Ο Αγών δρόμου για την Πενταπλόα
Η προέλευση του μύθου του Θησέως
Συγγραφεύς Noel Robertson – Μετάφραση: Ορέστης Πυλαρινός
Ο NOEL ROBERTSON ήταν καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Brock. Έγραψε και έκανε διαλέξεις για πολλά θέματα της αρχαίας, ιδιαίτερα της ελληνικής, ιστορίας και τη θρησκεία.
Εισαγωγή
Το λιμάνι του Φαλήρου συνδέεται με την πόλη σε ορισμένες τελετές που δείχνουν το ενδιαφέρον της Αθήνας για τη ναυτιλία πολύ πριν γίνει ναυτική δύναμη. Στα Ωσχοφόρια , μια εορτή των αρχών του φθινοπώρου, μια πομπή πηγαίνει από την Αθήνα στο ιερό της Αθηνάς Σκιράδος στο Φάληρο για να τιμήσει δύο ναυτικούς ήρωες, έναν κυβερνήτη και έναν αξιωματικό πλώρης- οι δύο νέοι που ηγούνται της πομπής είναι ενδεδυμένοι με παλαιές παραδοσιακές στολές. Σε μια άλλη τελετή της ίδιας εποχής, διεξάγεται ένας αγώνας δρόμου στην ίδια διαδρομή, και ο νικητής νέος λαμβάνει μια πενταπλόα , ένα πανάρχαιο βραβείο. Και οι δύο εκδηλώσεις διοργανώνονται από ένα αρχαίο ιερατικό γένος, το γένος των «Σαλαμινίων» δηλαδή των ανθρώπων του αλατιού, των ιερών αλυκών της θεάς Αθηνάς που βγάζουν το αλάτι για τους καρπούς της ελαίας αλλά και την επιιβίωση της κοινότητος.
Ακόμα την ίδια εποχή, ένας Χορός εφήβων και κοριτσιών ταξιδεύει στην ιερή Δήλο για να τιμήσει τον Απόλλωνα με την χορεία της γεράνου. Το ίδιο πλοίο χρησιμοποιείται πάντα για τη μεταφορά τους το οποίο είναι ένα πανάρχαιο πλοίο.
Αυτές οι τελετές, μαζί με τη εορτή Εκατόμβαια, ενέπνευσαν σε μεγάλο βαθμό την ιστορία της κρητικής περιπέτειας του Θησέως. Ο Πλούταρχος, βασιζόμενος στην Αττικούς Ετεογράφους, μας λέει πώς οι τελετές μνημονεύουν αυτήν την ιστορία. Στο βίο του Θησέως, όπως σε ελάχιστα άλλα έργα, ο μύθος και η τελετουργία αλληλοφωτίζονται διαρκώς. Επιπλέον, η λογοτεχνική καταγραφή μπορεί να συγκριθεί με τους επιγραφικούς κανονισμούς των «Σαλαμινίων» που δημοσιεύθηκαν για πρώτη φορά το 1938.
Οι κανονισμοί μας βοηθούν να διακρίνουμε τα Ωσχοφόρια και τη φυλή, και να τα χρονολογήσουμε, αντίστοιχα, στα τέλη του Βοηδρομιώνος και στις αρχές του Πυανεψιώνος. Οι χορευτές που έπλευσαν στην ιερή Δήλο ανήκουν στην ηλικιακή ομάδα που είχε πρόσφατα εγγραφεί στους καταλόγους των νέων εφήβων στα τελευταία περασμένα Εκατόμβαια.
Έτσι έχουμε τα κύρια στοιχεία του κρητικού άθλου: ο Θησέας, ο ιδανικός νεαρός πρωταθλητής, και «οι δύο φορές επτά» νέοι και ένα επικίνδυνο ταξίδι στη θάλασσα. Είναι πιθανό ότι το σύνολο του θρύλου του Θησέως ξεκινά από αυτό το σημείο. Ας εξετάσουμε πρώτα τις τελετές: τα Ωσχοφόρια- ο αγώνας για την πενταπλόα – οι «Σαλαμίνιοι»- η αποστολή στην ιερή Δήλο. Στη συνέχεια θα εξετάσουμε την προέλευση του θρύλου του Θησέως.
Τα Ωσχοφόρια
Μια εορταστική τελεστική ομάδα τελεί πομπή από την Αθήνα στο Φάληρο, στο ιερό της Αθηνάς Σκιράδος. Επικεφαλής τους είναι ένας κήρυκας και δύο νέοι, των οποίων η ενδυμασία και ο στολισμός είναι τόσο καλαίσθητος που ορισμένοι παρατηρητές φαντάστηκαν ότι πρόκειται για μια σκοπιμότητα του Θησέως όταν έπλευσε με το φόρο τιμής των εφήβων και των κορών των Αθηναίων· ο Θησεύς είχε επιβιβάσει κρυφά δύο επιπλέον έφηβους ανάμεσα στις κόρες.
Οι Έφηβοι που ηγούνται της πομπής κουβαλούν κλήματα γεμάτα από σταφύλια ως εμβλήματα ή κοσμήσεις, και πίσω τους ένας Χορός άδει και χορεύει ωδές για τα σταφύλια, «ωσχοφορικά μέλη», οι γυναίκες δε, μεταφέρουν προμήθειες για μια μεγάλη εορτή. Όταν αυτή η πομπική ομάδα φτάσει στο ιερό, επιβραβεύονται με την χαρά της παρουσίας τους στους εορτασμούς των θεών με απόλυτη πληρότητα. Τέτοια σε γενικές γραμμές είναι η εικόνα της τελετουργίας που δίνεται από τις πηγές μας και είναι γενικά αποδεκτή. Άλλα απαιτείται κάποια περαιτέρω εξέταση[1].
Οι λεπτομέρειες είναι αμφιλεγόμενες, αλλά ορισμένες από αυτές μπορούν να παραμεριστούν ως ασήμαντες για τον σκοπό μας. Άλλες απαιτούν εξέταση. Ένας αγώνας δρόμου πάνω στην ίδια διαδρομή, όπως περιγράφεται από άλλες πηγές, θεωρήθηκε από ορισμένους ότι είναι μέρος των Ωσχοφόρων – αυτό είναι λανθασμένο, όπως θα δούμε. Η προσοχή μας πρέπει να στραφεί πρώτα στις θεότητες του ιερού και στο ιερό Έτος.
Η τοποθεσία της εορτής είναι το ιερό της Αθηνάς Σκιράδος – λίγα παραπάνω θα ειπωθούν παρακάτω για την Αθηνά ως προστάτιδα της ναυτιλίας, ή καλύτερα των ναυτικών δεξιοτήτων. Είναι αλήθεια ότι το σημείο εκκίνησης στην Αθήνα (τόσο για την πομπή όσο και για τον αγώνα) λέγεται ότι είναι ένα ιερό του Διονύσου, πιθανότατα του Διονύσου στις Λίμνες. Αλλά αυτό δεν έχει και μεγάλη σημασία- η διεξαγωγή της εορτής λαμβάνει χώρα αλλού[2]. Στο ιερό της Αθηνάς θα μπορούσαμε να περιμένουμε ότι η Αθηνά είναι κυρίως η τιμώμενη θεά· ωστόσο, το γένος των «Σαλαμινίων», που έχουν και το ιερό και την εορτή υπό την ευθύνη τους, δεν προσφέρουν στην πραγματικότητα καμία θυσία στην Αθηνά αυτή την εποχή. Η θεά Αθηνά σε αυτή την εορτή μοιράζεται το ιερό της με δύο ήρωες, τον Ναυσείρο και τον Φαίακα, αντίστοιχα κυβερνήτη-πλοίαρχο και πλωραίο αξιωματικό ναυτικού[3]. Οι περισσότερες εκδοχές του κρητικού άθλου του Θησέως δίνουν εξέχοντα ρόλο στον κυβερνήτη του Θησέως[4]. Όταν ο Θησεύς επέστρεψε με ασφάλεια στην Αθήνα ίδρυσε τα Κυβερνήσια «τελετές της κυβέρνησης». Λέγεται αλλού από τις πηγές μας ότι ο Θησέας κατά την επιστροφή του ίδρυσε και τα Ωσχοφόρια· πράγματι προσφέρονται δύο μαρτυρίες για το πώς τα ίδρυσε. Η αναφορά στα Κυβερνήσια ανήκει σε μια τρίτη μαρτυρία· στην πραγματικότητα αυτός είναι ένας περιγραφικός όρος για τα Ωσχοφόρια[5].
Η εορτή διοικείται από το γένος των «Σαλαμινίων», όπως μαθαίνουμε από τους κανονισμούς που δημιουργήθηκαν από το διάταγμα του -363,-362 [6]. Στην πραγματικότητα υπάρχουν δύο ιερατικές ομάδες του γένους των Σαλαμινιών που ενώνονται ως μία τώρα για την εορτή. Η ιερατική ομάδα που υπηρετεί στο Φάληρο και στην Αθήνα είναι από εκείνες του ιερατικού γένους των Επτά Φυλών, «εκ των επτά φυλών». Οι κανονισμοί τους περιλαμβάνουν Έτος θυσιών και την αναφορά για τους δύο ναυτικούς ήρωες κατά τον μήνα Βοηδρομιώνα[7].
