Δίδοντας ονομασία στην Ευχαριστία – Οι ονομασίες και οι σκοποί των αποδιδόμενων λατρευτικών προσφορών των Ελλήνων κατά τα πάτρια

Theodora Suk Fong Jim

Εισαγωγή

Το λεξιλόγιο για τις «προσφορές»

α΄. Ευχαριστίες

(Τα) Ευαγγέλια, (εὐαγγέλια)

(τα) Ζωάγρια, (ζωάγρια)

(το) Θρεπτήριον, (θρεπτήριον)

(το) Κούρειον, (κούρειον)

(τα) Νικητήρια, Επινίκια, (νικητήρια, ἐπινίκια)

(τα) Ρύσια, Παυσιτοκεία, (ῥύσια, παυσιτοκεῖα)

(τα) Σώστρα (σῶστρα)

(τα) Σωτήρια , Ελευθέρια, (σωτήρια, ἐλευθέρια)

(τα) Τελεστήρια, (τελεστήρια)

(το) Τελείουμα, (τελείουµα)

(το) Χαριστήριον, (χαριστήριον)

(τα) Χορεία, (χορεῖα)

β΄. Προκαταρκτικές προσφορές

(τα) διαβατήρια , ἀναβατήριον

(τα) εἰσι(τη)τήρια, εἰσαγώγεια

(τα) προθεάρια

(τα) (η) προτέλεια

(το) χρηστήριον

γ΄. Εξευμενιστικές- εξιλαστήριες προσφορές

(ο) ἀρεστήρ, (η) ἀρεστηρία, (το) ἀρεστήριον

(το) ἐκλυτήριον

(το) θελκτήριον

(τα) μειλικτήρια, (το) µείλιγµα

(το) πενθητήριον

δ΄. Άλλες προσφορές

(τα) εκτίμητρα

§ 2. Προσφορές στην πάτρια Ελλάδα: Μερικές Παρατηρήσεις

Εισαγωγή

Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν γίνει αρκετές πολύτιμες μελέτες σχετικά με το λεξιλόγιο και τις ονομασίες των προσφορών προς τους θεούς από τους προγόνους μας.[1] Μετά τη χρήσιμη ανάλυση του Rudhardt πάνω στις Ελληνικές θρησκευτικές πρακτικές και το λεξιλόγιο, που δημοσιεύθηκαν για πρώτη φορά στην δεκαετία του 1950, η Casabona παρουσίασε μια λεπτομερή διατριβή του λεξιλογίου για την θυσία, ακολουθούμενη από την έρευνα του Lazzarini σχετικά με τους διάφορους τύπους των αναθημάτων στην αρχαϊκή Ελλάδα. Πιο πρόσφατα ο Lazzarini δημοσίευε μια σύντομη σημείωση με διάφορους θρησκευτικούς όρους σε επιγραφικές μαρτυρίες, και ο Thesaurus Cultus Et Rituum Antiquorum έχει επίσης μια συνοπτική ενότητα για τους διάφορους ελληνικούς όρους και τύπους των αφιερωμάτων.

Δεδομένων αυτών των σημαντικών μελετών, μπορεί να φαίνεται ότι δεν χρειάζεται περαιτέρω εργασία για το θέμα αυτό. Παρ ‘όλα αυτά, ενώ η υπάρχουσα μελέτη έχει συζητήσει διάφορες μορφές προσφορών, κυρίως τα αναθήματα, το άγαλμα, τα ιερά, την θυσία, και το ενάγισμα, οι ιστορικοί απέτυχαν να διαφοροποιήσουν και να αναλύσουν τους σκοπούς των προσφορών.

Οι λατρευτές μπορούσαν να κάνουν μια θυσία ή να στήσουν ένα ανάθημα για διάφορους λόγους και με διαφορετικές προσδοκίες, όπως για ευγνωμοσύνη για απελευθέρωση ή λύτρωση ή για να τιμηθεί μια νίκη, για να σηματοδοτήσουν το τέλος ενός δύσκολου τοκετού και να τιμήσουν τους θεούς ή για άλλα είδη βοήθειας και ευχαριστίας· όπου θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν διαφορετικές λέξεις που να δηλώνουν ότι οι προσφορές γίνονται για διαφορετικούς σκοπούς. Αυτό το άρθρο εξετάζει την ορολογία για διάφορα είδη προσφορών των προγόνων μας που γίνονται στις διάφορες περιπτώσεις.

Κύριο μέλημα μου είναι με το λεξιλόγιο, που εκφράζει το λόγο ή το σκοπό, και όχι το μορφή[2] ή τον τόπο[3] της προσφοράς. Έχω συμπεριλάβει κάθε σχετικό όρο (αν και όχι κάθε περίπτωση του όρου) που μπόρεσα να ανακαλύψω, αλλά πιθανότατα να έχω παραλείψει κάποιους, το θέμα έχει συζητηθεί ελάχιστα στο παρελθόν και σκοπός μου είναι να καταδείξω το ενδιαφέρον του.

Οι ελληνικές θρησκευτικές προσφορές μπορούν να πάρουν πολλές μορφές. Κάποιοι λατρευτές μπορεί να πρόσφεραν μια θυσία ζώου, η οποία μπορούσε να αντικατασταθεί με κάποιες λιγότερο δαπανηρές, αναίμακτες προσφορές με την μορφή αναίμακτων τροφίμων, άρτων, ή και σπονδών.

Άλλοι λατρευτές ίσως να προτιμούν πιο ανθεκτικές αφιερώσεις, οι οποίες μπορεί να είναι αντικείμενα που προορίζονταν αρχικά για άλλες χρήσεις (οι λεγόμενες «ακατέργαστες» αφιερώσεις) ή να έχουν παραγγελθεί ειδικά για «τροποποιημένες» αφιερώσεις.[4]

Οι θυσίες ζώων, προσφορές τροφίμων και υγρών και όλες οι άλλες αφιερώσεις εμφανίζονται στην παρούσα μελέτη. Δεδομένου ότι στις περισσότερες περιπτώσεις η μορφή της προσφοράς δεν είχε άμεση σχέση με τον σκοπό για τον οποίο γινόταν,[5] θα τις εξετάσω μαζί χωρίς να τις διαφοροποιήσω μεταξύ τους. Η κατηγοριοποίηση που ακολουθεί βασίζεται στη λειτουργία και όχι στην φυσική μορφή της προσφοράς.

Πριν προχωρήσουμε στις πηγές, είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι το λεξιλόγιο για τους διάφορους τύπους προσφορών στα πάτρια των προγόνων δεν είναι σταθερό, οι αρχαίοι συγγραφείς, και ιδιαίτερα οι τραγικοί ποιητές, μπορούσαν περιστασιακά να δανειστούν μια λέξη που χρησιμοποιείται συνήθως σε μη θρησκευτικό πλαίσιο για να προσδιορίσουν την λειτουργία μιας λατρευτικής προσφοράς σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο.

Ορισμένες από τις λέξεις που εξετάζονται παρακάτω πιστοποιούνται μόνο σε ορισμένα είδη (όπως δραματική ποίηση) ή σε μεμονωμένες περιπτώσεις –και οι προσφορές που γίνονται για παρόμοιους σκοπούς μπορεί να ονομάζονταν ποικιλοτρόπως ή να μην έχουν καθόλου συγκεκριμένη ορολογία.

Με άλλα λόγια, αν και υπάρχουν διαφορετικές ονομασίες για διάφορους τύπους προσφορών, όπως θα δούμε, η εφαρμογή αυτών των όρων είναι ρευστή και κάθε άλλο παρά τυποποιημένη. Παρόλα αυτά, παρά την ευελιξία και τη σπανιότητα με την οποία χρησιμοποιήθηκαν μερικές από τις λέξεις, η αναφορά τους στις πηγές μας είναι σημαντική για τους ιστορικούς – η επιλογή των ελληνικών λέξεων συνδέεται στενά με το πλαίσιο στο οποίο γινόταν η προσφορά, και μπορεί να αποκαλύψει πολλά για τις προσδοκίες και την λατρευτική εμπειρία των αρχαίων λατρευτών μας.

§ 1 Το λεξιλόγιο για τις «προσφορές».

Από τις λέξεις που συγκεντρώθηκαν εδώ, τρία μεγάλα είδη προσφορών μπορούν να εντοπιστούν: οι ευχαριστίες που γίνονται εκ των προτέρων ως προς την αναγνώριση της θεϊκής βοήθειας, οι προκαταρκτικές προσφορές που γίνονται πριν από κάποια τελετουργία, και οι εξιλαστήριες προσφορές για τους θεούς και τους νεκρούς προγόνους μας.

Θα συζητήσω τους όρους έναν προς έναν,[6] πριν αναλογιστώ την ευρύτερη σημασία τους στη μελέτη της Ελληνικής θρησκείας στην ενότητα § 2.

α΄. Ευχαριστίες

(Τα) Ευαγγ έλια, (εὐαγγέλια)

Ένα συγγενές ουσιαστικό του εὐαγγέλειν («φέρνω καλά νέα»), το εὐαγγέλιον συνήθως δηλώνει την ανταμοιβή σε έναν αγγελιοφόρο για τη μεταφορά καλών ειδήσεων- ο πληθυντικός του τύπος εὐαγγέλια μπορεί να δηλώνει στους κλασικούς συγγραφείς μια ευχαριστήρια προσφορά στους θεούς για τις καλές ειδήσεις που έλαβαν. Στους Ιππής του Αριστοφάνους, για να κερδίσει την εύνοια της Βουλής ο Παφλαγών προτείνει τη θυσία εκατό δαμάλεων στην θεά Αθηνά ως Εὐαγγέλια για να εορταστούν κάποια καλὰ νέα: εὐαγγέλια θύειν ἑκατὸν βοῦς τῇ θεῷ (654-656). Η Περικειρομένη του Μενάνδρου αναφέρει εὐαγγέλια που προσφέρονται στους θεούς για την καλή τύχη της Γλυκέρας για να βρει την οικογένειά της (992-994). Ἡ στρατιωτική νίκη ήταν συχνά αφορμή για τη θυσία εὐαγγέλια. Σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, ο Σπαρτιάτης διοικητής Ετεώνικος προσέφερε μια θυσία που ονομάστηκε έτσι (ἔθυε τὰ εὐαγγέλια) για την καλή είδηση της ήττας της Αθήνας στη μάχη των Αργινουσών (Ελλ. 1.6.37). Τα εὐαγγέλια και η στρατιωτική νίκη ήταν τόσο στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους, ώστε ο Αγησίλαος, προκειμένου να μην αποθαρρύνει τα στρατεύματά του με την είδηση της ναυτικής καταστροφής της Σπάρτης στην Κνίδο, ανακοίνωσε αντ’ αυτού το θάνατο του Λύσανδρου και τη νίκη των Σπαρτιατών – και «πρόσφερε θυσία σαν να επρόκειτο για καλή είδηση, και έστειλε σε πολλούς ανθρώπους μερίδες από τα θύματα που είχαν προσφερθεί»: λέγων καὶ ἐβουθύτει ὡς εὐαγγέλια καὶ πολλοῖς διέπεµπε τῶν τεθυµένων (Ελλ. 4.3.13-14). Η δολοφονία του Φιλίππου Β’ του Μακεδόνος το -336 εορτάστηκε επίσης με τέτοιες προσφορές.[7]

