατρεία είχε ως επίκεντρο την Ασίνη, η οποία βρίσκεται πιο κοντά στην Επίδαυρο από το Άργος, και είναι αρκετά πιθανό. Η λατρεία πρέπει να μεταφέρθηκε στο Άργος κατά την Εποχή του Χαλκού, την εποχή της αναταραχής, ή κατά την ανάπτυξη της δύναμης των Αργείων. και την ενσωμάτωση της Ασίνης στην αργειακή επικράτεια.

Το ποίημα της Τελέσιλλας, γραμμένο πιθανότατα περί της εποχής της Σηπείας, προοριζόταν ως προπαγάνδα για την λατρευτική, αλλά και την πολιτική υπεροχή του Άργους αλλά δεδομένου ότι έχουμε μόνο την αποσπασματική αναφορά του Παυσανία σε αυτό, δεν μπορούμε να πούμε σε τι ακριβώς αφορούσε.

Αθήνα – Απόλλων Λύκειος

Στην Αθήνα έχει παρατηρηθεί ότι ο Απόλλων Λύκειος  εκπροσωπει εμφανώς το αποκορύφωμα της μυητικής, ενοποιητικής διαδικασίας των νέων οπλιτών ανδρών. Είναι ο θεός των ενήλικων ανδρών, των οπλιτών που έχουν περάσει τις δοκιμασίες τους και έχουν γίνει πλήρως αποδεκτοί στην Αθηναϊκή κοινωνία. Συνδέεται άμεσα με τις κυρίαρχες μορφές του πολιτικού κόσμου, της κοινότητας, της πόλης.

Στην εορτή της 12ης του Μεταγειτνιώνος, ο Δίας Πολιεύς και η Αθηνά Πολιάδα δέχονται θυσία στην Ακρόπολη, ενώ ο Απόλλων Λύκειος λατρεύεται στο Λύκειο, και η σύνδεση με την Αθηνά Πολιάδα τουλάχιστον είναι σχεδόν βέβαιο ότι μαρτυρείται και σε μια άλλη εορτή. Αντιθέτως, ο Απόλλων με οποιονδήποτε λατρευτικό τίτλο απουσιάζει αξιοσημείωτα από τον κατάλογο των δεκαεπτά θεών στους οποίους ορκίζονταν οι Αθηναίοι νέοι εισέρχονται στα δύο τελευταία χρόνια της προετοιμασίας τους για την ενηλικίωση.  

Ούτε η ενδελεχής μελέτη του Κ. Πελεκίδη (Histoire de l’´ephebie Attique des origines a 31 avant Jesus-Christ, Paris 1962, IG ΙΙ² 900 (-2ος αιών) αποκαλύπτει κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον των εφήβων (νέων) για τον Απόλλωνα. Ο Εφηβικός Όρκος έχει περιγραφεί ως «ο αρχαϊκός αθηναϊκός πολιτικός όρκος», ο οποίος τους «δεσμεύει μεταξύ τους, τους οπλίτες στην πολιτεία (όχι απαραίτητα όλους τους πολίτες) που εμφανίζονται να είναι πολιτικά μη προνομιούχοι και ακίνδυνοι» (P. Siewert, «The Ephebic Oath in Fifth-Century Athens», JHS 97, 1977, 102–11).   Η επίδειξη του καθ. Siewert του πρώιμου χαρακτήρα του όρκου είναι πειστική και η υποχωρητικότητα και η έλλειψη των δικαιωμάτων των ορκισμένων είναι σίγουρα εντυπωσιακή. Όμως είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς οποιαδήποτε ομάδα οπλιτών πολιτών του έβδομου, πολύ περισσότερο του έκτου αιώνα, που θα επαναβεβαίωνε την αδυναμία τους χρόνο με το χρόνο – πώς αλλιώς διατηρήθηκε; – στην κλασική περίοδο.  Αντιθέτως, ο όρκος είναι αυστηρά εφηβικός που λαμβάνουν οι νέοι άνδρες κατά την είσοδό τους στη μετάβαση μεταξύ της νεότητας και του ανδρισμού, πριν αποδείξουν την αξία τους και πριν γίνουν δεκτοί στα πλήρη δικαιώματα. Οι θεοί στους οποίους ορκίζονται είναι κατάλληλοι για αυτή τη φάση και όχι για πλήρη ένταξη στην κοινωνία. Η ίδια η θεά Αθηνά εμφανίζεται μόνο ως πάρεδρος (βοηθός) του Άρη με τον λατρευτικό τίτλο Αρεία. Το δικό της είναι το μοναδικό λατρευτικό επίθετο στον κατάλογο και έχει από καιρό παρατηρηθεί ότι οφείλει την παρουσία της στην ενεπίγραφη εκδοχή του κειμένου  στο γεγονός ότι η στήλη στήθηκε στο ιερό του Άρη και της Αθηνάς Αρείας στις Αχαρνές.  Έτσι, η απουσία του Απόλλωνος από τον όρκο συμφωνεί με τα δικά μας υπόλοιπα στοιχεία.