Τα Ωσχοφόρια χρονολογούνται εκεί το μήνα Βοηδρομιώνα και όχι τον Πυανεψιώνα όπως συνηθίζεται να λέγεται[8]. Ο εορτασμός πραγματοποιείται την εικοστή έβδομη ή την εικοστή όγδοη ημέρα του Βοηδρομιώνος, στις ημέρες που ευνοεί η θεά Αθηνά[9]. Το Έτος θυσιών προβλέπει επίσης θυσία για την ίδια την Αθηνά Σκιράδα και τον επώνυμο σύντροφό της (Σκίρων) επί του ιερού του Σκίρωνος, αλλά δύο μήνες αργότερα, στον μήνα Μαιμακτηριώνα[10]. Οι ιεροτελεστίες στον Βοηδρομιώνα και τον Μαιμακτηριώνα καλύπτουν το κλείσιμο της περιόδου της ναυσιπλοΐας και της πλοήγησης των πλοίων το φθινόπωρο, όταν οι δεξιότητες ενός κυβερνήτου αλλά και η εύνοια της θεάς Αθηνάς απαιτούνται περισσότερο[11].
Η επιστροφή του Θησέως στην πόλη των Αθηναίων χρονολογείται είτε στην 7η του Πυανεψιώνος, στα Πυανόψια, είτε στην επόμενη ημέρα, στην κύρια ημέρα των Θησείων, της επίσημης πολιτειακής εορτής των Αθηναίων[12]. Αλλά έφτασε στο λιμάνι λίγο νωρίτερα και πέρασε το διάστημα αυτό στο Φάληρο, όπου καθιέρωσε άλλες τελετές και έθαψε τον πατέρα του, τον Αιγέα. Τα Ωσχοφόρια ανήκουν σε αυτό το διάστημα (28η Βοηδρομιώνος – 7η Πυανεψιώνος).
Ο Αγών δρόμου για την Πενταπλόα κύλιξ (αγγείο που περιείχε πέντε ειδών συστατικά, οίνο, μέλι, τυρί, αλεύρι και έλαιο, το οποίο δίδεται ως βραβείο σε Εφήβους νικητές κατά την εορτή)
Ένα άλλο γεγονός, ένας αγώνας δρόμου στην ίδια διαδρομή, πιστοποιείται από αλλού ((αλλά η πομπή και ο αγώνας αναφέρονται διαδοχικά από τον Πρόκλο)[13]. Οι δρομείς είναι έφηβοι ή παίδες, με τους δύο γονείς τους εν ζωή, «παίδες αμφιθαλείς»· σε κάθε περίπτωση, αντιπροσωπεύουν διαφορετικές φυλές «φυλαί». Ο νικητής λαμβάνει μία κύλικα πενταπλόα (κύπελο) γεμάτη με ένα παραδοσιακό ανάμικτο ποτό. Δεν είναι μόνο η ίδια διαδρομή, από το ιερό του Διονύσου μέχρι το ιερό της Αθηνάς Σκιράδος· οι δρομείς όπως οι πομπείς φέρουν επίσης το ίδιο εποχικό σύμβολο, τους ωσχούς, (βλαστούς σταφυλιών). Η πομπή και ο αγώνας έχουν σαφή σχέση. Ωστόσο, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι και τα δύο πραγματοποιούνται την ίδια μέρα για να σχηματίσουν την εορτή Ωσχοφόρια· και τα δύο έχουν αφήσει αρκετά ξεχωριστά ίχνη μεταξύ των αρχαίων σχολίων.
Τώρα, μεταξύ των Ωσχοφορίων και της επιστροφής του Θησέως στην πόλη, υπάρχει μια ακόμη αναμνηστική τελετή στο Φάληρο. Στο Έτος των Σαλαμινίων, ο ίδιος ο Θησέας δέχεται θυσία την 6η του Πυανεψιώνος, δύο ημέρες πριν από τα πολιτειακά Θήσεια[14]. Στον Πλούταρχο, μετά την καθιέρωση της εορτής των Ωσχοφορίων, ακολουθεί θυσία στον Θησέα (Θησ. 23.5). Στα Θήσεια καθιερώνεται ένας περίβολος, και το κόστος της θυσίας πρέπει να καταβληθεί από τις οικογένειες που είχαν χάσει τους υιούς και τις κόρες τους ως φόρο τιμής. Αυτά δεν είναι τα πολιτειακά Θήσεια, τα οποία ο Πλούταρχος γνώριζε ότι ήταν κατά πολύ μεταγενέστερο ίδρυμα από τον Κίμωνα[15]. Δεδομένου ότι οι εν λόγω οικογένειες αριθμούσαν επτά στο σύνολο ή «δύο φορές το επτά, Κόρες και Έφηβοι», μπορούν να εξισωθούν με τους Σαλαμινίους «από τις επτά Φυλές», (εξ επτά Φυλών)[16].
Εδώ, λοιπόν, προσφέρεται μια θυσία στον Θησέα στο Φάληρο, αναμφίβολα δίπλα στο ιερό της Αθηνάς Σκιράδος, όπου ανήκουν οι Σαλαμίνιοι.
Το τελετουργικό επικαλείται από τα μνημεία που είδε ο Παυσανίας στο Φάληρο. Παρατηρεί, εν συντομία, τον ναό της Αθηνάς Σκιράδος και επίσης τους βωμούς για τους «ήρωες» και για «τους παίδες του Θησέως»· η τελευταία φράση, η οποία φαίνεται λίγο αμφίβολη, μπορεί εύκολα να τροποποιηθεί ως «οι παίδες <με> (τον) Θησέα»[17]. Οι «ήρωες» περιλαμβάνουν τους ναυτικούς ήρωες και πιθανώς τον ίδιο τον Θησέα. Εάν η τροποποίηση της επιγραφής γίνει αποδεκτή, ο βωμός ή οι βωμοί για «τους παίδες με τον Θησέα» αντιπροσωπεύουν μια μεταγενέστερη μορφή της θυσίας που κάποτε τελούνταν από τις υποτιθέμενες οικογένειές τους. Το γένος των Σαλαμινίων μπορεί κάλλιστα να είχε εξαφανιστεί πολύ πριν από τον Παυσανία[18].
Στις μεταγενέστερες εποχές, η κύρια φήμη των πολιτειακών Θησείων ήταν για τους εορταστικούς αγώνες των νέων· «αγόρια» και «έφηβοι» διαγωνίζονταν σε μια ποικιλία αθλητικών αγώνων[19]. Η εορτή είχε μεγαλώσει μέσα από μικρούς αγώνες. Οι Σαλαμίνιοι διοργάνωναν έναν αγώνα «άμιλλα», που δεν μπορεί να περιγραφεί διαφορετικά· περνάει χωρίς να αναφέρεται μέσα στο αθηναϊκό Έτος (ημερολόγιο), αλλά το πιο φυσικό μέρος του αγώνος αφορά τη θυσία στον Θησέα[20]. Ο αγών της 6ης του Πυανεψιώνος, στη συνέχεια, εξομοιώθηκε με τον αγώνα δρόμου των εφήβων ή των παίδων[21]. Οι «Φυλαί» που εκπροσωπούν είναι αυτές των Σαλαμινίων, οι θρυλικές Επτά Φυλές του ιερού γένους των Σαλαμινίων.
Οι «Σαλαμίνιοι»
Και τέλος, οι «Σαλαμίνιοι» οι ίδιοι. Η ονομασία ανήκει σε δύο ομάδες που συμβιβάζονται δύσκολα μεταξύ τους, αυτοί «από τις επτά φυλές» και αυτοί «από το Σούνιο». Οι πρώτοι δραστηριοποιούνται στην Αθήνα και το Φάληρο, οι δεύτεροι στο Σούνιο. Σε μεταγενέστερο κείμενο οι δύο ομάδες αναφέρονται ως δύο γένη. [22] Στην Αττική ο όρος γένος χρησιμοποιείται για τα πολλά αρχαία σώματα που έχουν την ευθύνη για τη διεξαγωγή των τοπικών τελετών. Δεν είναι ακατάλληλος, δεδομένου ότι κάθε είδους απόκρυφη γνώση μεταβιβάζεται σε οικογένειες ή υποτιθέμενες οικογένειες (βλ. Ομηρίδαι, Ασκληπιάδαι, και τα παρόμοια). Η φυσική υπόθεση είναι ότι οι οι δύο ομάδες των Σαλαμινίων είναι δύο ιερατικά γένη ανεξαρτήτου προελεύσεως που βρίσκονται τώρα σε αντιπαράθεση, ίσως μόνο λόγω της συμπτώσεως των ονομασιών τους.