(τα) Ζωάγρια, (ζωάγρια)

Από ζωαγρείν ή ζωόν αγρείν «παίρνω εν ζωή, να διασώσω», η λέξη ζω-άγρια μπορεί να εκφράσει την ανταμοιβή στους θεούς για την σωτηρία της ζωής κάποιου.[8]

Στην ομηρική σκηνή, η Θέτις έρχεται στον Ήφαιστο για να κατασκευάσει μία νέα πανοπλία για τον Αχιλλέα, ο θεός της περιγράφει την δεύτερη πτώση του από τον Όλυμπο και την διάσωσή του από την Θέτιδα, εξ’αιτίας της οποίας η θεά έχει δικαίωμα στην ευγνωμοσύνη του· ― τώ με μάλα χρεὼ πάντα Θέτι καλλιπλοκάμῳ ζωάγρια τίνειν· «εγώ πρέπει να στο ανταποδώσω λαμπροκόμη Θέτιδα που έσωσες την ζωή μου» (Ομ. Ιλ. 18.406).[9] Η έκφραση «ζωάγρια τίνειν» μπορεί να συγκριθεί με τη φράση «ζωάγρι’ οφέλλειν» που περιέχεται στην Οδύσσεια του Ομήρου· η Ναυσικά ισχυρίζεται ότι ο Οδυσσέας της οφείλει τα λύτρα της ζωής του (Θ. 462). Και οι δύο μορφές της αναφοράς είναι επεκτάσεις της φυσιολογικής σημασίας της λέξης, η τιμή ή τα λύτρα που καταβάλλονται (συνήθως σε πολεμιστές) για να πάρουν έναν αιχμάλωτο ζωντανό, που είναι γνωστή τακτική στον Όμηρο και τους κλασικούς συγγραφείς.[10]

Η βασική ιδέα που διέπει αυτές τις διάφορες χρήσεις είναι η βασική ιδέα ενός χρέους ενός χρέους απόδοσης ευγνωμοσύνης για την σωτηρία ή την διάσωση της ζωής κάποιου. Η μεταφορά των συνήθων χρήσεων της λέξεως στο λατρευτικό πλαίσιο φαίνεται να εμφανίζεται μόνο στους στίχους. Εκτός από τον Όμηρο, δεν υπάρχουν άλλες πρώϊμες λατρευτικές χρήσεις των Ζωάγριων. Μόνο στο τέλος του τρίτου αιώνα(-)η λέξη εμφανίζεται να δηλώνει μια ευχαριστήρια προσφορά για την απελευθέρωση από τον κίνδυνο.[11] Σε δύο μεταγενέστερες επιγραφές η λέξη ζωάγρια χρησιμοποιείται για την αφιέρωση ενός ατόμου στον Ασκληπιό και σε άλλους θεούς για την ανάρρωση από ασθένεια.[12]

(το) Θρεπτήριον, (θρεπτήριον)

Η λέξη θρεπτήριον, που προέρχεται από το θρεπτήρ («τροφοδότης», «αναθρεπτικός») και το τρέφειν («ανατρέφω»), χρησιμοποιείται στην εναρκτήρια σκηνή των Χοηφόρων του Αισχύλου για να αναφερθεί στην πλεξίδα των μαλλιών που αφιέρωσε ο Ορέστης στον Ινάχο, τον ποταμό (-θεό) του Άργους, ως ευχαριστήριο δώρο για την ανατροφή.[13] Είναι αντιπροσωπευτικό της συνήθους πρακτικής στην προγονική Ελλάδα, όταν τα άτομα αποκτούσαν την ανδρική ή τη γυναικεία ηλικία, να κόβουν μια πλεξίδα μαλλιών ως προσφορά στους θεούς ή στους ποταμούς, καθώς οι ποταμοί θεωρούνταν κουροτρόφοι.[14] Η τελετουργία μαρτυρείται ήδη στον Όμηρο, αλλά η λέξη δεν χρησιμοποιείται· ο Αχιλλεύς σκόπευε να προσφέρει μερικά από τα μαλλιά του στον ποταμό Σπερχειό κατά την επιστροφή του στην πατρίδα- αλλά γνωρίζοντας ότι δεν θα επιστρέψει ποτέ στην πατρίδα, τα προσφέρει αντ’ αυτού στον νεκρό σύντροφό του Πάτροκλο στο πένθος του (Ιλ. 23.140-149). Η κοπή των μαλλιών τόσο στις τελετουργίες της εφηβείας όσο και στις τελετουργίες του πένθους (βλ. παρακάτω) καθιστά δυνατή τη μεταφορά της προσφοράς του στον Πάτροκλο. Το απόσπασμα του Αισχύλου είναι μοναδικό στη χρήση του θρεπτήριον για να δηλώσει μια «προσφορά ανατροφής»- καμία άλλη προσφορά μαλλιών εφήβου στις θεότητες δεν περιγράφεται ως τέτοια.[15] Όπου ο πληθυντικός θρεπτήρια εμφανίζεται στην Κλασική γραμματεία, αναφέρεται συχνά στην ανταμοιβή ή την ανταπόδοση της ανατροφής που γίνεται στους τροφούς από τους γονείς ή τα παιδιά, ως ισοδύναμο των τροφείων (τροφεῖα).[16] Είτε εφαρμόζεται στην προσφορά στους θεούς είτε στην ανταμοιβή στους τροφούς, το θρεπτήριον/α είναι μια αναγνώριση της ανατροφής που λαμβάνεται από αυτούς, από τους έφηβους που έγιναν άνδρες και θα γίνουν πατέρες και από τις κόρες που έγιναν τις γυναίκες και θα γίνουν μητέρες.

(το) Κούρειον, (κούρειον)

Ετυμολογικά συνδεδεμένο με το κείρειν (κόβω, αποκόβω, κουρεύω) και το κουρά (κοπή, κουρεύω τα μαλλιά)·[17], το κούρειον αναφέρεται συνήθως σε μια θυσία που προσφέρεται για την εισαγωγή των αγοριών στην φρατρία την τρίτη ημέρα των Απατουρίων, την ημέρα που ονομάζεται Κουρεώτης (IG II² 1237.28).[18] Μια τελετουργία κοπής μαλλιών γίνεται προφανώς σε αυτήν την ημέρα.[19] Ένα άλλο είδος κούρειον μαρτυρείται σε έναν ιερό κανονισμό του -4ου αιώνος από τις Θήβες στη Μύκαλη. Ο ιερός νόμος απαιτεί από τους αιγοβοσκούς να προσφέρουν στον Ερμή ένα νεαρό κατσίκι από κάθε ένα από τα κοπάδια τους, και από τους βοσκούς ένα αρνί μόνον εάν υπάρχουν πέντε νεογέννητα, ως κούρειον.[20] Η λέξη εδώ δηλώνει μια προσφορά κουράς μαλλιού των αιγοπροβάτων κατά το έαρ, δηλαδή την νεαρή άνοιξη, «ένα θύμα που αποτεφρώθηκε κατά τη στιγμή του κουρέματος». [21]

(τα) Νικητήρια, Επινίκια, (νικητήρια, ἐπινίκια)

Από το νικητήρ (νικητής) και το νικάν (νικώ, επικρατώ), το ουσιαστικό νικητήρια αναφέρεται σε μια θυσία ή μία εορτή για τον εορτασμό της νίκης.[22] Μετά την κατάκτηση των Σάρδεων και της Βαβυλώνας, ο Κύρος προσέφερε θυσίες και εόρτασε μια εορτή νίκης με ένα συμπόσιο: θύσας δη καί ὁ Κύρος νικητήρια εστιῶν.[23] Σε αυτή την περίπτωση ήταν ο Κύρος που διοργάνωσε την εορτή και το παρείχε την θυσιαστική εορτή, αλλά τα νικητήρια μπορεί επίσης να οργανωθούν και από τους φίλους του νικητή. Ο Πλούταρχος μας λέει ότι όταν ο Φώκος, ο γιος του Αθηναίου πολιτικού, του Φωκίωνος, κέρδισε τον αγώνα δρόμου στα Παναθήναια, πολλοί άνθρωποι τον προσκάλεσαν σε μια εορτή νίκης διοργανώνοντας ένα συμπόσιο : νικήσαντος δή και οι πολλοί κάτοχοι αδείας (Φωκ 20.1). Αυτές οι εορτές νίκες είναι παρόμοιες με τα επινίκια, μια θυσία ή μια εορτή προς τιμήν της νίκης.[24] Γνωστές αφορμές για επινίκια είναι, για παράδειγμα, οι νίκες σε χορηγικούς και αθλητικούς αγώνες.[25]

(τα) Ρύσια, Παυσιτοκεία, (ῥύσια, παυσιτοκεῖα)

Ένα επίγραμμα που αποδίδεται στον Πέρση, στα τέλη του (-) τέταρτου ή τρίτου αιώνος, χρησιμοποιεί τη λέξη ῥύσια, που προέρχεται από το ῥύεσθαι (τραβώ, ελκύω, απελευθερώνω) και το ῥύσιος (παραδοτέος, απελευθερωμένος, σωσμένος) δηλώνει τις «προσφορές για την λύτρωση», για τα παραδιδόμενα, (της απελευθέρωσης), μετά τον τοκετό:

Πότνια κουροσόος, ταύταν επιπορπίδα νυμφάν

και στεφάναν λιπαρών εκ κεφαλάς πλοκάμων,

Η ολβία Ειλήθυια, πολυμνάστοιο φύλασσε

Τισίδος ωδίνων ῥυσια δεξαμένα.