Στην Αθήνα ο Απόλλων είναι ο θεός των μυημένων, όχι των υποψηφίων καθ΄εισαγωγήν μυημένων.

Μένει να πούμε μόνον ότι αν ο λύκος του Λυκείου στην Αττική δεν έφερε ποτέ τους συνειρμούς του άγριου εφήβου πριν γίνει άντρας, ή αν, μέσα στα πολλά εθνικά και λατρευτικά είδη που συμμετείχαν στη δημιουργία του ιστορικού αθηναϊκού κράτους, η μορφή του Απόλλωνα Λυκείου κατέληξε να είναι προσηλωμένη στη στιγμή της μετάβασης στην πλήρη ανδρική ηλικία, το τέλος και όχι την αρχή της εφηβείας, και έτσι προσκολλημένος στις συγκεντρώσεις ή συνελεύσεις των ενήλικων και των ανδρών Άλλες παραδόσεις, από αυτή την άποψη, ήρθαν να κυριαρχήσουν στην ίδια τη μεταβατική περίοδο. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι μεταξύ των δυτικό-ελληνόφωνων επίσης η σχέση του Λυκείου με άλλες, μυητικές πτυχές του Απόλλωνος δεν είναι καθόλου ξεκάθαρη· π.χ,  τά τῶι / Λυκείωι δάρματα των Δελφικών Λαβυάδων, (Rougemont 1977, D 36-7 και 70-1.) Είναι αβέβαιο αν αναφέρεται ο θεός, το ιερό του ή το ιερό ενός ήρωα, ακόμα περισσότερο ποια μπορεί να είναι η σχέση με την Απελλαία. Η Σπάρτη διέθετε το πιο περίτεχνο μυητικό σύστημα της ιστορικής περιόδου, αλλά δεν γίνεται εμφανές ότι ο Απόλλων Λύκειος συμμετείχε, (Πρβλ. Aλκμ., Page, PMG θρ. 49 και 50 (PLG 73 και 83): όνομα μήνα στην Επίδαυρο Λιμηρά IG V 1, 932, 12- Ησύχ. λημ. Λυκιάδες κόραι όπου προσπάθειες διόρθωσης της αναφοράς στη Σπάρτη είναι αδικαιολόγητες. Στη Σικυώνα έχουν εντοπιστεί τελετές μύησης σε μύθους και τελετουργίες του Απόλλωνος και της Αρτέμιδος, Παυσ.  2.7.7-8, M. Massenzio, «La festa di Artemis Triklaria e Dionysos Aisymnetes a Patrai», SMSR 39, 1968, 121-2, A. Brelich, Paides e parthenoi, Ρώμη 1969, 377-87. Υπήρχε επίσης ένα παραμελημένο ιερό του Απόλλωνος Λυκείου, Παυσ. 2.9.7.

Αν, ωστόσο, δεχθούμε ότι η λατρεία του Απόλλωνος Λυκείου είναι ουσιαστικά μια έκφραση των συγκεντρωμένων πολεμιστών της κοινότητας, η ανάπτυξη των άλλων πτυχών του αθηναϊκού ιερού γίνονται εξηγήσιμες. Το οπλιτικό σώμα της  Αρχαϊκής και της Κλασσικής πόλης είναι η κοινότητα και άρα πάντα εν δυνάμει πολιτικό σώμα. Η ταυτότητα των δύο αποκαλύπτεται ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, και στην Αθήνα θα ατονήσει μετά την πολιτική αναγνώριση των θήτων. Το γυμνάσιο, επίσης, μπορεί να θεωρηθεί ως απόρροια των συνελεύσεων και των ασκήσεων στο ιερό, που ίσως προωθήθηκε από τον Πεισίστρατο και τους υιούς του για να τονιστεί η αγωνιστική έναντι των πολιτικών και στρατιωτικών πτυχών. Ο κοινωνικός πλουραλισμός του Περικλέους