Οι σύγχρονοι μελετητές έχουν έντονη ιστορικοποιητική τάση· σε αυτούς η φύση των αττικών γενών μετράει λιγότερο από τη μνήμη μεγάλων γεγονότων. Οι Σαλαμίνιοι, μας λένε ότι, πήραν το όνομά τους από το νησί της Σαλαμίνας- συνήθως λέγεται ότι δημιουργήθηκαν ως σώμα τη στιγμή που η Αθήνα απέσπασε το νησί από τα Μέγαρα, είτε ήταν αρχικά οι ντόπιοι κάτοικοι του νησιού, που οι Αθηναίοι που τους είχαν αναθέσει τις λατρείες του νησιού.[23] Κατά μια άλλη άποψη, ήταν μια αρχαία ομάδα νησιωτών που με κάποιο τρόπο αφομοιώθηκαν με τους κατοίκους του νησιού σε έναν τύπο ιερατικού γένους.[24]
Είναι περίεργο για τη θεωρία αυτή ότι οι περισσότερες από τις τελετές ή τις λατρείες που υπηρετούν οι Σαλαμίνιοι δεν έχουν καμία σχέση με το νησί. Σε γενικές γραμμές, η αποστολή τους έχει ως εξής. Στην Αθήνα, οι Σαλαμίνιοι προμηθεύουν την ιέρεια της Αγλαύρου και διεξάγουν την παννυχίδα της στα Παναθήναια.[25] Στο Φάληρο, προμηθεύουν την ιέρεια της Αθηνάς Σκιράδος και διευθύνουν τα Ωσχοφόρια. Στο Σούνιο, προμηθεύουν τον ιερέα του Ηρακλέους «στον τόπο του πορθμείου» προφανώς στο λιμάνι, και διεξάγουν την εορτή του Ηρακλέους τον μήνα Μουνιχιώνα. Αλλά υπάρχει, τελικά, μια σύνδεση με τη Σαλαμίνα. Στις πολλές μικρότερες μορφές των κανονισμών περιλαμβάνονται ο Ευρυσάκης και ο Τεύκρος, αντίστοιχα ο υιός και ετεροθαλής αδελφός του Αίαντος, του κύριου ήρωος του νησιού. Στην Αθήνα, οι Σαλαμίνιοι προμηθεύουν τον ιερέα του Ευρυσάκη και θυσιάζουν στο ιερό του κοντά στην Αγορά. Στο Φάληρο, ο Τεύκρος ονομάζεται δίπλα στους ναυτικούς ήρωες στον εορτασμό των Οσχοφορίων.[26]
Ο Ευρυσάκης και ο Τεύκρος δεν υπαγορεύουν την ερμηνεία όλων των υπολοίπων. Είναι προφανές ότι είναι μεταγενέστεροι στην λατρεία. Αναμφίβολα καθιερώθηκαν στην Αθήνα και το Φάληρο σε κάποιο στάδιο της κατοχής της Σαλαμίνας από την Αθήνα, δηλ, κατά τη διάρκεια του (-) έκτου αιώνος. Κάποιος έπρεπε να αναλάβει την ευθύνη, και το ιερατικό γένοςστην Αθήνα και το Φάληρο, οι δήθεν «Σαλαμίνιοι», ήταν η αναπόφευκτη επιλογή. Η Αθηνά Σκιράς έχει επίσης θεωρηθεί ως εισαγωγή από την Σαλαμίνα, αλλά αυτό είναι πολύ απίθανο. Σίγουρα, λατρεύεται και εκεί σε κάποιο ακρωτήριο· και ο ήρωας Σκίρος που είναι ο σύντροφός της στο Φάληρο είναι αντίστοιχος με τους ομώνυμους ήρωες στη Σαλαμίνα και στις απότομες βραχώδεις ακτές της Μεγαρίδος. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι οι Μεγαρείς και οι Αττικοί ετεογράφοι έδωσαν προτεραιότητα στο ένα ή το άλλο από αυτά τα ομώνυμα· δεν υποστήριζαν, ωστόσο, ότι η λατρεία της Αθηνάς ήταν υπό αμφισβήτηση. Η Αθηνά είναι από παλιά η προστάτιδα της ναυτιλίας, όπως και άλλης τεχνολογίας (κατασκεύασε την Αργώ, και ένα ακόμη παλαιότερο πλοίο που έφερε τις Δαναΐδες από την Αίγυπτο).[27] Τα διάφορα ιερά της στην ακτή είναι επομένως αρχαία και αυτόνομα· οπότε δεν ήταν τάση μεταγενέστερης εποχής.
Είναι πολύ πιο σημαντικό το γεγονός ότι οι κανονισμοί δεν επεκτείνονται σε καμία λατρεία στο νησί της Σαλαμίνας, όπως της Αθηνάς Σκιράδος ή του Αίαντος. Η παράλειψη αυτή θα ήταν ακατανόητη, αν το σώμα των Σαλαμινίων είχε δημιουργηθεί για τον σκοπό της ανάδειξης του αθηναϊκού ελέγχου της Σαλαμίνας.
Η θεωρία στηρίζεται σε μια λανθασμένη προϋπόθεση· ότι οι Σαλαμίνιοι ως γένος ή γένη πήραν το όνομά τους από το νησί. Ένα ιερατικό γένος, ωστόσο, πάντοτε ονομάζεται για το τελετουργικό που διεξάγει· μερικές φορές προστίθεται μια πατρωνυμική κατάληξη και μερικές φορές δεν προστίθεται.[28] Οι Πραξιεργίδαι «διεξάγουν το έργο» του καθαρισμού του ναού της Αθηνάς και των λατρευτικών σκευών του. Οι Βουζύγαι «ζεύουν τους βόες (βόδια)» για το πρώτο όργωμα. Οι Ευμολπίδαι «μέλπουν γλυκά» κατά την εποχή της σποράς της κριθής και του σίτου. Οι Ευδάνεμοι «εξευμενίζουν τους ανέμους (κρατούν)». Και ούτω καθεξής. Από τα πολλά ονόματα που είναι πραγματικά γένη του ιερατικού είδους, ορισμένα είναι αρκετά ασαφή, όπως είναι τα πολύ αρχαία ονόματα· αλλά όπου το όνομα μπορεί να ερμηνευτεί, αυτή η εξήγηση που δίδεται ταιριάζει.
Η λέξη σαλαμίς ήταν κάποτε περιγραφικός όρος, καθώς εφαρμόστηκε σε δύο μέρη που δεν έχουν ιστορική σχέση αλλά έχουν την ίδια φυσική εμφάνιση · η πόλη της Σαλαμίνoς στο νησί και η πόλη της Σαλαμίνος στην Κύπρο, έχουν κοινό χαρακτηριστικό το παράλιο επίπεδο εύρος για την συγκομιδή του αλατιού, πιο συγκεκριμένα, επίπεδες «αλυκές», αλατότοποι κάποτε γεμάτοι με αλάτι θαλασσινό, όπως βλέπουμε από τις πολλές γνωστές λέξεις όπως άλς, αλή, άλμη, οι οποίες έχασαν το αρχικό σίγμα , σ-.
Οι Σαλαμίνιοι εργάζονταν σε αυτούς τους αρχαίους ακόμη και γι αυτούς αλατότοπους βγάζοντας αλάτι, όπως και στον κόλπο του Φαλήρου αλλά και στον κόλπο του Σουνίου (ο οποίος ακόμη βγάζει αλάτι). Υπηρετούσαν τις θεότητες της ακτής, όπως την Αθηνά Σκιράδα, τους ναυτίλους ήρωες, τον Ηρακλή, τον Ήρω ο επί τηι αλήι, που τιμάται στο Σούνιο λίγο μετά τα Ηράκλεια. Οι Σαλαμίνιοι υπηρετούν την Πάνδροσο, την θεά των ιερών ελαίων επάνω στην Ακρόπολη· διότι παρέχουν το αλάτι που χρησιμοποιείται στην άλμη των καρπών της ελιάς.[29]
Οι Σαλαμίνιοι είναι αντίστοιχα δύο ομάδες ανδρών «αλατό-συγκομιδών» με βάση στο Φάληρο και στο Σούνιο. Η πρώιμη λειτουργία τους ήταν να προωθήσουν τη συγκομιδή και τη χρήση του αλατιού, ενός βασικού αγαθού όπως η κριθή, ο σίτος και ο οίνος. Οι Σαλαμίνιοι του Φαλήρου άρχισαν επίσης να διεξάγουν πομπή από την πόλη προς το λιμάνι, τα Ωσχοφόρια. Πρέπει να ένωσαν τις διεργασίες τους με τις διεργασίες του βασιλιά που βασίλευε στην πρώιμη Αθήνα, δηλαδή στην κοινότητα από το
Ιλισσό· διότι τα Ωσχοφόρια πολύ σύντομα εντάχθηκαν στο μύθο του Θησέως. Κατά συνέπεια, οι Σαλαμίνιοι θυσίαζαν στον Θησέα και καλούσαν τους έφηβους να τρέξουν έναν αγώνα προς τιμήν του, η μακρινή πρώϊμη αρχή της εορτής των Θησείων. Με το βλέμμα στραμμένο στο μύθο, πήραν έναν πιο επιβλητικό τίτλο, τον τίτλο «Σαλαμίνιοι από τις επτά φυλές».