«Θεά, Σώτειρα των παίδων, ευδαιμονία Ειλήθυια,

δέξου και φύλαξε ως προσφορά για την παράδοση λύτρωση της Τίσιδος, που θυμάται καλά, από τις ωδίνες της,

αυτή τη νυφική καρφίτσα και το διάδημα από τα λαμπερά της

μαλλιά.»[26]

Σε αυτό το πλαίσιο τα ῥυσια, με την αντικειμενική γενική των ὠδίνων, αναφέρονται ειδικά σε μια προσφορά προς την Ειλείθυια για την λύτρωση, την απελευθέρωση από τον πόνο κατά τον τοκετό.

Μια άλλη λέξη για προσφορά μετά τον τοκετό απαντάται σε ένα κείμενο επιγραφής του (-) τρίτου αιώνα. Η επιγραφή από τους Γόννους στη Θεσσαλία αναφέρει ότι μια γυναίκα αφιερώνει στην Άρτεμη Ειλείθυια μια προσφορά που ονομάζεται Παυσιτοκεία: Αρεμίδι Ιλιθύαι Μενεπολις Επίνου παυσιτοκεία ανέθηκε. Από την σύνθεση των παύσι– και τόκος, αυτή η κατά τα άλλα αδιαμφισβήτητη λέξη προφανώς αναφέρεται σε μια προσφορά για την σήμανση του τέλους του τοκετού.[27]

(τα) Σώστρα (σῶστρα)

Είναι συγγενικό ουσιαστικό του σῴζειν (σώζω), η λέξη σώστρα χρησιμοποιείται στον Ηρόδοτο σε μια περίπτωση για να δηλώσει μια ευχαριστία προσφορά στους θεούς για την σωτηρία από τον κίνδυνο. Στην αφήγησή του για την πρώϊμη ιστορία της Περσίας, ο Ηρόδοτος αναφέρει πώς επέζησε ο Κύρος παρά την διαταγή του παππού του βασιλιά Αστυάγη να τον σκοτώσει ο επιστάτης Άρπαγος. Σε εκδίκηση, προσποιούμενος ότι ήταν «έτοιμος να θυσιάσει τις ευχαριστίες για την απελευθέρωση του αγοριού σε εκείνους τους θεούς στους οποίους ανήκει αυτή η τιμή» (σώστρα γαρ του παιδός μέλλω θύειν τοίσι θεών τιμή αύτη προσκέεται), έβαλε να δολοφονήσουν τον υιό του Άρπαγου και παρέθεσε ως δείπνο το κρέας του στον Άρπαγο.[28] Όλες οι άλλες γνωστές εφαρμογές του όρου σώστρα στην κλασική περίοδο, αναφέρονται στην ανταμοιβή που καταβάλλεται σε ανθρώπους για να φέρουν πίσω τα χαμένα βοοειδή ή τους φυγάδες δούλους.[29] Όπως και τα ζωάγρια, η μεταφορά της λέξης σώστρα στο θρησκευτικό πλαίσιο συναντάται μόνο στους στίχους, σε μεταγενέστερες ελληνικές τελετές τα σώστρα μπορούν επίσης να δηλώνουν μια ευχαριστία προσφορά στους θεούς για την διαφυγή από τον θάνατο[30] ή στον Ασκληπιό για την θεραπεία.[31] Δύο επιγράμματα σε μια επιγραφή στην Ρώμη περιγράφουν την αφιέρωση ενός ιατρού στον Ασκληπιό ταυτόχρονα ως ζωάγρια, σώστρα, και χαριστήρια , γεγονός που δείχνει ότι οι έννοιες και οι χρήσεις τους είναι στενά συνδεδεμένες ή αλληλομεταβλητές σε ορισμένα συμφραζόμενα.[32]

(τα) Σωτήρια , Ελευθέρια, (σωτήρια, ἐλευθέρια)

Μια άλλη λέξη για την «ευχαριστία προσφορά για απελευθέρωση» είναι η σωτήρια, από το σωτήρ και σώζειν .[33]

Στην Ανάβασις του Ξενοφώντος, τα ελληνικά στρατεύματα ορκίστηκαν να θυσιάσουν σωτήρια στον Δία Σωτήρα[34] μόλις έφταναν σε φιλική γη:

― εύξασθαι τῷ θεῷ τούτω θύσειν σωτήρια óπου ἂν πρῶτον εἰς φιλίαν χώραν ἀφικώμεθα· ο όρκος εκπληρώθηκε όταν έφτασαν στην ελληνική πόλη Τραπεζούς στον Εύξεινο Πόντο.[35]Πέρα από τις θυσίες, η λέξη μπορεί επίσης να υποδηλώνει μια εορτή που γίνεται προς τιμήν των θεών και για τον εορτασμό της σωτηρίας από τον κίνδυνο, όπως τα Σωτήρια στην Πριήνη το –297, προς τιμήν της σωτηρίας από έναν τύραννο (Επιγ.. Πριήνης 11), και τα Δελφικά Σωτήρια που καθιερώθηκαν το -279/8 για να τιμήσουν την εκδίωξη των Γαλατών (Συλλ.³ Δελφ. 398). Αυτές οι ευχαριστίες είναι παρόμοιες ως προς τη φύση τους με τα Ελευθέρια, «μία εορτή ελευθερίας ή σωτηρίας» (Λεξ. LSJ), όπως αυτή που γινόταν στις Πλαταιές κάθε τέσσερα χρόνια για να εορταστεί η Μνημηϊα ημέρα της ελληνικής νίκης εκεί το -479.[36]

Σε μετακλασικές χρήσεις, η λέξη ελευθέρια (από το ελευθερούν, «ελευθερώνω») μπορεί να δηλώνει μια προσφορά για απελευθέρωση από την δουλεία. Μια μαρμάρινη αναθηματική πλάκα προς στον Απόλλωνα Τεμπείτη στη Λάρισα το -100 περίπου, από μια απελευθερωμένη γυναίκα φέρει την εξής επιγραφή: Απολλώνι Τεμπείτη Τάτιον Κλεοπάτρας και Σωστράτου ἀπελευθέρα ξένικῇ ἐλευθέρια.

Δεδομένου ότι η Τάτιον ήταν ελεύθερη γυναίκα τώρα (ἀπελευθέρα) τα ελευθέρια πιθανότατα αναφέρονται σε «ευχαριστία προσφορά για την απελευθέρωσή της».[37] Παρόλα αυτά, μια άλλη αναθηματική επιγραφή από την Λάρισα μπορεί να χρησιμοποιεί τα ελευθέρια σε σχέση με μια άλλη μορφή ελευθερίας: Ἄπλουνι Τεμπείτᾳ Αἰσχυλίς Σατύροι ελευθέρια.

Αν είναι σωστή η αφιέρωση τότε φαίνεται η Αισχυλίς, ως η ιέρεια της Αρτέμιδος Δελφίνιας και να έλαβε ένα τιμητικό άγαλμα από το λαό της Λάρισας να ήταν απίθανο κάποτε να ήταν δούλη.[38] Η λέξη ελευθέρια αναφέρεται εδώ πιθανώς σε μια προσφορά για κάποια άλλη μορφή ελευθερίας, ο Lazzarini πρότεινε ότι πρόκειται για προσφορά εκδήλωσης ευχαριστίας για τα λύτρα από ληστές ή πειρατές.[39]

(τα) Τελεστήρια, (τελεστήρια)

Στην κλασική περίοδο η λέξη τελεστήρια μαρτυρείται μόνο στον Ξενοφώντα. Προς το τέλος της Κυροπαιδίας, όταν ο Κύρος συνειδητοποίησε ότι επρόκειτο να πεθάνει, πρόσφερε θυσίες ζώων στον πατρώο Δία και τον Ήλιο και στους άλλους θεούς, ευχόμενος ότι αυτοί θα δεχτούν τις θυσίες ως τελεστήρια και χαριστήρια για τις πολλές λαμπρές δικές του πράξεις: Ζεΰ πατρῷε καί Ἥλιε καί πάντες θεοί, δέχεσθε τάδε και τελεστήρια πολλών και καλών καλών πράξεων και χαριστήρια, 8.7.3).

Το Μεγάλο Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσης, γνωστό επίσης και ως το λεξικό LSJ είχε εξηγήσει τα τελεστήρια ως «ευχαριστία προσφορά για την επιτυχία», αλλά στο αναθεωρημένο συμπλήρωμα προστέθηκε ως «προσφορές ευχαριστίας για ένα ιερό» .[40] Ετυμολογικά η λέξη σχετίζεται με τις λέξεις τελείν (εκπληρώνω, ολοκληρώνω) και τέλος (εκπλήρωση, επίτευγμα). Η νόημα ήταν αναμφίβολα ότι ο Κύρος προσέφερε τη θυσία ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τα προηγούμενα επιτεύγματά του, όταν κοιτούσε πίσω στη ζωή του, καθώς συνέχισε να αναγνωρίζει τη βοήθεια των θεών στις προηγούμενες επιτυχίες του (ἐυτυχίαι). Η έννοια της «ευχαριστίας προσφοράς για την εκπλήρωση» είναι προτιμότερη από την επεξήγηση στο λεξικό LSJ στην αναθεωρημένη εξήγηση.[41] Η λέξη αποκαθίσταται σε μια αποσπασματική επιγραφή από τους Δελφούς, που χρονολογείται στον -3ο αιώνα: Προκλής Αντικλέος Βοιωτός- – σωτήρια και τελεστήρια – – -Απόλλωνι Πυθίωι· Σύμφωνα με τα λοιπά αποσπάσματα, ένας Βοιωτός έκανε μια αφιέρωση ως σωτήρια και τελεστήρια στον Απόλλωνα Πύθιο, αλλά δεν γνωρίζουμε όμως το πλαίσιο στο οποίο έγινε.[42]

(το) Τελείουμα, (τελείουµα)

Με τη λέξη τελείουμα φαίνεται να δηλώνεται ένα διαφορετικό είδος προσφοράς εκπλήρωσης. Έχουμε δύο αφιερωτικές επιγραφές από τον -2ο αιώνα, Θεσσαλίας, στις οποίες δύο γυναίκες προσκυνήτριες περιγράφουν την προσφορά τους ως τελείουμα: Αρτεμίδι Θροσία Ευπάτρα Πασιμελοντεία τελέουμα, και Δαμμάτερι και Κόρα Μέλισσα Επιγενεία τελείουμα.[43] Συγγενές με το τελειούν (τελειώνω) και τέλος , το τελείουμα πιθανώς σημαίνει ευχαριστία για κάποια μορφή εκπλήρωσης. Όμως ελλείψει περαιτέρω συμφραστικών πληροφοριών, παραμένει αμφισβητούμενο αν η λέξη αναφέρεται σε αφιέρωση για την ολοκλήρωση της θηλυκότητας (γυναικείας φύσης) ή την ολοκλήρωση του τοκετού.[44]