Αθήνα, όπως θα μπορούσαμε να τον ονομάσουμε σήμερα, όπου οι πλούσιοι δεν χάνουν το ρόλο τους στην ίδια στιγμή που οι φτωχοί έχουν τη δυνατότητα να διαδραματίσουν τον δικό τους ρόλο (βλ. Θουκ. 2.37 κ.ε.) φαίνεται από την ανανεωμένη προσοχή στο γυμνάσιο, αναπόφευκτα το στέκι των πιο εύπορων, την ίδια στιγμή που ο στρατός γίνεται πιο εξειδικευμένος και κοινωνικά πιο ποικιλόμορφος με τα πάντα, από ένα εκλεκτό ιππικό μέχρι τους θήτες και τους μισθοφόρους τοξότες, που όλοι χρησιμοποιούν και συμβάλλουν στο Λύκειο.

Αξίζει να εξετάσουμε πριν τελειώσουμε αν η αντίληψη του Απόλλωνος Λυκείου που είδαμε στη ζωή των Αθηναίων οπλιτών αντανακλάται στη μη σπάνια χρήση του τίτλου στην αττική ποίηση. Οι ποιητές, φυσικά, αντλούσαν από όλο το εύρος των συνειρμών που παρείχε η γλώσσα και ο μύθος και δεν περιορίζονταν σε μια πτυχή του θεού κάθε φορά. Η εγχώρια λατρεία δεν παρείχε παρά ένα σκέλος από τα πολλά και οι συνειρμοί της δεν ήταν πάντα οι πιο κατάλληλοι για τον σκοπό του ποιητή.

Ο Αισχύλος Επτά επί Θήβας 145-6: καὶ σύ, Λύκει’ ἄναξ, λύκειος γενοῦ στρατῷ δαῒῳ. . . «Κι εσύ ω Λύκειε άνακτα γίνε λύκος στους εχθρούς μας και ξολόθρεψε τους, και δώστε τους βογγητό για βογγητό!»

Ο λύκειος  Απόλλων εδώ καλείται από τον Χορό των Θηβαίων γυναικών να είναι λυκοειδής εναντίον του εχθρικού στρατού. Έτσι ακριβώς ο αθηναϊκός στρατός αντιλαμβάνεται την προστασία του θεού.

Ο Αισχύλος στις Ικέτιδες του,  686-7: εὐμενὴς δ’ ὁ Λυκείος ἔστω πάσᾳ νεολαίᾳ, «Λύκειε, να είσαι ευγενικός προς όλους τους νέους».

 Η αμέσως προηγούμενη πρόταση είχε ευχηθεί οι πολίτες να είναι απαλλαγμένοι από αρρώστιες, και μετά από αυτό, ότι ο Δίας θα κάνει τη γη και τα ζώα καρποφόρα. Ολόκληρος ο χορός, που άδεται από τις Δαναΐδες, εναλλασσόταν ανάμεσα σε επικλήσεις προς τους θεούς της ειρήνης και αποτρεπτικές ευχές κατά του πολέμου, συμπεριλαμβανομένων των εμφύλιων συγκρούσεων, και των ασθενειών, απηχώντας τις αντιθέσεις μεταξύ της δίκαιης και της άδικης πόλης του Ησιόδου (Ερ. 225-47) των ανταμοιβών και των ποινών που διακηρύσσονται στους όρκους. Στην ποίηση ο Απόλλωνας φέρνει και απομακρύνει την ασθένεια και αυτός ο ρόλος υπονοείται αναμφίβολα στην ευχή για έναν «ευγενικό Λύκειο». Αλλά ο Λύκιος είναι επίσης γνωστός στους Αθηναίους ως ο κύριος θεός της πόλης του Άργους και η καλοσύνη του προς τη νεολαία του Άργους στο πλαίσιο της ειρήνης και του πολέμου θα υποδήλωνε τον θεό των αθηναϊκών στρατιωτικών συνελεύσεων (Αισχ. Περσ.  669 για την νεολαία των νέων οπλιτών, στην πραγματικότητα του στρατού, και πρβλ. ἥβας ἄνθος,«ανθός της νεολαίας» στις Ικέτ. 663). Αυτή η επίκληση προσθέτει έτσι σκέψεις πολέμου στην ασθένεια πριν στραφεί στα πλήρη οφέλη της ειρήνης που ζητείται από τον Δία να εξασφαλίσει.