Η Θεωρία (αποστολή) στη Δήλο
Όπως όλοι γνωρίζουν, η Αθήνα διοργάνωνε κάθε έτος μια Μνημηϊα στη Δήλο που θεωρείται ότι τιμούσε την επιστροφή του Θησέως.[30] Μια αρχαία τριαντακοντόρος ναυς οργανωνόταν, πάντα η ίδια και διατηρημένη και επισκευασμένη κάθε έτος, μια χορωδία εφήβων και κορών επιβιβαζόταν σε αυτή, μαζί με τη χορωδία και έναν τελετουργικό πρεσβευτή, τον Αρχιθεωρό. Είναι ευνόητο ότι είναι προσεκτικοί στην αναχώρηση και στην επιστροφή· και για όλο αυτό το διάστημα οι Αθηναίοι στις οικίες τους τηρούσαν ένα καθεστώς αγνότητας, το οποίο το έτος -400/-399 είχε ως αποτέλεσμα την καθυστέρηση της εκτέλεσης του Σωκράτους. Στη Δήλο ο χορός χόρευε την «χορεία της γεράνου» γύρω από τον αρχαίο βωμό του Απόλλωνος που είχε σχηματιστεί από κέρατα αίγας.
Στα σύγχρονα βιβλία αυτή η τήρηση συνδέεται πάντοτε με την κύρια εορτή του Απόλλωνος στη Δήλο· μια συγκέντρωση των Ιώνων στην αρχαιότητα, σε κλασικούς χρόνους κυρίως ένα αθηναϊκό θέαμα, αλλά πάντα μια ευκαιρία για την αποστολή χορωδιών και τελετουργικών πρεσβειών[31].
Ο μήνας είναι ο Θαργηλιών – όχι ο Ανθεστηρίων, όπως συχνά λέγεται, γιατί εκείνη την εποχή (τον Ανθεστηριώνα) δεν μπορούσε κανείς να ταξιδέψει στη Δήλο. Η όλη αντίληψη είναι λανθασμένη. Το παλαιό πλοίο, η μία χορεία, η χορεία της γεράνου, όλα είναι ιδιότυπα έθιμα που η Αθήνα διατηρούσε για την Μνημηϊα του Θησέως.
Μεταγενέστερες πηγές λένε πως ο Θησέας επίσης, με την ίδια ευκαιρία, έστησε ένα άγαλμα της Αφροδίτης, έναν ξύλινο στύλο με τετράγωνη βάση, και καθιέρωσε αγώνες στους οποίους ο νικητής στεφανωνόταν με φύλλα φοίνικα· ανήκουν και αυτά στην αθηναϊκή τήρηση της εορτής. Ο γενικός εορτασμός στον Θαργηλιώνα δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για όλα αυτά. Ούτε για το καθεστώς της αγνότητας που επέτρεψε την αναβολή της εκτέλεσης του Σωκράτους· ειδάλλως ο Πλάτωνας θα είχε γλιτώσει μια μακρά εξήγηση.[32]
Επιπλέον, συμφωνείται από όλες τις πλευρές – από τον Πλάτωνα, τον Καλλίμαχο, τον Πλούταρχο, τον Παυσανία – ότι τα έθιμα προέρχονται από την επιστροφή του Θησέως. Στον Πλούταρχο καταγράφονται λίγο πριν από τις τελετές στο Φάληρο. Αν τα έθιμα ανήκαν στον μήνα Θαργηλιώνα (για να μη μιλήσουμε για το Ανθεστηριώνα), δεν θα μπορούσαμε να είχαμε αυτό το αποτέλεσμα. Για την Κρητική περιπέτεια, οι αττικοί ετεογράφοι έδωσαν ένα χρονοδιάγραμμα που εκτείνεται από τον Μουνιχιώνα, όταν ο Θησέας αναχώρησε, έως τον Πυανεψιώνα, όταν επέστρεψε. Διαφορετικό χρονοδιάγραμμα θα απαιτούσαν τα έθιμα του Θαργηλιώνος, για τα οποία όλοι μιλούν ότι σηματοδοτεί την επιστροφή, ή κατά πάσα πιθανότητα, τα έθιμα του Θαργηλιώνος θα ήταν συνδεδεμένα με το ταξίδι εξόδου. Όπως είναι, τα έθιμα πρέπει να ανήκουν στην κατάλληλη εποχή, περί της έναρξης του Πυανεψιώνος. Το όνομα της χορείας «γέρανος», αναμφίβολα έχει ληφθεί γιατί τα πτηνά οι γερανοί πετούν νότια τον Πυανεψιώνα (Οκτώβριο).[33]
Ο Ξενοφών λέει για τον Σωκράτη ότι «μετά την ετυμηγορία έζησε για τριάντα ημέρες» εξαιτίας των Δηλιακών τελετών που συνέπιπταν σε εκείνον το μήνα»· στο μυαλό του έχει, στο ιερό Έτος (ημερολόγιο), τον μήνα Πυανεψιώνα. Το πλοίο αποπλέει στις αρχές του μηνός ή είναι έτοιμο να φύγει, μόλις ηρεμούν οι άνεμοι. Είναι αναμφίβολα την πρώτη του μηνός που η πρύμνη στεφανώνεται για την προετοιμασία από τον ιερέα του Απόλλωνα.[34] Ο βωμός του «ήρως ω κατά πρύμναν» (ήρωα στην πρύμνη), που ονομάζεται έτσι από τον Καλλίμαχο και άλλους, σηματοδοτεί τον τόπο για την τελετή στεφάνων και την καθέλκυση.[35] Ο Παυσανίας αναφέρει τον βωμό τελευταίο στην επισκόπησή του για το Φάληρο και σημειώνει ότι ο ήρωας αναγνωρίστηκε από τους ειδικούς ως ο Ανδρόγεως, ο υιός του Μίνωος. Είχαν καλό λόγο να το πράξουν, αφού οι έφηβοι και οι κόρες ανεχώρισαν πρώτα με το πλοίο για να εξιλεωθούν για τον θάνατο του Ανδρόγεως. Ο Καλλίμαχος, ο οποίος υιοθέτησε αυτή την ταύτιση από έναν αττικό ετεογράφο, ξεκίνησε την ιστορία του με την επίκληση «Ω ήρωα στην πρύμνη», και στη συνέχεια πρόσθεσε: «αφού αυτό αείδει ο Κύρβης» μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η τελετή της στεφάνης προβλεπόταν από το ιερό Έτος (ημερολόγιο) του Σόλωνος, και συνοδευόταν από την ωδή των παιάνων.[36]
Οι μελετητές θεωρούν ότι «ο ήρως στην πρύμνη» , αλλιώς ο υιός του Μίνωος, δεν είναι άλλος από τον Ναυσείρο ή αλλιώς τον κυβερνήτη του πλοίου του Θησέως, ο οποίος με τον σύντροφό του Φαίακα βρίσκεται σταθερά στο ιερό της Αθηνάς Σκιράδος.[37] Έτσι βγαίνει λίγο νόημα. Επιπλέον, αν και τα μνημεία του Ανδρόγεως αναζητήθηκαν και σε άλλες περιοχές, η ταύτιση αυτή του «ήρωος στην Πρύμνη (Πηδάλιο)» ήταν αναμφίβολα επίκαιρη μεταξύ των αττικών ετεογράφων που αναγνώριζαν τον κυβερνήτη ως μια οικεία μορφή.[38]
Στη Δήλο ο εορτασμός περιλαμβάνει αγώνες καθώς και θυσίες και χορείες. Δεδομένου ότι οι αγώνες αυτοί λαμβάνουν χώρα την ίδια περίπου εποχή με τον αγώνα των εφήβων από την Αθήνα στο Φάληρο, αποτελούν έναν άλλο πρόδρομο των πολιτειακών Θησείων. Οι αγώνες, ή τουλάχιστον οι λαμπαδηδρομίες, διεξάγονται στη Δήλο με την ονομασία «Θήσεια» κατά την τελευταία περίοδο της αθηναϊκής ηγεμονίας, μετά το 166· ένα κατάλοιπο του παλαιού εθίμου.[39]
Η προέλευση του μύθου του Θησέως
Οι Αθηναίοι νέοι κατά την πρώϊμη αρχαιότητα εγγράφονταν ως πολίτες στην εορτή των Εκατομβαίων· εξ ου και η ιστορία της άφιξης του Θησέα στην Αθήνα και η αναγνώριση από τον πατέρα του, μια εικονική «εγγραφή». Αυτή η ιστορία είναι στενά συνδεδεμένη με τα περαιτέρω κατορθώματα του έφηβου Θησέως, και ιδιαίτερα με την κρητική περιπέτεια και θρύλο του.