Το Χαριστήριον, (χαριστήριον)

Παρόλο που η λέξη χάρις και τα συγγενή της χρησιμοποιούνται ήδη από τον Όμηρο,[45], μόλις τον -4^ο αιώνα, στα έργα του Ξενοφώντος, μαρτυρείται το χαριστήριον ως (ευχαριστία προσφορά, ευχαριστήριο).[46] Ο Κύρος θυσίασε χαριστήρια στους θεούς όχι μόνο σε προχωρημένη ηλικία (βλ παραπάνω), αλλά και νωρίτερα στη στρατιωτική του σταδιοδρομία. Έχοντας κατατροπώσει τους Ασσύριους, επαινεί τους θεούς και προτείνει ότι, «οφείλουμε λοιπόν, να προσφέρουμε στους θεούς ευχαριστίες για αυτά τα πράγματα από όσα έχουμε»: τούτων μεν ουν χρη χαριστήρια ων αν έχωμεν τοις θεοίς αποτελείν .[47] Η λέξη χαριστήρια χρησιμοποιείται επίσης όταν ο Ξενοφών βάζει τον Κροίσο να πεί ότι οφείλει στον Απόλλωνα «ευχαριστίες» για την ευτυχισμένη ζωή του και για την ευγενική μεταχείριση του Κύρου (7.2.28). Σε επιγραφικές μαρτυρίες, η λέξη πιστοποιείται από το δεύτερο μισό του -3^ου αιώνος και μετά.[48] Αναγράφεται πολλές φορές σε μια ομάδα κεραμικών δοχείων αφιερωμένων σε μια Νύμφη από την Κύπρο (Καφίζιν, κοντά στη σύγχρονη Λευκωσία) και στα αφιερώματα για την νίκη των Ατταλιδών.[49] Η σχετική λέξη ευχαριστήριον, από την άλλη πλευρά, δεν μαρτυρείται μέχρι τον -2^ο αιώνα.[50]

(τα) Χορεία, (χορεῖα)

Οι κατάλογοι των υποθηκών της Δήλου του -3^ου και του -2^ου αιώνος, καταγράφουν πολλές αφιερώσεις χορεία που αποστέλλονται από τους θεωρούς διαφόρων ελληνικών πόλεων στη Δήλο.[51] Μια κοινή μορφή είναι, για παράδειγμα· φιάλην Δηλιάδων, χορεία επιδόντων Κνιδίων, ή ἀνάθ [ημά] Δηλιάδων, χορεία επιδόντων Μεγαλοπολιτῶν (ή παρόμοια) .[52]

Δεν είναι σαφές τι σήµαινε ακριβώς η λέξη χορεῖα και σε ποιες περιπτώσεις στέλνονται στη Δήλο. Ὁ Bruneau εξηγεί έτσι την πρακτική: «οι θεωροί δίνουν ένα τέλος, τα χορεῖα, στους Δήλιους, οι οποίοι χρησιμοποιούν το ποσό αυτό για να καθαγιάσουν μια φιάλη.»[53] Το LSJ, από την άλλη πλευρά, εκλαμβάνει τα χορεῖα ως «ευχαριστήρια δώρα για τη χορική νίκη».[54] Αν επρόκειτο για χορικές ευχαριστίες που προσφέρθηκαν στους θεούς, δεν είναι σαφές γιατί το ρήμα που χρησιμοποιείται είναι το ἐπιδιδώµι (το οποίο φαίνεται να φέρει πιο εξειδικευμένες έννοιες) αντί του πιο συνηθισμένου ἀνατίθηµι ή συγγενικών λέξεων.

β’. Προκαταρκτικές προσφορές

(τα) διαβατήρια , ἀναβατήριον

Η λέξη διαβατήρια είναι συγγενική του διαβαίνειν (περνώ, διαπερνώ) και αναφέρεται σε «προσφορές πριν από τη διάβαση του ορίου» (LSJ). Στην κλασική βιβλιογραφία περιορίζεται στον Θουκυδίδη (τρεις φορές) και στον Ξενοφώντα (οκτώ)- όλες οι εφαρμογές αναφέρονται σε σπαρτιατικές πρακτικές.[55] Πριν από τη διέλευση ενός συνόρου, ο Σπαρτιατικός ο στρατός συνήθιζε να κάνει θυσίες που ονομάζονταν διαβατήρια για να δώσει οιωνούς- μόνο αν ήταν ευνοϊκοί, ο στρατός θα προχωρούσε στην περιοχή.[56] Τα διαβατήρια είναι επομένως προσφορές για να μάθουν τη θέληση των θεών πριν από μια στρατιωτική κίνηση, μια «συμβουλευτική» θυσία σύμφωνα με την κατηγοριοποίηση του Parker.[57] Αργότερα ο Πλούταρχος χρησιμοποιεί τη λέξη σε ελαφρώς διαφορετικό πλαίσιο για να δηλώσει ευχαριστήριες προσφορές που γίνονταν μετά (όχι πριν) τη διάβαση (Λουκ. 24.6-7): Ο Λούκουλλος θυσίασε έναν ταύρο ως διαβατήρια στον ποταμό Ευφράτη (ἔθυσε δὲ καὶ τῷ Εὐφράτῃ ταῦρον διαβατήρια) σε αναγνώριση της ασφαλούς διέλευσης του στρατού του. Ο Πλούταρχος χρησιμοποιεί επίσης μια συναφή λέξη ἀναβατήριον (από το ἀναβαίνειν, «ανεβαίνω», «επιβιβάζομαι»), που δεν μαρτυρείται σε άλλους Έλληνες συγγραφείς[58], μιας προσφοράς για ένα ασφαλές ταξίδι (που επιτεύχθηκε)· η παράδοση υποστήριζε ότι οι άνδρες που έστειλε ο Πτολεμαίος Σωτήρ για να παραλάβουν τον Σαράπη από τη Σινώπη ξέφυγαν από την πορεία τους, αλλά καθοδηγήθηκαν από ένα δελφίνι στην Κίρρα της Φωκίδας- σε ένδειξη ευγνωμοσύνης για το ασφαλές ταξίδι θυσίασαν το ἀναβατήριον.[59]

(τα) εἰσι(τη)τήρια, εἰσαγώγεια

Από το εἰσεῖναι (εισέρχομαι, μπαίνω μέσα) και το εἰσιτήριος (αναμένω ή θέλω να εισέλθω), η λέξη εἰσι(τη)τήρια εκφράζει μια «θυσία για την είσοδο σε ένα έτος ή σε ένα αξίωμα».[60] Ο Δημοσθένης δύο φορές αναφέρεται σε αυτό του είδος τη θυσία· η αθηναϊκή Βουλή διοργανώνει μια θυσία στις αρχές του νέου έτους (τον μήνα Εκατομβαιώνα, στο μέσον του θέρους), ως εισαγωγή των νέων μελών της Βουλής.[61] Οι αττικές επιγραφές παρέχουν πολλές αναφορές στα εἰσιτητήρια, δείχνοντας ότι εκτός από τη Βουλή και άλλες ομάδες, όπως οι ίππαρχοι και έφηβοι, εισάγονται (ορκίζονται) επίσης από μια τέτοια θυσία, είτε προσφέροντας οι ίδιοι την θυσία είτε από ιερείς και ιέρειες.[62] Τα εἰσι-τη-τήρια θα μπορούσαν να ονομάζονται και εἰσαγώγεια (από το εἰσάγειν, εισάγω)[63], αλλά η λέξη δεν απαντάται σε λογοτεχνικές πηγές.

(τα) προθεάρια

Μια επιγραφή του -3ου αιώνος από την Κυρήνη περιλαμβάνει μια σπάνια βεβαιωμένη λέξη, «προθεάρια» . Ανάμεσα σε έναν μακρύ κατάλογο ονομάτων ιερέων εγγεγραμμένα σε μια μαρμάρινη στήλη, υπάρχει ένα σύντομο κείμενο που αναφέρει τη θυσία προθεάρια στον Αρχαγέτη που επιτελούσαν οι Ταμίες: τοὶ ταμίαι προθεάρια τῶι Ἀρχαγέται θύωντι[64] (SEG LVII 2010). Ο Dobias Lalou εξηγεί τα προθεάρια ως θυσίες που πραγματοποιούνται από τους Ταμίες στον Αρχηγέτη (Απόλλωνα) πριν οι «θεωροί» (προσκυνητές) αναχωρήσουν για τους Δελφούς.[65]

Η αναφορά του Θουκυδίδη για τους θεωρούς που θυσιάζουν στο βωμό του Απόλλωνος Αρχηγέτη στη Νάξο προτού αποπλεύσουν από τη Σικελία (6.3.1) καθιστά την άποψή της λίγο πολύ βέβαιη.[66] Όμως δεν μπορούμε να αποκλείσουμε τη δυνατότητα η λέξη προθεάρια να φέρει και άλλες σημασίες σε ένα διαφορετικό πλαίσιο, δεδομένου του ευρέος πλαισίου των εννοιών που συνδέονται με τη θεωρία/θεαρία, οι οποίες μπορούν να περιλαμβάνουν το αξίωμα των θεωρών, τη συμμετοχή στις εορτές, την περιήγηση ως τοποθεωρίες, τον στοχασμό, ή την δημόσια θέαση σε εορτές και αγώνες.[67] Ένα τιμητικό διάταγμα από την Αμβρυσό της Φωκίδας έχει συμπληρωματικό το [προ]θεαρίαν, που προφανώς σημαίνει το «προνόμιο της πρώτης θέσης» (που συνήθως υποδηλώνεται με προεδρία) σε δημόσιους αγώνες ή σε θέατρα (IG IX.1 10, -2^ος αιώνας).