Ο Σοφοκλής εισάγει τον τοπικό λυκοκτόνο Λύκειο του Άργους με μια ρητή τοπογραφική αναφορά (Ελ. 6-7) και τόσο η Κλυταιμνήστρα όσο και η Ηλέκτρα κάνουν έκκληση σε αυτόν, τον επικαλούνται κατά τη διάρκεια του έργου. Για την Κλυταιμνήστρα, ο Λύκειος  πρόκειται να εκπληρώσει την εισαγωγή του ονείρου της, αν αυτό είναι ευνοϊκό γι’ αυτήν, ή να το αποτρέψει αν δεν είναι (645, 655). Για την Ηλέκτρα ο Λύκειος θα είναι ο βοηθός της και θα δείξει ότι οι θεοί τιμωρούν τους ασεβείς, (1379-83). Ο ποιητής έχει καταστήσει το κοινό του ενήμερο για την εγγύτητα του Λύκειου θεού σε αυτό το αργείτικο σκηνικό και είναι φυσικό ότι και οι δύο πλευρές τον επικαλούνται για βοήθεια.

Είναι επίσης, φυσικά, ο θεός που ερμηνεύει και ο θεός που έχει στείλει τον εκδικητή στο δρόμο του. Η παρουσία του θεού τονίζεται επίσης από την Ιοκάστη στον Οιδίποδα Τύραννο (919): ἄγχιστος γὰρ εἶ).  Αυτό συνήθως θεωρείται ότι αναφέρεται στην οικιακή, προστατευτική εικόνα του Απόλλωνος, που ίσως αναπαρίσταται στη σκηνή.

Αλλά δεν υπάρχει κανένας προφανής λόγος για τον οποίο η εικόνα αυτή θα πρέπει να είναι ο Λύκειος, να φυλάττει, (για να το πω έτσι), τον λύκο από την πόρτα, και δεν βλέπω ότι μια γενική ισοδυναμία με τον Αποτρόπαιο  (αποτροπέας) υποδηλώνεται. Ενδεχομένως ένα ιερό του Λυκείου στη Καδμεία είναι γνωστό, γιατί, όπως είδαμε στην Ηλέκτρα, ο Σοφοκλής θα εκμεταλλευτεί μια τοπική παρουσία, (Σημειώστε ότι η Ιοκάστη πηγαίνει στους ναούς των θεών [911-12]. Αναφορά σε Θηβαϊκό ιερό αρνείται ο K. Wernicke, λημ. « Απόλλων»  RE II, 1896, 2-111 εν. 59, ο οποίος βλέπει την έκκληση Λυκείου ως ένδειξη της αττικής άποψης.)

 Έχει υπάρξει μια παλαιότερη επίκληση του Λυκείου από τον Χορό (203-6), όπου πρόκειται να είναι βοηθός (όπως και για την Ηλέκτρα, ἀρωγός, αν και εδώ χρησιμοποιείται για τα βέλη του) και πρωταθλητής. Η Άρτεμις επικαλείται επίσης με έναν υπαινιγμό στους λόφους της Λυκίας (206-8). Η γλώσσα είναι στρατιωτική, αλλά ο στόχος είναι ο λοιμός. Ο Απόλλωνας εδώ είναι ο τοξότης, ο θεραπευτής και ο διερμηνέας της βούλησης του Διός που θα λύσει έτσι τα προβλήματα της πόλης. Ο τοπική αθηναϊκή  αντίληψη είναι συμβατή με αυτό, αλλά σχετική μόνο με τη γενικότερη έννοια.

. Ο Λύκειος είναι ένας γνωστός τίτλος για τον ποιητή που υπηρετούσε ως στρατηγός και αναμφίβολα και ως οπλίτης. Απουσιάζει από όλα τα σωζόμενα έργα του Ευριπίδη, αν και παρωδείται από τον Τηλέφως στους Ιππείς του Αριστοφάνη 1240 (Σχολ.).

Μπορούμε να αναρωτηθούμε για τη σημασία αυτού, αλλά πρέπει να παραδεχτούμε ότι οι συνέπειες της χρήσης του λατρευτικού επιθέτου είναι αρκετά δύσκολες να τις κατανοήσουμε,  πόσο μάλλον η απουσία του. Έτσι, σε θέματα πολέμου κάθε ελληνική θεότητα, μπορεί να κληθεί για να παράσχει βοήθεια.

Συλλογή από: Gods and Heroes / Cults and Rites in Ancient Greece – M. Jameson

Argos and the Argolid, R.A. Tomlinson

Μετάφραση: Ορέστης Πυλαρινός