Από αφηγηματική άποψη, η «εγγραφή» έχει δύο πτυχές. Ο Θησεύς είναι ένας ιδανικός έφηβος νέος· έχοντας ενηλικιωθεί, αφήνει τη μητέρα του και αποδεικνύει στον εαυτό του ότι είναι άνδρας και τώρα αναλαμβάνει μεγαλύτερα καθήκοντα. Είναι επίσης ο βασιλικός διάδοχος· έχοντας φτάσει στην Αθήνα, αναγνωρίζεται από τον πατέρα του και γίνεται δεκτός από τον λαό, και υπερασπίζεται τώρα το βασίλειο από επικίνδυνους εχθρούς. Όσο για την ενηλικίωσή του, οι άθλοι στο δρόμο από την Τροιζήνα είναι μια εκπληκτική απόδειξη. Όσον αφορά την αναγνώριση, αυτή εξαρτάται από την αποτροπή της Μήδειας. Και οι δύο άθλοι όσο και η Μήδεια είναι μεταγενέστερες προσθήκες στο μύθο – μπορεί να φαίνεται ότι η «εγγραφή» είναι μόνο συνέπεια αυτών των προσθηκών.[40] Αλλά κατ’ αρχήν είναι εξίσου πιθανό ότι η «εγγραφή» υπήρχε από την αρχή, και αργότερα εξωραΐστηκε, πρώτα με τους άθλους και έπειτα με τη Μήδεια, πολύ μεταγενέστερα, και με τον μύθο στην οικία της Εκάλης. Η σύλληψη του Μαραθώνιου ταύρου είναι προγενέστερη των άθλων στο δρόμο για την Αθήνα, αλλά πόσο προγενέστερη δεν το γνωρίζουμε· πάντως, θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι διαχωρίζεται από την «εγγραφή» του Θησέως. Η προέλευση και η εξέλιξη δεν μπορούν να εντοπιστούν μόνο μέσω της αφηγηματικής δομής· ένας γενικός κανόνας για τους ελληνικούς μύθους.
Ολόκληρος ο μύθος του Θησέως έχει αναλυθεί επανειλημμένα με ευρέως διαφορετικά αποτελέσματα.[41] Ωστόσο, η ανάλυση σπανίως εστιάζει έντονα ή για μεγάλο χρονικό διάστημα στο σημαντικότερο στοιχείο, το τελετουργικό υπόβαθρο. Ο μύθος του Θησέως συνδέεται σε κάθε σημείο με αθηναϊκές λατρείες και εορτές. Μερικές φορές η σύνδεση είναι δευτερεύουσα· όταν η ιστορία βρισκόταν ήδη στο πλαίσιο, κάποια τελετουργία ή άλλη επισημάνθηκε ως αναπαράσταση της ιστορίας, και η τελετουργία με τη σειρά της προκάλεσε την αφήγηση της ιστορίας υπό νέο πρίσμα. Οι αττικοί ετεογράφοι χρησιμοποίησαν μεγάλη εφευρετικότητα για να δημιουργήσουν τέτοιους συσχετισμούς. Αλλά η πρακτική τους μαρτυρά για άλλη μια φορά την πρωτότυπη φύση του μύθου του Θησέως, όπως και όλων των ελληνικών και αρχαίων μύθων. Είναι η αιτιολογική και κοινωνική αναφορά που κάνει τον ελληνικό μύθο αυτό που είναι, παρά ένα σώμα παραμυθιών ή μυθιστορημάτων.
Οι τελετές που σχετίζονται με το μύθο του Θησέως έρχονται ανά συστάδες. Η κρητική περιπέτεια ήταν πάντα η πιο διάσημη και αντιμετωπίζεται ως ένα ταξίδι αναχώρησης και επιστροφής· Ο Θησεύς αναχωρεί στις αρχές του Μουνιχιώνος, καθώς η εποχή της ναυσιπλοϊας ανοίγει και επιστρέφει προς το τέλος αυτής της εποχής, γύρω στις αρχές του Πυανεψιώνος.[42] Και οι δύο συγκυρίες έχουν τις αναμνηστικές τους τελετές, αλλά εκείνες της επιστροφής είναι πολύ πιο αξιοσημείωτες. Είναι εύκολο να διαπιστώσει κανείς ότι αυτή η φαινομενικά πραγματική χρονολογία είναι επινοημένη και ότι η κρητική περιπέτεια είχε αρχικά θεωρηθεί ως να λαμβάνει χώρα γύρω στις αρχές του Πυανεψιώνος.
Άλλες αναμνηστικές τελετές εμπίπτουν στον Εκατομβαιώνα και στον Βοηδρομιώνα. Τα Εκατόμβαια προς τιμήν του Απόλλωνος είναι σχεδόν τα πρώτα. Ακριβώς πριν από αυτά, αναμφίβολα την δευτέρα του μηνός, είναι οι τελετές για τον Δία Μειλίχιο στον Κηφισό ποταμό, που θυμίζουν πως ο Θησέας εξαγνίστηκε όταν εισήλθε στην Αθήνα.[43] Ο Φιλόχορος, και μετά από αυτόν ο Καλλίμαχος, διεύρυναν την ιστορία του Θησέως με μια άγνωστη μέχρι σήμερα παράδοση, που προέρχεται από μια λατρεία του Διός στο Πεντελικό όρος.[44] Καθώς οι εν λόγω τελετές είναι ζοφερές – η ιστορία ομιλεί για μια προσφορά στους νεκρούς – ήταν ίσως συγγενικές με τις τελετές για τον Δία Μειλίχιο, και πρέπει να χρονολογηθούν ομοίως στην δευτέρα του μηνός. Αργότερα αυτού του μήνα (Εκατομβαιώνα) , διακρίνεται η εορτή της Αθηνάς Παλλήνης στην Παλλήνη η οποία μπορεί να διακριθεί πίσω από τη συνάντηση με τον Πάλλαντα και τους πενήντα γιους του.[45] Η εορτή περιλαμβάνει μια τελετουργική μάχη που δίνει αφορμή για άλλες μυθικές μάχες- ο Ευριπίδης αφηγείται μία από αυτές, για τον γιο του Θησέως, τον Δημοφώντα, και μας δείχνει ότι η γιορτή τελούνταν ταυτόχρονα με τα Παναθήναια, στην 28η του Εκατομβαιώνος (Ηρακλείδαι 777-83).
Η εορτή Βοηδρόμια της 6ης και της 7ης του Βοηδρομιώνα μνημονεύει τη μάχη με τις Αμαζόνες.[46] Την πρώτη ημέρα η εορτή τιμά την Αρτέμιδα στο ιερό της στην Άγρα, και την δεύτερη ημέρα τον Απόλλωνα στο Λύκειο– και τα δύο ιερά συνέβαλαν στη διαμόρφωση της διάταξης της μάχης. Στη συνέχεια ερχόμαστε στις τελετές που σηματοδοτούν την κρητική περιπέτεια. Εκτείνονται από τον φθίνοντα Βοηδρομιώνα μέχρι μέχρι τις αρχές του Πυανεψιώνος.
Έτσι, η εορτή Εκατόμβαια είναι στην πραγματικότητα η πρώτη στη σειρά των αναμνηστικών τελετών. Η «εγγραφή» επιπλέον, προετοιμάζει τον Θησέα για να προχωρήσει από την Αθήνα ως έφηβος πολεμιστής και νέος έφηβος – για να πολεμήσει τους γιους του Πάλλαντα και να ερωτοτροπήσει ή να απαγάγει την Αριάδνη. Όσον αφορά τη μάχη με τις Αμαζόνες, είναι δύσκολο να αποφασίσει κανείς αν ο Θησεύς ήταν αρχικά έφηβος πολεμιστής ή νεαρός άνδρας ή και τα δύο.
Η κρητική περιπέτεια ήταν πάντα στενά συνδεδεμένη με τον ερχομό του Θησέως ή με την άφιξη και την αναγνώρισή του, δηλαδή με την τελετή εγγραφής στα Εκατόμβαια. Ο νεαρός Θησεύς ήταν πρόθυμος να πάει, και οι Αθηναίοι το απαίτησαν αυτό από τον υιό του Αιγέα. Ο φόρος, που επέστρεφε ανά εννέα χρόνια ή οκτώ χρόνια όπως θα λέγαμε, ήταν τώρα απαιτητός για τρίτη φορά.[47] Η τρίτη φορά τείνει να είναι πάντα η κρίσιμη· και δύο τέτοια διαστήματα πρέπει να περάσουν πριν ο ιδανικός νέος είναι έτοιμος. Αν υποθέσουμε ότι ο φόρος ήταν όρος ζωής από την εποχή του Θησέως υποθέτοντας επίσης ότι μεγάλωσε στην Αθήνα, και πάλι δεν θα μπορούσε να έρθει μέχρι αυτή τη στιγμή. Η τελετή εγγραφής του Εκατομβαιώνος είναι επομένως θεμελιώδης για την κρητική περιπέτεια. Η ιστορία είναι πάρα πολύ παλαιά και το ίδιο και το τελετουργικό πίσω από αυτήν.
Υποσημειώσεις
[1] Πρβλ. Deubner, Att. Feste 142-7, και AbhBerl 1943 αρ. 12 = Kleine Schriften (Konigatein 1982) 711-25; W.S. Ferguson, Hesperia 7 (1938) 18-21, 24-8, 33-41 – H. Jeanmaire, Couroi et Courses (Lille 1939) 338-63 – L. Ziehen, RE 18.2 (1942) 1537-43 s – p – Ωσχοφόρια – Jacoby σε Φιλόχορο FGrHist 328 F 14-16 – Πελεκίδης, Έφηβοι 226-8 – Parke, Festivals 77-81 E. Kadletz; GRBS 21 (1980) 363-71 – Simon, Festivals 89-92 – C. Calame, The’ste et I’imaginaire Athenian (Lausanne 1990) 143-8, 324-7.