(τα) (η) προτέλεια

Από το προτελεῖν (πληρώνω, τελέω εκ των προτέρων), ο όρος προτέλεια αναφέρεται σε μια προσφορά που γίνεται πριν από μια επίσημη τελετουργία, όπως πριν από τις τελετουργίες του γάμου[68]. Η Ιφιγένεια περιγράφεται ως μια προτέλεια ναῶν, η θυσία πριν τα πλοία μπορέσουν να αποπλεύσουν[69]. Σε μια άλλη παραλλαγή του μύθου, πιστεύοντας ότι ο Αγαμέμνονας δίνει την Ιφιγένεια σε γάμο με τον Αχιλλέα, η Κλυταιμνήστρα ρωτάει αν έχει ήδη θυσιάσει τις «προγαμιαίες προσφορές» στη θεά για το παιδί τους «προτέλεια δ ‘ἤδη παιδὸς ἔσφαξας θεᾷ»[70] Αρχικώς ήταν μια προσφορά που γινόταν σε είδος πριν από το γάμο, προτέλεια, αργότερα σήμαινε μια λατρευτική πληρωμή (τέλεον). Ένας «θησαυρός» του -4ου στην ακρόπολη των Αθηναίων εισπράττει μια δραχμή από τις κόρες των Αθηναίων ως «προγαμιαία προσφορά» (προτέλεια γάμου) πληρωτέα στην Αφροδίτη Ουρανία[71].

(το) χρηστήριον

Προέρχεται από το χ ρ ή σ τ η ς «αυτός που δίνει τους χρησμούς» και το χρᾶσθαι «συμβουλεύομαι από έναν χρησμό»· το χρηστήριον όμως μπορεί να δηλώνει και «μια προσφορά για το χρησμό» που έκαναν όσοι τον συμβουλεύονταν[72] Ο Ίων του Ευριπίδη λέει στο χορό ότι αν θέλουν να συμβουλευτούν τον Απόλλωνα στους Δελφούς, τότε θα πρέπει να προσφέρουν εκ των προτέρων έναν πελανό[73] μπροστά στο κρηπίδωμα του ναού και μετά να προχωρήσουν προς το βωμό, αλλά δεν πρέπει να πλησιάσουν στο εσωτερικό ιερό εάν πρώτα ένα πρόβατο δεν έχει σφαγεί· εἰ μὲν ἐθύδια πελανὸν πρὸ δημιουργία μων τιμής πυθέσθαι χρῄζετε Φοίβου, πάριτ ‘ἐς θυμέλας· ἐπὶ δ’ ἀσφάκτοις µήλοισι δόμων µὴ πάριτ ‘ἐς µυχόν (Ευρ. Ίων 226–229). Ο πελανός είναι ένας γλυκός παραγεμισμένος άρτος με μέλι λάδι και αλεύρι και προσφέρεται ή καίγεται ως προσφορά στους θεούς. Αρχικά ήταν μια αναίμακτη προσφορά, αλλά αργότερα σηματοδότησε μια πληρωμή λατρείας (λάτρον) για διαβούλευση χρησμού αλλά και άλλες λατρευτικές υπηρεσίες. Αργότερα, όταν φτάνει ο Ξούθος στους Δελφούς, λέει ότι θα μπει στο εσωτερικό, διότι το χρηστήριον του – πιθανότατα ένα πρόβατο – θυσιάστηκε από κοινού μπροστά στο ιερό· στείχοιµ’ ἂν εἴσω · καὶ γάρ, ὡς ἐγὼ κλύω, χρηστήριον πέπτωκε τοῖς επήλυσιν κοινόν πρό ναού · γι’ αυτό θέλει να λάβει τον χρησμό του θεού: βούλομαι δε εν ημέρα τηδ’ –αίσια γαρ- του θεού λαβείν μαντεύματα (Ευρ. Ίων 418–421).[74] Αντί για προσφορές που γίνονται αυθόρμητα, το χρηστήριον είναι στην ουσία μια προκαταρκτική θυσία προσφορά πριν από τις μαντικές διαβουλεύσεις.

γ’. Εξευμενιστικές- εξιλαστήριες προσφορές

(ο) ἀρεστήρ, (η) ἀρεστηρία, (το) ἀρεστήριον

Ετυμολογικά συγγενείς με τις λέξεις ἀρέσκειν (επανορθώνω, καθησυχάζω) και ἀρεστός (ευάρεστος, συμπαθής), οι λέξεις ἀρεστήρ και ἀρεστηρία (ή ἀρεστήριον) δηλώνουν μια «εξευμενιστική προσφορά» στους θεούς. ΄Ρνας ιερός κανονισμός του-4^ου αιώνος, από τον Πειραιά καταγράφει προμήθειες για μια εξευμενιστική προσφορά υπό την ονομασία ἀρεστήρ, που θα προσφερθεί στους Ήλιο και τη Μνημοσύνη (η Β πλευρά με αυτά τα ονόματα είναι μεταγενέστερη) «Ἡλίωι ἀρεστῆρ[α] κηρίον. Μνημοσύνηι ἀρεσ[τῆ]ρα κηρίον)»[75]. Γνωρίζουμε από τους λεξικογράφους ότι και ο ἀρεστήρ είναι ένα είδος άρτου που προσφέρεται για να εξευμενίσει τους θεούς[76]. Μια συνηθισμένη αφορμή για την πραγματοποίηση εξευμενιστικών προσφορών είναι η πραγματοποίηση μετατροπών σε μια ιερή περιουσία (επισκευή ιερών). Ένα διάταγμα του -4^ου αιώνος από τον Ωρωπό, σχετικά με εργασίες εργασίες αποκατάστασης της κρήνης και των λουτρών στο Αμφιάρειο, προβλέπει τη χρήση είκοσι δραχμών για ένα ἀρεστήριον που θα γίνει προς τιμήν στον Αμφιάραο.[77] Ένα ἀρεστήριον απαιτείται ομοίως και στις περιπτώσεις επισκευής του αγάλματος της Αθηνάς Νίκης καθώς και στην έναρξη της τήξης (λιωσίματος) των αφιερώσεων του ήρωος – Ιατρού στην Αθήνα.[78]. Αυτό πιθανώς είχε σκοπό να ευχαριστήσει τους θεούς και να εκτρέψει κάθε πιθανό κίνδυνο που θα μπορούσε να προκύψει από την αλλοίωση της θεϊκής περιουσίας.[79]

(το) ἐκλυτήριον

Από το ἐκλύειν «λύω» υπό την έννοια του «ελευθερώνω», «απαλλάσω»· το ἐκλυτήριον εμφανίζεται μόνο μία φορά στην κλασική γραμματεία για να δηλώσει μια «εξιλαστήρια προσφορά». Όταν ο μάντης ιερεύς Τειρεσίας αποκαλύπτει ότι ο Κρέων πρέπει να θυσιάσει τον υιό του για να κατευνάσει την οργή του Άρη (που εγείρεται από τη σφαγή του όφεως του Κάδμου), ο Κρέων πείθει τον Μενοικέα να φύγει, λέγοντας ότι ο ίδιος είναι έτοιμος να πεθάνει ως «εξιλαστήρια προσφορά» για την πατρίδα― «θνῄσκειν ἕτοιµος πατρίδος ἐκλυτήριον».[80] Παρόμοια είναι και τα «λ υ τ ή ρ ι α» ως εξιλαστήρια προσφορά ― «ατρέπτοιο λυτήριον ήγε φόνοιο» (Απολ. 4.704). Αποτελεί κοινό μυθικό πρότυπο στην ελληνική λογοτεχνία ότι ένα επιλεγμένο μέλος της κοινότητος πρέπει να πεθάνει για το κοινό καλό όλων και την εξιλέωση της κοινότητος.[81] Είναι σύνηθες λογοτεχνικά και ποιητικά να τελούνται εξιλαστήριες προσφορές για να καταπραϋνθούν οι θεοί στην πρώϊμη μυκηναϊκή και ομηρική εποχή (Ομηρ. Ιλ..Α.446). Το θύμα στην λατρεία είναι ένα ζώο το οποίο είναι ευχάριστο στο θείο ώστε να καταπραϋνθεί η οργή του, και περιγράφεται ως «ιερείον ἐκλυτήριον».

(το) θελκτήριον

Ετυμολογικά συγγενές με τον θελκτήρ, «καταπραΰνων», «ο γητεύων» και το θέλγειν, δηλαδή «γοητεύει», «θέλγει», ή «γητεύει»· η λέξη θελκτήριον μαρτυρείται για πρώτη φορά στον Όμηρο για να αναφέρεται σε ένα μέσο γοητείας ή κατευασμού.[82] Στην Οδύσσεια, ο Δούρειος ίππος περιγράφεται ως «μέγ‘ ἄγαλμα θεῶν θελκτήριον» , ένα μέσο κατευνασμού ή εξευμενισμού των θεών, με άλλα λόγια μια θελκτικά «εξευμενιστική προσφορά».[83] Στην κλασική λογοτεχνία η λέξη περιορίζεται στον Αισχύλο και τον Ευριπίδη, αλλά μόνο σε μια άλλη περίπτωση εφαρμόζεται σε προσφορές. Η Ιφιγένεια περιγράφει τις χοές προς τον Ορέστη, που αποτελούνται από γάλα, οίνο και μέλι, ως «νεκροῖς θελκτήρια», δηλαδή ως «καταπραϋντικές χοές προσφορές στους νεκρούς» (Ευρ. Ιφ. Ταυρ. 166). Οι μη θρησκευτικές χρήσεις της λέξεως «θελκτήριον», δεν συζητούνται εδώ.[84]

(τα) μειλικτήρια, (το) µείλιγµα

Για τις χοές προς τους νεκρούς τελούμε τα μειλικτήρια («εξιλεώσεις»), από το μειλίσσειν («καταπραΰνω», «κατευνάζω», «εξευμενίζω»).

Ο Αισχύλος περιγράφει πώς τα μειλικτήρια είναι χοαί (από γάλα, µέλι, νερό, οίνο, λάδι, αλλά και άνθη). Οι πρέπουσες χοαί συνοδεύονται πάντοτε και με άνθη ως «εξευµενιστικές προσφορές για τους νεκρούς» (νεκροῖσι µειλικτήρια).[85]

Παρόµοια σε σηµασία και χρήση είναι έχει και η συγγενική χοή µείλιγµα.

Ο Ορέστης προσφέρει χοές στον Αγαµέµνονα ως «προσφορές εξιλασµού για τους νεκρούς» χοὰς φερούσας νερτέροις µειλίγµατα.[86]

Και στα δύο Αισχύλεια χωρία βρίσκουµε µειλικτήρια/µειλίγµατα που χρησιµοποιούνται σε παράθεση µε τις χοαί (Aσχ. Χοη. 15).

Οι εξευµενιστικές χοές γίνονται επίσης προς τις χθόνιες θεότητες. Προς τις Ερινύες προσφέρουμε άοινες χοές µειλίγµατα, χοαί ἄοινοι, (Αισχ. Εύµ. 107).