[2] Ο Deubner και η Simon είναι πεπεισμένοι ότι κάθε εορτή με τσαμπιά σταφύλια πρέπει να ανήκει στον Διόνυσο. Αλλά φαίνεται ότι υπάρχουν μόνο δύο τσαμπιά σταφύλια, στα χέρια των δύο ωσχοφόρων – και τίποτα δεν τελείται με αυτά που θα ενδιέφερε τον Διόνυσο. Η ημερολογιακή ζωφόρος του χριστιανικού κτηρίου που φέρει την ονομασία «Άγιου Ελευθερίου» δείχνει, κατά τον μήνα Πυανεψιών, μια γυμνή μορφή που κρατάει ένα τσαμπί σταφύλια και πατάει πάνω σε ένα σωρό από αυτά (αλλά ο Kadletz παραδέχεται μόνο το πρώτο). Αν αυτό παραπέμπει σε μια εορτή, όπως υποστηρίζεται με διάφορους τρόπους από τον Kadletz και την Simon, δεν είναι τα Οσχοφόρια, τα οποία πέφτουν στον προηγούμενο μήνα, όπως θα δούμε σε λίγο. Ο M.P. Nilsson, Jdl 31 (1916) 321-2 = Opuscula. Selecta l (Lund 1951) 185-6, περιγράφει ορθά το σταφυλόκλαδο της Ωσχοφορίας ως «κλαδί συγκομιδής» που αντιστοιχεί με την ειρεσιώνη ως το «κλαδί του Θαργηλιώνος (Μαϊου)».
[3] Hesperia 7 (1938) 1-9 αρ. i (LSCG Suppl. 19) γραμμές 91-2, «Ναυσείρος» και Φαίαξ,
Πλούτ. Θησ. 17. 7 (Φιλόχορος FGrHist 328 F 111), «Ναυσίθοος» και Φαίαξ. Πλούταρχος,
μετά τον Φιλόχορο, μιλάει και για τους δύο ως κατόχους «ηρωικών ιερών/ ηρώα» στο Φάληρο στο ιερό του Σκίρωνος. Ο Σκίρων είναι μόνο ένας κατώτερος εταίρος στη λατρεία της Αθηνάς Σκιράδος, αλλά έχει και αυτός ρόλο στην ιστορία, και ως εκ τούτου χρησιμεύει για την ταυτοποίηση του ιερού.
Ο Παυσανίας στη σύντομη αναφορά του για το Φάληρο (1.1.4) αναφέρει, μεταξύ άλλων, για «βωμούς» των «ηρώων», απροσδιόριστων, αλλά αναμφίβολα συμπεριλαμβανομένων του Ναυσείρου και του Φαίακος. Στο τέλος φτάνει στο βωμό ενός ανώνυμου ήρωος, που κάποιοι ταυτίζουν με τον Ανδρόγεω, τον υιό του Μίνωος, και δεν είναι ο ίδιος με τον κυβερνήτη Ναυσείρο, γι’ αυτό μπορούμε να είμαστε σίγουροι. Αυτός ο άλλος βωμός σύντομα θα βρει τη θέση του.
[4] Πλούτ. Θησ. 17.4-7 (Σιμωνίδης θρ. 550 Page, Φιλόχορος FGrHist 328 F ill), 22.1, Διόδ. 4.61.4. Πρβλ. Θησ. 17.3 (Ελλάνικος 3233 F 14)· παρά τον Jacoby ad loc., είναι αρκετά πιθανό ότι και ο Ελλάνικος ανέφερε τον κυβερνήτη.
[5] Πλούτ. Θησ. 17.7 (Φιλόχορος FGrHist 328 F ill), σχετικά με τα κυβερνήσια- 22.2-4, σχετικά με Ωσχοφόρια 23.2-5 (Δήμων 327 F 6), πάλι για τα Ωσχοφόρια.
[6] IG 2² 1232 γρ. 15-16, 23. Hesperia 7 (1938) 1-9 αρ, i (LSCG Suppl. 19) γραμμές 10 (ιέρεια της Αθηνάς Σκιράδος), 21-2 (ωσχοφόροι και δειπνοφόροι), 41 (άρτοι στο ιερό της Αθηνάς), 43-4 (κήρυκας και ιέρεια), 49-50 (ωσχοφόροι και δειπνοφόροι, ιέρεια, κήρυκας), 52 (στήλη αναρτημένη στο ιερό της Αθηνάς), 63-4 (κήρυκας), 91-2 (θυσίες στον Φαίακα και τον Ναυσείρο). Πρβλ. IG 2² 1232 γρ. 15-16, 23 «fin, s. iv», ένα διάταγμα των Σαλαμινίων επίσης αναρτημένο στο ιερό της Αθηνάς.
[7] Την ίδια ημέρα στο Βοηδρομιώνα προσφέρεται θυσία στον Ποσειδώνα ιπποδρόμιο, στον
«ήρωα Φαίακα», στον «ήρωα Τεύκρο», στον «ήρωα Ναυσείρο». Ο Τεύκρος έχει προστεθεί εδώ, όπως και ο Ευρυσάκης αλλού στο ιερό Έτος, για να παρέχει μια σύνδεση με το νησί της Σαλαμίνας, περισσότερα γι’ αυτό παρακάτω. Όσον αφορά τον Ποσειδώνα Ιπποδρόμιο, ο οποίος λαμβάνει μεγαλύτερη προσφορά από ό,τι οι άλλοι, πρέπει να υποθέσουμε ότι ο Iππόδρομος βρισκόταν σε πολύ κοντινή απόσταση και τον χρησιμοποιούσαν για τις εορταστικές εκδηλώσεις όταν ο χώρος δεν επαρκούσε στο ιερό της Αθηνάς. Ο Ιππόδρομος ήταν ένας ευρύς ανοιχτός χώρος, ακόμη και στις επιθεωρήσεις του ιππικού, ο κόσμος κυκλοφορούσε εντός όταν απομακρύνονταν από τους δρόμους ταχύτητας (Ξεν. Ιππαρχ. 3.10). Μπορεί να είναι ή να μην είναι ο Ποσειδώνας ιπποδρόμιος που υπηρετούσε το γένος των Φοινίκων, το οποίο κατονομάζεται με τον τίτλο ενός λόγου
του Δείναρχου ως αμφισβητούντος «το ιερατείο του Ποσειδώνος» με τον δήμο Φαλήρου
(Διον. Αλικ. Διν. 10) – το αρχαίο λιμάνι της Αθήνας είχε πιθανότατα περισσότερες από μία λατρείες του Ποσειδώνος. Παρά τους Ferguson, Hesperia 7 (1938) 25, 27, και E. Kearns, The Heroes of Attica. (ΒΙCS Suppl. 57,1989) 38-41,120, δεν υπάρχουν πολλά στοιχεία που να δικαιολογούν την υπόθεση ότι η εορτή κυβερνήσια ανήκει στον Ποσειδώνα. Στον Πλούταρχο συνοδεύει τους ναυτικούς ήρωες, και αυτοί με την Αθηνά Σκιράδα.
[8] Η ημερομηνία δίνεται πάντα είναι 6 ή 7 Πυανοψιώνος. Την 6η Πυανεψιώνος ο Ferguson, Hesperia 7 (1938) 28- Ziehen, RE 18.2 (1942) 1543 λήμ. Ωσχοφόρια – Deubner, Kl. Schr, 718, Jacoby, n. 137 σε Φιλόχορος F 14-16- Πελεκίδης, Έφηβοι 226. Την 7η Πυανεψιώνος ο Deubner, Att, Feste 146 (την εβδόμη ή λίγο αργότερα)- Jeanmaire, Couroi et Couretes 338-46, Parke, Festivals 80- Simon, Festivals 89 (στους Parke και Simon είναι αναμφίβολα αθέλητο, αφού δηλώνουν ότι ακολουθούν τον Ferguson). Η εβδόμη προτιμήθηκε παλαιότερα επειδή ο Πλούταρχος αναφέρει ότι την ημέρα αυτή τιμάται η επιστροφή του Θησέως στην πόλη, με τη εορτή των Πυανοψίων Στην ίδια όμως αναφορά, ο Πλούταρχος διακρίνει την επιστροφή στην πόλη από την παραμονή στο Φάληρο, στην οποία ανήκουν τα Ωσχοφόρια, Επιπλέον, τα Οσχοφόρια δεν μπορούν να συμπέσουν με μια κύρια απολλώνια εορτή. Η έκτη Πυανεψιώνος προτιμάται τώρα, επειδή κατά την ημερομηνία αυτή οι Σαλαμίνιοι θυσιάζουν στον Θησέα (ο Ziehen λέει λανθασμένα ότι θυσιάζουν στην Αθηνά Σκιράδα). Αλλά μια θυσία στον ίδιο τον Θησέα δεν αναφέρεται πουθενά στην παράδοση για τα Ωσχοφόρια, παρόλο που αυτή η παράδοση γνωρίζει πλήρως την επιστροφή του Θησέα- επιπλέον, θα δούμε σε λίγο ότι ο Πλούταρχος αναφέρει μια θυσία στον Θησέα που διαφέρει τόσο από τα Ωσχοφόρια όσο και από τα πολιτειακά Θήσεια.
[9] Η κύρια ημέρα των Παναθηναίων, συμπεριλαμβανομένης της παννυχίδος, είναι η 28η Εκατομβαιώνος, και είτε η τρίτη του μήνα είτε η τρίτη τελευταία ημέρα, δηλαδή η εικοστή όγδοη, είναι η ιερή ημέρα της Αθηνάς: W. Schmidt, Geburtstag im Altertvm (Giessen 1908) 98-101. Οι Σαλαμίνιοι θυσιάζουν στα Παναθήναια, όταν μια από τους δικούς τους, η ιέρεια της Αγλαύρου, διεξάγει την παννυχίδα: βλ. Hesperia 52 (1983) 50-7 γραμμές 28-9. Ο δήμος των Τειθρασίων (Τείθρας) προβλέπει θυσία για την Αθηνά και τον Δία στις 27 του Βοηδρομίου: Εσπερία 30 (1961) 293-7, αρ. 1 γρ. 7-12. Ο Θορικός έχει επίσης μια θυσία για την Αθηνά κοντά στο τέλος του Βοηδρομιώνος, «στην αλυκή»: AntClass 52 (1983) 150-74 γραμμή 23. Δεν υπάρχει τίποτα που να δεικνύει αν αυτές οι τελετές των Τειθρασίων και των Θορικίων σχετίζονται με κάποιο τρόπο με τις δικές μας.
[10] Hesperia 7 (1938) 1-9 αρ.. 1 γρ. 93-4
[11] Veg. Mil. 4.39: incerta navigatio από 14 Σεπτεμβρίου έως 10 Νοεμβρίου.
[12] Την εβδόμη: Πλούτ. Θησ. 22.3. Την ογδόη: του ιδίου, 36.4
[13] Αθήν. 11.92, 495 F (Αριστόδημος FGrHist 383 F 9)- Προκλ. Χρηστ., Φώτ. Βιβλ. 239, 3323;
σχόλ. Νίκ. Αλεξ. 109. Η φράση τοις Σκίροις στον Αριστόδημο, δηλ. στην επιτομή του Αθηναίου, είναι μια εμφανής σύγχυση, που μάλλον οφείλεται στον επιτομογράφο παρά στον Αριστόδημο. Αν και αυτό έχει αναγνωριστεί εδώ και καιρό, αντιστέκεται σθεναρά από τον Jacoby σε σχέση με τον Φιλόχορο FGrHist 328 F 14-16 (Κείμενο σ. 300-1). Ωστόσο, δενμας εξηγεί για το πώς ο αγώνας θα μπορούσε να είναι κατάλληλος για τη εορτή των Σκίρων, ούτε γιατί το κείμενο του Αθηναίου είναι υπεράνω υποψίας. Αλλού ο Jacoby σέβεται λιγότερο τον επιτομογράφο: βλ. Σωσίβιος FGrHist 595 F 5.
[14] Hesperia 7 (1938) 1-9 γρ. 92-3
[15] Πλούτ. Θησ. 36.1-4, Κίμ. 8.5-7
[16] Hesperia 7 (1938) 1-9 αριθ. 1 γραμμές 3-4, 56-7, 75 (εκ’ των επτά φυλών)· 9-12 αριθ. 2 γραμμές 5, 23-4, 42-3 (εξ’ επτά φυλών). «Οι επτά φυλές» λαμβάνονται γενικά, ελλείψει καλύτερης λέξης, ως επτά Κλεισθενικές φυλές, αλλά όλοι βλέπουν πόσο λανθασμένη είναι αυτή η έννοια. Πρβλ, Hesperia 7 (1938) 12-15- Nilsson, A]P 59 (1938) 387 = Opuscula Selecta 2. (Lund 1952) 734, και Cults, Myths, Oracles and Politics (Lund 1951) 32- Jacoby, σ. 2 σε Φιλόχορο F 14-16- A. Andrewes, JHS 81 (1961) 9 σ. 31- Kadletz, GRBS 21 (1980) 370.
[17] Παυσ. 1.1.4: βωμοί δε…και ηρώων και παίδων των θησέως jStojuol <μετά> Θησέως Robert. Δεν περιμένει κανείς «τα παιδιά του Θησέα/ δηλ. Δημοφών και Ακάμας, να διακρίνονται έντονα από τη γενική κατηγορία των «ηρώων». Το κείμενο του Παυσανία είναι συχνά εσφαλμένο και η διόρθωση είναι εύκολη. Πρέπει να παραδεχτούμε, ωστόσο, ότι ο Δημοφών και ο Ακάμας δεν είναι εκτός τόπου και χρόνου στο Φάληρο- γιατί εδώ ο ένας ή ο άλλος αποκτά το παλλάδιο της Τροίας σε μια μάχη με τους Αργείους, και αμφότεροι μπορεί να ονομάζονται μαζί σε κάποια εκδοχή που δεν σώζεται. Υπό αυτή την έννοια, και <άλλων> ηρώων θα μπορούσε θα ήταν μια βελτίωση. Για άλλες απόψεις, Robert, Hermes 20 (1885) 354, και Heldensage 691 n. 6- Jacoby, σ. 137 στο Philochorus F 14-16 και σ. 4 στο F 111- H. Herter, RE Suppl. 13 (1973) 1103 λημ. Theseus i- Kron, Phylenheroen 145 n. 666- Kearns, Heroes of Attica 40.
[18] Ο Ferguson, Hesperia 7 (1938) 47, πιστεύει ότι οι Σαλαμίνιοι ήταν ακόμη ενεργοί κατά την αλλαγή της εποχής της αρχαιότητος αλλά οι αποδείξεις είναι πολύ λίγες.
[19] Πρβλ. Mommsen, Feste 291-8, 306-7- A. Wilhelm, AthMitt 30 (1905) 213-19, E.N. Gardiner, Greek Athletic Sports and Festivals (London 1910) 245-8- Pelekidis, Εphebie 229-35- Herter, RE Suppl. 13 (1973) 1226-9 λήμ. Θησεύς 1- G.R. Bugh, ZPE 83 (1990) 20-37. Ο Bugh 35 σ. 60 πιστεύει ότι οι αγώνες «έλαβαν χώρα αρκετές ημέρες πριν την όγδοη». Η υποτιθέμενη ένωση μεταξύ IG ΙΙ² 959 και 1014, η οποία δίνει την ημερομηνία 6η Πυανεψιώνος για ένα διάταγμα που απορρέει από τους αγώνες, πρέπει να αφεθεί στην κρίση των ειδικών.
[20] Hesperia 7 (1938) 1-9 αριθ. 1 γραμμή 61. Η συσχέτιση αγώνος και θυσίας συζητείται πλήρως με βάση τα στοιχεία της επιγραφής από τον Ferguson, Hesperia 7 (1938) 34-5.
[21] Ο Ferguson, Hesperia 7 (1938) 36-8, προσδιορίζει τον αγώνα με τον αγώνα δρόμου ως γεγονός των Οσχοφορίων- που έχει γενικά ακολουθηθεί.
[22] Hesperia 7 (1938) 9-12 αρ. 2 γρ. 3
[23] Ferguson, Hesperia 7 (1938) 12-47, ιδίως 42-6- Nilsson, AJP 59 (1938) 385-93 = Op. Sel. 2.731-41, και Cults … and Politics 30-6- M. Guarducci, RivFil 76 (1948)223-53.
[24] Bourriot, Genos 1.570-94, 685-91, 693, 698-702- S.C. Humphreys, ZPE 83 (1990) 246-8. Σύμφωνα με τον Bourriot, οι Σαλαμίνιοι είναι μια τοπική κοινότητα του είδους που ονομάζεται Ομογάλακτοι, «το αρχαιότερο ανθρώπινο κύτταρο στην Αττική που μπορούμε να αναγνωρίσουμε» (σ. 698).
[25] Για την ιέρεια της Αγλαύρου, βλ. 1C ΙΙ² 3459, περίπου -280, Hesperia 52 (1983) 50-7, 247-246 ή 246-245- IG ΙΙ² 948, 166-165.
[26] Hesperia 7 (1938) 1-9 αριθ. 1 γραμμές 11, 34, 36, 53, 84-5 (ιερέας και ιερό του Ευρυσάκη),
88 (θυσία στον Ευρυσάκη), 91 (θυσία στον Τεύκρο). Πρβλ. ΙG ΙΙ² 1232 γραμμή 22 (ιερό του
Ευρυσάκη).
[27] Πρβλ. L. Preller, Griechische Mythologie 1.4 (Βερολίνο 1887-94) 217-18 (αλλά η ναυτική τεχνολογία διαχωρίζεται εδώ από άλλα είδη, στις σελ. 221-4). Για μια πιο διαισθητική προσέγγιση, M. Detienne, RevHistRel 178 (1970) 133-77 = Cunning Intelligence in Greek Culture and Society (Αγγλ. μετ., 1978) 177-9, 183-4, 215-58.
[28] Πρβλ. Kearns, Heroes of Attica 69. Αλλά θεωρεί το φαινόμενο κάπως περιορισμένο.
[29] Hesperia 7 (1938) 1-9 αρ. 1 γρ. 10-11,16-17, 44, 84, 86 (Ηρακλέω ο επί Πορθμώι), 17, 53-4, 86 (ήρω ο επί τη αλήι), 12, 45 (Πανδρόσος).