(το) πενθητήριον

Προέρχεται από τον πενθητήρ (τον πενθούντα στον τάφο) και το πενθεῖν (πενθητήριον), το πενθητήριον χρησιμοποιείται για την «πένθιμη προσφορά» στις Χοηφόραι του Αισχύλου, (Χοηφόραι 6-7). Μετά την προφορά ενός πλόκαμου (πλεξούδας) μαλλιών στον Ίναχο ως «θρεπτήρια προσφορά» (προσφορά ανατροφής-θρεπτήριον), ο Ορέστης αφιερώνει ακόμη έναν πλόκαμο μαλλιών στον Αγαμέμνονα ως «πενθητήρια προσφορά» ― πλόκαµον Ἰνάχῳ θρεπτήριον · Τὸν δεύτερον δὲ τόνδε πενθητήριον. Σε τελετουργίες πένθους, είναι συνηθισμένο, για τους Έλληνες κατά τα πάτρια, να κόβουν μια πλεξίδα ή λίγες τρίχες από τά μαλλιά τους και να τις τοποθετούν επάνω στο νεκρό ή επάνω στην στήλη του τάφου, στο κρηπίδωμα της στήλης για τις προσφορές· αλλά μόνο σε αυτό το απόσπασμα του Αισχύλου ο πλόκαμος μαλλιών περιγράφεται ως ένα πενθητήριον.[87] Αυτή η τελετουργία έχει ερμηνευθεί ποικιλοτρόπως ως μια πράξη αυτοθυσίας, μια πράξη συμβολισμού με την οποία ο ζών αφιερώνει τον εαυτό του στον νεκρό και την προστασία του τάφου του, καθώς και με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνει μια επαφή, ένα γενετήριο σύνδεσμο δύναμης και βοήθειας με τον νεκρό.[88]

(Αισχ. Χοηφ. 6) ― ΟΡΕΣΤΗΣ ― Ἑρμῆ χθόνιε, πατρῷ᾽ ἐποπτεύων κράτη,

σωτὴρ γενοῦ μοι ξύμμαχός τ᾽ αἰτουμένῳ•

ἥκω γὰρ ἐς γῆν τήνδε καὶ κατέρχομαι.

τύμβου δ᾽ ἐπ᾽ ὄχθῳ τῷδε κηρύσσω πατρὶ

κλύειν, ἀκοῦσαι . . . .

. . πλόκαμον Ἰνάχῳ θρεπτήριον.

τὸν δεύτερον δὲ τόνδε πενθητήριον

οὐ γὰρ παρὼν ᾤμωξα σόν, πάτερ, μόρον

οὐδ᾽ ἐξέτεινα χεῖρ᾽ ἐπ᾽ ἐκφορᾷ νεκροῦ.

ΟΡΕΣΤΗΣ

Χθόνιε Ερμή, συ που στην εξουσία σου είναι του πατέρα μου η δύναμη, εισάκουσέ μου και γίνου μου σωτήρας μου και σύμμαχός μου…Φτάνω στη χώρα αυτή κι εξόριστος γυρίζω και κράζω του πατέρα μου, σ᾽ αυτόν επάνω του τάφου του τον όχτο να μ᾽ ακούσει…Πλεξίδα του Ίναχου, που μ᾽ έθρεψε, προσφέρω κι αυτή την άλλη στου πατέρα μου το πένθος· γιατί δεν ήμουν μπρος να κλάψω το νεκρό του κι ουδέ το χέρι μου άπλωσα στην εκφορά του.

δ΄. Άλλες προσφορές

(τα) εκτίμητρα

Η λέξη ἐκτίµατρα (η δωρική μορφή για τα ἐκτίµητρα), η συγγενική του ἐκτιµᾶν, µαρτυρείται μια φορά σε µια αναθηματική επιγραφή από την Κνίδο, ίσως από τον -3^ο αιών: ∆άµατρι καὶ Κούραι καὶ τοῖς θεοῖς τοῖς παρὰ ∆άµατρι καὶ Κούραι χαριστεῖα καὶ ἐκτίµατρα ἀνέθηκε Πλαθαινὶς Πλάτωνος γυνά (τῆς Δήµητρας καὶ τῆς Κόρης καὶ τῶν θεῶν µαζί µε τὴν Δήµητρα καὶ τὴν Κόρη, η Πλαθαινίς, η σύζυγος του Πλάτωνος, αφιέρωσε ευχαριστήρια προσφορά και ἐκτίµατρα).[89] Απορρίπτοντας την άποψη ότι η λέξη δηλώνει ευχαριστήρια προσφορά για την απελευθέρωση (με τη χρήση ιερών χρημάτων) από την δουλεία ή την αιχμαλωσία,[90] ο Lazzarini το λαμβάνει «ως ευχαριστία και ένδειξη ύψιστης εκτίμησης».[91] Ομοίως στο αναθεωρημένο συμπλήρωμα του Λεξικού LSJ τα ἐκτίματρα εκλαμβάνονται ως προσφορά προς τιμήν των θεών.[92] Ωστόσο, το συγγενικό ρήµα ἐκτιµᾶν, εκτός από την έννοια του «τιµώ ιδιαιτέρως», µπορεί επίσης να σηµαίνει «εκτιµώ» ή «αξιολογώ», όπως στον περίφηµο νόµο καθαρμών της Κυρήνης του τέλους του -4^ου αιώνος.[93] Δεν µπορούµε να αποκλείσουµε το ενδεχόµενο τα ἐκτίµατρα να έχουν κάποια πιο συγκεκριµένη σηµασία από την «τιµητική προσφορά».

§ 2. Προσφορές στην πάτρια Ελλάδα: Μερικές Παρατηρήσεις

Αυτή η επισκόπηση του λεξιλογίου των προσφορών προς τους θεούς (και τους νεκρούς) δεν έχει σκοπό να είναι εξαντλητική, καθώς μια ενδελεχής εξέταση όλων των ελληνικών λέξεων για τις «προσφορές» (και των συγγενικών τους ρημάτων) θα απαιτούσε επεξεργασία σε πολύ ευρύτερη κλίμακα. Ωστόσο, η παραπάνω ανάλυση αρκεί για να καταδείξει τη µεγάλη ποικιλία θυσιών και αφιερώσεων που προσφέρονταν για διάφορους σκοπούς στην πάτρια Ελλάδα, δείχνοντας ότι η φύση των προσφορών είναι πολύ πιο σύνθετη και ποικίλη από ό,τι µπορεί να µας κάνουν να πιστεύουµε οι διάφορες κατηγορίες τους όπως τα ἀναθήµατα, τα ἱερά και η θυσία.

Πολλές από τις λέξεις για τα «αναθήματα», τις προσφορές, σχηματίστηκαν με την προσθήκη της κατάληξης –τήριος/τήριον, ή σπανιότερα με –ιον/ια και –τρα, σε μια λέξη που εξέφραζε το αίτιο, το πλαίσιο ή το επιθυμητό αποτέλεσμα της προσφοράς. Η θρησκευτική ορολογία που σχηματίζεται με αυτόν τον τρόπο παρατηρείται ήδη στο θελκτήριον και στα ζωάγρια του Ομήρου- αλλά είναι στην τραγωδία που τέτοιες λέξεις είναι πιο συνηθισμένες. Μόνο ο Αισχύλος μας παρέχει τρεις λέξεις για θρησκευτικές προσφορές που τελειώνουν σε –τήριος ή –τήρια.[94] Όπως είδαμε, οι λέξεις αυτές βασίζονται συνήθως σε ουσιαστικά με κατάληξη –τήρ ή –τής ή βασίζονται σε ρήμα.[95] Ωστόσο, η εφαρμογή των λέξεων αυτών στις πηγές μας δεν είναι καθόλου συνεπής. Έτσι, ενώ ο Αισχύλος χρησιμοποιεί το θρεπτήριον, άλλοι συγγραφείς δεν περιγράφουν τις προσφορές μαλλιών των εφήβων στις θεότητες ως τέτοιες. Στην Άλκηστις του Ευριπίδη, όταν η βασίλισσα επανέρχεται στη ζωή από τον Ηρακλή, ο Άδµητος διατάζει το λαό του να οργανώσει χορωδίες και να κάνει δηµόσιες θυσίες «για τα ευλογηµένα γεγονότα» (ἐπ’ ἐσθλαῖς συµφοραῖσιν, 1155-1156). Πρόκειται αναµφίβολα για ευχαριστήρια προσφορά για µια ζωή που σώθηκε, αλλά δεν χρησιµοποιούνται ούτε τα εὐαγγέλια ούτε τα σῶστρα ούτε τα σωτήρια. Φαίνεται ότι το ίδιο είδος προσφοράς μπορεί να περιγράφεται με διάφορους τρόπους: η επιλογή της λέξης (αν χρησιμοποιείται καθόλου ένας συγκεκριμένος όρος) μπορεί να διαφέρει από πλαίσιο σε πλαίσιο και από συγγραφέα σε συγγραφέα. Αυτό περιπλέκει αναγκαστικά το έργο οποιουδήποτε μελετά τα δώρα προς τους θεούς· πρέπει να λάβει υπόψη του τις προσφορές που έγιναν τόσο με όσο και χωρίς τους όρους, καθώς και τις πληροφορίες του πλαισίου (αν υπάρχουν) σχετικά με τις συνθήκες υπό τις οποίες έγιναν.