[30] Πλ. Φαίδων 58 A-B- Ξεν. Απομν. 4.8.2, [Ψευδο Αριστ.] Αθ. Πολ. 56.3, Καλλίμ. Υμν. Δήλ. 307-15, Πλούτ. Θησ. 21.1-2 (Διακίαρχος θρ. 85 Wehrli), 23.1 (Δημήτριος Φαλ. θρ. 155 Wehrli), Quaest. COOT. 8.4.3, 72 4 A, Παυσ. 8.48.3, 9.40.3-4, Πολλ.. 4.101- Ησύχιος λήμ. Δηλιακός βωμός. Το αγγείο Francois δείχνει τους έφηβους και τις κόρες να χορεύουν και τον Θησέα να παίζει τη λύρα: Φλωρεντία 4209 (ABV 76.1). Σίγουρα, ο ζωγράφος του αγγείου ακολουθεί μια εκδοχή του μύθου, σύμφωνα με την οποία η χορεία παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Κρήτη, τη στιγμή ακριβώς του θριάμβου του Θησέως. Αλλά το τελετουργικό πρότυπο εξακολουθεί να είναι η χορεία στη Δήλο.
[31] Π.χ., Rhodes σε [ΨευδοΑριστ.] Αθην. Πολ. 56.3, πρβλ. 54.7.
[32] Είναι επίσης σχετικό ότι ο θρύλος τοποθετεί τα γενέθλια του Σωκράτη «την 6 του Θαργηλιώνος, όταν οι Αθηναίοι καθαρίζουν την πόλη και οι Δήλιοι λένε ότι γεννήθηκε η Άρτεμις»: Διογ. Λαέρτ. 2.44 (Απολλόδωρος FGrHist 244 F 34, Δημήτριος Φαλ. 228 F 10 = θρ. 153 Wehrli). Αν είχε πεθάνει ο Σωκράτης την ίδια εποχή, ο Διογένης θα το έλεγε, ενώ θα σημείωνε τις ημερομηνίες της γέννησης και του θανάτου.
[33] Το όνομα δεν εξηγείται από τις αρχαίες πηγές, οι οποίες λένε μόνο ότι η χορεία μιμούνταν τις περιελίξεις του λαβύρινθου (Καλλίμαχος, Πλούταρχος, Πολυδ.)- βλ. P. Bruneau, Recherches sur les cultes de Delos (Παρίσι 1970) 20-1, 29-32. Για τους γερανούς ως εποχιακή ένδειξη, A. Mommsen, Mittelzeiten (Schleswig 1870) 19 σ.
[34] Ποιος ιερέας του Απόλλωνος, δεν το γνωρίζουμε· ίσως αυτός που ιερούργησε στα Πυανόψια λίγες μέρες αργότερα. Ο Απόλλων Δήλιος έχει ιερό στο Φάληρο (IG Ι³ 383.153-4, a. 429-428- πρβλ. IG Ι³ 130, όπως αποκαταστάθηκε από τον Lewis), αλλά όπως και το Δήλιο στο Μαραθώνα, χρησιμοποιήθηκε κατά πάσα πιθανότητα κατά τη διάρκεια της Δήλιας εορτής του Θαργηλιώνος. Στη Φλύα, ο Απόλλων Δήλιος τιμάται κατά τη διάρκεια των Θαργηλίων: Αθήν. 10.24, 424 E-F (Θεόφραστος θρ. 119). Wimmer, Ιερόνυμος θρ. 28 Wehrli).
[35] ήρως ω κατά πρύμναν, επεί τόδε κύρβις αείδει: Καλλίμ. Αίτ. Βκ. 4 θρ. 103· πρβλ. Κλημ. Αλεξ. Προτρ. 2. 40. 2· Παυσ. 1. 1. 4
[36] Οι παιάνες συχνά συνοδεύονται από στέφανους, τόσο στο πλοίο όσο και αλλού. Ο D. Wachsmuth, ΠΟΜΠΙΜΟΣ Ο ΔΑΙΜΩΝ (Βερολίνο 1967) 90-3, συγκεντρώνει ένα ευρύ φάσμα τεκμηρίων για την στεφάνωση της πρύμνης των πλοίων.
[37] Deubner, Att. Feste 225- Ferguson, Hesperia 7 (1938) 25- Jacoby σε Φιλόχορο F 111
(Κείμενο σελ. 440-1)- Herter, RE Suppl. 13 (1973) 1104 λήμ. Θησεύς 1 (αμφίβολο)- Kearns,
Heroes of Attica 40 (αμφίβολο).
[38] Σύμφωνα με τον Αμελησαγόρα (FGrHist 330 F 2), ο Ανδρόγεως τάφηκε στον Κεραμεικό και εκεί ονομάστηκε «Ευρυγύης» – δηλαδή, ταυτίζεται με τον επώνυμο ήρωα του δρόμου της Ακαδημίας, του τόπου διεξαγωγής των νεκρικών αγώνων. Αλλά ο Αμελησαγόρας ήταν ένας ανεξάρτητος. Η πηγή του Καλλίμαχου μπορεί κάλλιστα να είναι ο Φιλόχορος, όπως και για την ιστορία της Εκάλης.
[39] IDel 1951-2, 1955. πρβλ. Bruneau, Cultes de Delos 35.
[40] Έτσι, U. von Wikmowitz-Moellendorff, SBBerl 1925.234 = Kleine Schriften 5.2 (Βερολίνο
1937) 113-14- C. Sourvinou-Inwood, Theseus as Son and Stepson (BICS Suppt. 40, 1979) 26-8.
[41] Π.χ. Robert, Heldensage 676-8, 689-90, 706- Wilamowitz, SBBerl 1925.234-9 = Kl. Schr. 5.2.113-20- L Radermacher, Mythos und Sage² (Μόναχο 1943) 290-303- E. Will, Korinthiaka (Παρίσι 1955) 191-204- Herter, RE Suppl. 13 (1973) 1231^4 λήμ. Theseus 1, Kearns, Heroes of Attica 117-24- Calame, Thesee 397-450.
[42] Αναχώρηση τον Μουνιχιώνα: Πλουτ. Θησ. 18. Επιστροφή στην αρχή του Πυανεψιώνος:
ιδ. 22-3 (Δημήτρ Φαλ. θρ. 155 Wehrli, Δήμων FGrHist 327 F 6), 36.4- Αρποκρ. λήμ. οσχοφόροι (Φιλόχορος FGrHist 328 F 16, Ιστ. 334 F 8)- Bekker, Ανέκδ. 1.239 λήμ. δειπνοφόρος (Φιλόχορος F 183). Πρβλ. Robert, Heldensage 695-7.
[43] Πλούτ. Θησ. 12.1. Γνωρίζουμε από ιστορικά ανέκδοτα ότι η αργείτικη εορτή του Διός Μειλιχίου ήταν χρονικά κοντά στις σπαρτιατικές Γυμνοπαιδίες, οι οποίες συμπίπτουν στο μήνα που αντιστοιχεί στον Εκατομβαιώνα.
[44] Πλούτ. Θησ. 14.2-3 (PΦιλόχορος FGrHist 328 F 109)- Καλλίμ. Εκάλη θρ. 230-77- Suppl.
Ελλ. θρ. 280-91. Πρβλ. A.S. Hollis, Καλλίμαχος Εκάλη (Oxford 1990) 7.
[45] Σχόλ. Ευρ. Ιππ. 35 (Φιλόχορος FGrHist 328 F 108)- Πλούτ. Θησ. 13 κ.λπ.
[46] Πλούταρχος Θησεύς 27.1-7 (Ελλάνικος FGrHist 3233 θρ. 17, Κλείδημος 323 θρ. 18), 28.1 (Θησείς θρ. 1 Davies) κ.λπ.
[47] Σε αυτές τις λεπτομέρειες, λέει ο Πλούταρχος, «οι περισσότεροι ιστορικοί συμφωνούν»: Θησ. 15.1, πρβλ. Παρ. Μάρμ. FGrHist 239 A19-20- Διόδ. 4.61.3-4- [Απολλόδωρ.] 1.7. Για άλλες πηγές, Herter, RE Suppl. 13 (1973) 1099-1100 λήμ. Θησεύς I. Ο Διόδωρος με τη συνήθη αβλεψία του το κάνει μόνο ως δεύτερο φόρο. Κάτι έχει πάει στραβά με τον υπολογισμό του του Πάριου Μαρμάρου, το οποίο δίνει ένα διάστημα τριάντα πέντε ετών μεταξύ της επιβολής του φόρου το 1294-293 και της ενθρόνισης του Θησέως το 1259-1294 (το διάστημα πρέπει να είναι σε κάθε περίπτωση πολλαπλάσιο του οκτώ). Η επιβολή του φόρου θα πρέπει πιθανώς να ανατεθεί στο 1275-1274, το έτος τριάντα τρία της βασιλείας του Αιγέα αντί για το έτος δεκατρία· έτσι και ο Jacoby, Dos Marmor Parium (Βερολίνο 1904) 144-5, και πάλι στο έργο του FGrHist.
ΑΘΗΝΑΪΚΟΝ ΕΤΟΣ 