Τα ονόματα των τύπων προσφορών έχουν σημασία όχι μόνο για τους γλωσσολόγους αλλά και για τους Έλληνες ιστορικούς, καθώς αποτυπώνουν ορισμένους από τους τρόπους με τους οποίους οι προσκυνητές βίωναν και αντιλαμβάνονταν τις σχέσεις τους με τους θεούς. Είδαμε ότι οι προσφορές μπορούσαν να γίνουν για να ευχαριστήσουν τους θεούς για μια σειρά από θεϊκές βοήθειες που έλαβαν: για την ανατροφή (θρεπτήριον), για την λύτρωση, απαλλαγή, απελευθέρωση (σῶστρα, σωτήρια, ζωάγρια), για τα καλά νέα (εὐαγγέλια), για τη νίκη διαφόρων ειδών (νικητήρια, ἐπινίκια), για το κέρδος από το κούρειον (κούρειον), για την εκπλήρωση (τελεστήρια) και για κάθε θεϊκή εύνοια (χαριστήριον). Είναι ενδιαφέρον και σημαντικό ότι οι περισσότεροι από αυτούς τους όρους είναι προεκτάσεις από μια λέξη ή έχουν μια αντίστοιχη λέξη που υποδηλώνει την ανταμοιβή ή την ανταπόδοση που γίνεται στους ανθρώπους για παρόμοιες υπηρεσίες: ένα εὐαγγέλιον θα μπορούσε να δηλώνει την αμοιβή σε έναν αγγελιοφόρο που έφερνε καλά νέα, τα θρεπτήρια (στον πληθυντικό) την ανταμοιβή για την ανατροφή που γινόταν από τις τροφούς, το σῶστρα την αμοιβή για την επιστροφή δραπετευόντων βοοειδών ή δούλων, το σωτήρια την αμοιβή γιατρού στα νεότερα ελληνικά, τα ζωάγρια σήμαιναν συνήθως τα λύτρα που καταβάλλονταν σε έναν πολεμιστή για να πιάσει ζωντανό έναν αιχμάλωτο, τα νικητήριον και ἐπινίκια μπορούσαν να ισχύουν για ένα βραβείο νίκης που απονεμόταν σε έναν επιτυχημένο συναγωνιστή ή πολεμιστή, και τα χαριστήρια μπορούσαν να γίνονται σε ανθρώπινους ευεργέτες. Αυτή η εξομοίωση μεταξύ των δώρων προς τους θεούς και των ανταμοιβών προς τους ανθρώπους αντανακλά την αντίληψη των Ελλήνων για τους θεούς τους ως εὐεργέται: οι Έλληνες μπορούσαν να απευθύνονται στους θεούς τους για κάθε είδους εύνοια και βοήθεια, σε αντάλλαγμα της οποίας θα άξιζαν ανταμοιβές όπως οι θνητοί ευεργέτες. Δεν είναι σαφές αν αυτό το είδος της σχέσης ανθρώπου-θεού διαμορφώθηκε με βάση τη σχέση μεταξύ ανθρώπινων ευεργετών και δικαιούχων ή το αντίστροφο. Αυτό που είναι προφανές είναι ότι στη πεποίθηση των Ελλήνων για το θείο, οι θεοί θεωρούνται ότι αλληλεπιδρούν με τους πιστούς με μια διαδικασία δωρεάς παρόμοια με εκείνη των ανθρώπινων κοινωνικών αλληλεπιδράσεων και ότι απολαμβάνουν τα δώρα και τα αντίδωρα όπως και οι άνθρωποι. Αυτό συμβάλλει στην εξήγηση του γιατί η θρησκευτική ζωή στην πάτρια Ελλάδα συχνά ερμηνευόταν με όρους σχέσεων ανταλλαγής.[96] Ενώ η φύση, η κλίμακα και τα μέσα για την πραγματοποίηση της ευεργεσίας ήταν διαφορετικά, και στα δύο σύνολα σχέσεων η ιδέα της αμοιβαιότητας ήταν θεμελιώδης. Η ποικιλία των ευχαριστιών έχει σημαντικές συνέπειες για την ελληνική ευσέβεια. Επηρεασμένοι ίσως από τη σχετικά μεταγενέστερη εμφάνιση της λέξης χαριστήριον, η οποία δεν μαρτυρείται μέχρι τον Ξενοφώντα, ορισμένοι μελετητές στις αρχές του εικοστού αιώνα ισχυρίστηκαν ότι οι ευχαριστίες έλειπαν επιδεικτικά από τις σχέσεις των Ελλήνων με τους θεούς τους.[97] Ωστόσο, η παρούσα μελέτη δείχνει ότι οι ελληνικοί όροι για τις «ευχαριστίες» δεν είναι καθόλου ελλιπείς και εκφράζονται ποικιλοτρόπως με άλλες λέξεις εκτός από το χαριστήριον τουλάχιστον από τις αρχές της κλασικής περιόδου και μετά. Αντί να επικεντρώνονται στενά στο χαριστήριον ως το ελληνικό ισοδύναμο της αγγλικής «thankoffering», οι ιστορικοί θα πρέπει να επιτρέψουν την πιθανότητα να υπήρχαν και άλλες λέξεις και μέσα έκφρασης της ευγνωμοσύνης στην ελληνική θρησκεία. Το πιο σημαντικό είναι ότι η ποικιλία των ευχαριστιών θα πρέπει να διαφοροποιήσει τον τρόπο με τον οποίο γίνεται κατανοητή η φύση της προσφοράς δώρων στην Ελλάδα. Σε αντίθεση με την έμφαση που δίνεται στην έρευνα για το do ut des (αρχαίος λατινικός που χρησιμοποιήθηκε όταν γίνονταν θυσίες στους θεούς με την ελπίδα της καρποφορίας και της ασφάλειας), οι προσφορές αυτές υποδηλώνουν ότι εξίσου εξέχουσα θέση στην ελληνική θρησκεία κατέχει η νοοτροπία του do quia dedisti (ανταποδίδω επειδή έδωσες): μια προσφορά μπορεί να γίνει στους θεούς για κάποια θεϊκή εύνοια που διατηρήθηκε, είτε είχε γίνει προηγουμένως όρκος είτε όχι. Ενώ οι όροι των ευχαριστήριων προσφορών υποδεικνύουν το πλαίσιο ή τον λόγο για τον οποίο προσφέρεται το δώρο, τα ονόματα των προκαταρκτικών και των φιλότιμων προσφορών εκφράζουν σημασιολογικά το επιθυμητό αποτέλεσμα που επρόκειτο να επιφέρει μια προσφορά. Ένα θελκτήριον αναμενόταν για να γοητεύσει (θέλγειν) τους θεούς, ένα πενθητήριον για να θρηνήσει (πενθεῖν) τους νεκρούς, τα µειλικτήρια για να τους κατευνάσει (µειλίσσειν), ένα ἐκλυτήριον για να ελευθερώσει (ἐκλύειν) µια κοινότητα από το κακό, τα διαβατήρια για να διασχίσει (διαβαίνειν) ένα όριο ή σύνορο, το χρηστήριον για να ερωτήσει (χρᾶσθαι) τον θεό, και τα εἰσιτήρια για να εισέλθει (εἰσεῖναι) σε μια νέα χρονιά ή θέση. Οι όροι αυτοί καθιστούν σαφείς τις επιθυμίες των προσκυνητών, δείχνοντας ότι οι Έλληνες μπορούσαν να προβάλλουν τις ελπίδες και τις προσδοκίες τους στα ονόματα των προσφορών. Ένα παρόμοιο φρόνημα παρατηρείται και στην επιλογή των λατρευτικών επιθέτων: άτομα και ομάδες μπορούσαν να επικαλούνται έναν θεό με έναν τίτλο που υποδηλώνει το αποτέλεσμα που ήθελαν να επιτύχουν. Το ελληνικό θρησκευτικό λεξιλόγιο είναι επομένως ένα μέσο έκφρασης των επιθυμιών των πιστών, και αποκαλύπτει τις προσδοκίες και τα κίνητρά τους.

Τέλος, θα πρέπει να εξετάσουμε πώς οι αρχαίοι λάτρεις περιέγραφαν συνήθως τα δώρα τους προς τους θεούς. Πολλές από τις λέξεις που παρουσιάζονται εδώ μαρτυρούνται αποκλειστικά ή συχνότερα σε λογοτεχνικές παρά σε επιγραφικές μαρτυρίες. Αντί αυτών των όρων, οι πιο συχνά βεβαιωμένες λέξεις σε αφιερωτικές επιγραφές που έχουν φτάσει σε µας είναι, για παράδειγμα, τα ἄγαλµατα, δῶρα, µνῆµα, ἱερά, ἀπαρχή και δεκάτη. Σε σύγκριση µε κάποια άλλη ελληνική θρησκευτική ορολογία, όπως ο τίτλος (ή οι τίτλοι) µε τον οποίο επικαλούνταν έναν θεό, τα ονόµατα για τα είδη των δώρων που προσφέρονταν στους θεούς δεν είχαν ίσως καίρια σηµασία· για τους περισσότερους λατρευτές, αυτό που έχει µεγαλύτερη σηµασία είναι το ίδιο το δώρο- το πώς ονοµάστηκε το δώρο είναι δευτερεύουσας σηµασίας. Με άλλα λόγια, αν και τέτοιοι όροι όπως όπως διαβατήρια, µειλικτήρια και ἐκλυτήριον µπορούσαν να χρησιµεύσουν ως δείκτες των επιθυµητών αποτελεσµάτων, η «σωστή» ονοµασία ή επισήµανση ενός δώρου είχε ελάχιστη ή καµία σχέση µε την αποτελεσµατικότητα της προσφοράς για την επίτευξη του επιθυμητού αποτελέσµατος. Ήταν η πράξη της προσφοράς, όχι η ακρίβεια με την οποία η προσφορά περιγράφηκε, η οποία αφορούσε τον δότη και τον θεϊκό αποδέκτη. Αυτό µπορεί να εξηγήσει την εξέχουσα θέση των όρων που δεν σχετίζονται µε το συγκεκριµένο πλαίσιο, όπως το ἄγαλµα, τα ἀναθήµατα, τα ἱερά και η θυσία, οι οποίοι µπορούν να εφαρµοστούν σε πολλαπλά πλαίσια. Ανάµεσα στα αναρίθµητα είδη δώρων που προσφέρονταν στους θεούς σε διαφορετικές περιστάσεις, υπήρχε τόσο µεγάλο περιθώριο για ατοµικές και τοπικές παραλλαγές[98] στο θρησκευτικό λεξιλόγιο όσο και στις λατρευτικές πρακτικές. Στα πάτρια των Ελλήνων και την λατρεία τους το έθιμο της προσφοράς δώρων στους θεούς είναι αρκετά ευέλικτο ώστε να επιτρέπει την ατομική επιλογή και ποικιλία, μια ποικιλία που αντανακλάται στην αξία και τη μορφή των δώρων, στη συχνότητα με την οποία προσφέρονταν, καθώς και στα ονόματα που τους δίνονταν[99].

Αυτή η εργασία χορηγείται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού 4.0 Διεθνές .

Απρίλιος, 2012

Τμήμα Ιστορίας

Πανεπιστήμιο του Χονγκ Κονγκ

tsfjim@hku.hk

Υποσημειώσεις

[1] Π . χ. J. Rudhardt, Notions fondamentales de la pensée religieuse et actes constitutifs du culte dans la Grèce classique2 (Παρίσι 1992 [1958])- J. Casabona, Recherches sur le vocabulaire des sacrifices en grec (Aix-en-Provence 1966)- M. L. Lazzarini, Le formule delle dediche votive nella Grecia arcaica (Ρώμη 1976), και «Alcuni termini del lessico sacrale greco nei documenti epigrafici», στο P. Radici Colace (επιμ.), Atti del II Seminario Internazionale di Studi sui lessici tecnici greci e latini (Messina/ Νάπολη 1997) 207-212- R. Parker, «Dedication. Greek Dedications. I», στο ThesCRA 2 (2004) 269-281. Υπάρχει επίσης ένα σύντομο αλλά ξεπερασμένο κεφάλαιο «Formulae» στο W. H. D. Rouse, Greek Votive Offerings (Cambridge 1902) 322- 334. Για το λεξιλόγιο και τους τύπους των αφιερωμάτων στους Δελφούς, βλέπε τις περιφερειακές μελέτες στο A. Jacquemin, «Ordre des termes des dedicaces Delphiques», Annali di archeologia e storia antica 2 (1995) 141-157, και Offrandes monumentales à Delphes (Paris 1999) 89-92.

[2] Π . χ . οι άρτοι που ονοµάζονται πέµµα, πόπανον, πλακοῦς, και οι υγρές προσφορές που ονοµάζονται ποικιλοτρόπως λοιβή, µελίκρητον, σπονδή, χοή. Για τους άρτους βλέπε E. Kearns, «Cakes in Greek Sacrificial Regulations», στο R. Hägg (ed.), Ancient Greek Cult Practice from the Epigraphical Evidence (Stockholm/Jonsered 1994) 65-70, και » Ὁ λιβανωτὸς εὐσεβές καὶ τὸ πόπανον: The Rationale of Cakes and Blood- less Offerings in Greek Sacrifice», στο V. Pirenne-Delforge and F. Prescendi (eds.), Nourrir les dieux? Sacrifice et représentation du divin (Liège 2011) 89-103. Για τις σπονδές βλέπε D. Tolles, The Banquet-Libations of the Greeks (diss. Bryn Mawr 1943)- W. Burkert, Greek Religion. Archaic and Classical (Oxford 1985) 70-73, και Griechische Religion2 (Stuttgart 2011) 113-117- F. Lissarrague, The Aes- thetics of the Greek Banquet (Princeton 1990) 209-221.

[3] Π.χ. προσχάραιος θυσία («θυσία στην εστία», π.χ. I.Lindos II 582, 585, 592, 593), προβώµιος θυσία («θυσία µπροστά στο βωµό», π.χ. Ευρ. Ίων 376, SEG IX 72.61, 67-68 = Rhodes/Osborne 97). Βλ. Blinkenberg στο I.Lindos II σ. 908.

[4] Σχετικά με την ορολογία και τους τύπους για τις θυσίες και τις αφιερώσεις, βλέπε βιβλιογραφία στη σημ. 1 ανωτέρω. Για τις προσφορές φαγητού στους θεούς, π.χ. M. H. Jameson, Offerings at Meals. Its Place in Greek Sacrifice (diss. Univ. Chicago 1949), L. Bruit Zaidman, «Offrandes et nourritures: repas des dieux et repas des hommes en Grèce ancienne», στο Σ. Γεωργούδη, R. K. Piettre, and F. Schmidt (eds.), La cuisine et l’autel (Turnhout 2005) 31-46. Για τις «ακατέργαστες» και «τροποποιημένες» προσφορές, A. M. Snodgrass, «The Economics of Dedication at Greek Sanctuaries», ScAnt 3-4 (1989-1990) 287- 294, στο 291-292.

[5] Σημειώστε όμως ότι η προσφορά μιας τούφας μαλλιών από ανθρώπους συνδεόταν συνήθως με τελετουργίες της εφηβείας και του πένθους (θα συζητηθεί παρακάτω).

[6] Καθώς μέρος του σκοπού αυτής της μελέτης είναι να δείξει ότι ορισμένα από τα ονόματα των προσφορών θα μπορούσαν να εκφράσουν τον σκοπό ή το επιθυμητό αποτέλεσμα, σε κάθε περίπτωση δίνω την ετυμολογία και την κυριολεκτική σημασία των λέξεων, όπου είναι δυνατόν, πριν εξετάσω τις χρήσεις τους στις πηγές, χωρίς όμως να υπονοώ ότι η ετυμολογία μπορεί απαραίτητα να συλλάβει επαρκώς το νόημα της λέξης. Π.χ. οι λέξεις σωτήρια και ἐλευθέρια υποδηλώνουν σημασιολογικά μια προσφορά που γίνεται σε σχέση με τη «σωτηρία» ή την «απελευθέρωση«, αλλά δεν μας λένε ποια μορφή «σωτηρίας» ή «ελευθερίας» εννοείται, για την οποία εξαρτόμαστε από τα συμφραζόμενα στα οποία χρησιμοποιείται η λέξη.

[7] Αισχίν. 3.160. Για τα εὐαγγέλια σε επιγραφικές μαρτυρίες, βλ. π.χ. IG XII² 645.42 (τέταρτος αιώνας). XII Suppl. 168.5, I.Ephesos 108.6 (και οι δύο τέλη του τέταρτου αιώνα).

[8] P. Chantraine, Études sur le vocabulaire grec (Paris 1956) 51: «le prix payé pour la vie sauve», και Dictionnaire étymologique de la langue grecque (Paris 1968- 1980) 401 λμ. ζωάγρια: «‘rançon’ pour sauver la vie d’un prisonnier», LSJ sλμ. ζωάγρια: «ανταμοιβή για τη σωζόμενη ζωή».

[9] Ομ. Ιλ. 18.394-409, στο 407. G. Ch. Crusius, A Complete Greek and English Lexicon for the poems of Homer, and the Homeridae (London/Oxford 1868) 187: «(ζωός, ἀγρεύω), αμοιβή για τη διατήρηση της ζωής» (παραθέτοντας το παρόν χωρίο)- R. J. Cunliffe, A Lexicon of the Homeric Dialect (London 1924) 176: «the price of one’s life, a reward for preserving one’s life by care or help»- G. Autenrieth, Homeric Dictionary (London 1984) 141: «(ζωός, ἄγρα), ανταμοιβή για τη διάσωση της ζωής».

[10] Ομ. Ιλ. Ε 698, Ηροδ. 3.36

[11] Διοσκουρίδης 14 , ΗΕ 85-86, II 246-248 (περίπου τον τρίτο τρίτο αιώνα) = Aνθολ. Ελλ.. 6.220 (μια προσφορά για διαφυγή από ένα λιοντάρι).

[12] IG XIV 967 (+2 αιων).11–12: νούσων τε κακῶν ζωάγρια, «προσφέρων για ανάρρωση από σοβαρή ασθένεια» : ζωάγρια.

[13] Αισχ. Χοηφ. 6: πλόκαµον Ἰνάχῳ θεπτήριον. Η πρόταση είναι ελλιπής ορισμένοι μελετητές θεωρούν τη λέξη ως επίθετο που προσδιορίζει το πλόκαμον (π.χ. T. G. Tucker, Αισχύλου Χοηφόροι [Cambridge 1901] 10-11- LSJ s.v. θεπτήριος II) και ορισμένοι ως ουσιαστικό (π.χ. J. Conington, The Choephoroe of Aeschylus [London 1857] 5)

[14] Για το έθιμο της προσφοράς μαλλιών βλέπε Burkert, Greek Religion 70, 373-374 σημ. 29, και Griechische Religion2 112-113 με σημ. 30- D. D. Leitao, «Adolescent Hair-growing and Hair-cutting Rituals in Ancient Greece», στο D. B. Dodd and C. A. Faraone (eds.), Initiation and Ancient Greek Rituals and Narratives (London/New York 2003) 109-129

[15] Το τελετουργικό (όχι η λέξη) μαρτυρείται π.χ. στον Ηρόδ. 4.34, Ευρ. Ιππ. 1425 κ.ε., Θεοφρ. Χαρ. 21.3.

[16] Π.χ. Ομ. Υμν. Δημ. 168, 223- LSJ λμ. θρεπτήριος III.2.

[17] Chantraine, Dictionnaire étymologique 510, λμ. κείρω, 573-574, λμ. κουρά LSJ, λμ. κουρεῖον II κούρειον.

[18] Π.χ. IG II² 1237.28 = Rhodes/Osborne 5 (-396/5 )- Isae. 6.22, με σχόλια στο W. Wyse, The Speeches of Isaeus (Cambridge 1904) 508-509. Για τα Απατούρια και ειδικότερα για την Κουρεώτη βλέπε S. D. Lambert, The Phratries of Attica (Ann Arbor 1993) 161-168- R. Parker, Athenian Religion: A History (Οξφόρδη 2005) 458-459.

[19] Σούδα κ 2179, Ησύχ. κ 3843.

[20] I.Πριήνη 362 = LSAM 39- πρόσφατη συζήτηση στο P. Thonemann, The Maeander Valley (Cambridge 2011) 196-197.

[21] J. Labarbe, «L’âge correspondant au sacrifice du κούρειον et les données historiques du sixième discours d’Isée,» BAB 39 (1953) 358-394, στο 366-368. Βλ. επίσης τα σχόλια του Sokolowski στο LSAM 39- LSJ Suppl. λμ. κούρειον I.B- R. Parker, Polytheism and Society at Athens (Oxford 2005) 459 σ.13

[22] P. Chantraine, νικητήρια, θυσία για την νίκη και στο Ετυμ. Λεξικό 755, νίκη: νικητήρια , θυσία για την νίκη, LSJ λμ. νικητήριος II.2: εορτή για την Νίκη.

[23] Ξενοφών Κυρ.8.4.1 πρβλ. 2.1.24, 8.3.33, όπου τα νικητήρια δηλώνουν βραβείο νίκης που απονέμεται σε άνθρωπο.

[24] LSJ . ἐπινίκιος II.2: θυσία ή εορτή προς τιμήν της νίκης.

[25] Aρ. αποσπ.448 Κ.-Α. (μη καθορισμένη περίσταση), Πλουτ. Συμπ. 173Α (Χορηγικοί Αγώνες),

Aνδοκ. 4.29 (Ολυμπιακοί αγώνες), Δημ. 59.33 (Πυθια Αγώνες). Για τα χορικά ἐπινίκια βλ. επίσης P. Wilson, The Athenian Institution of the Khoregia (Cambridge 2000) 102-103. Όπως και τα νικητήρια, τα ἐπινίκια μπορούν επίσης να δηλώνουν ένα βραβείο νίκης: π.χ. Σοφ. Eλ. 692.

[26] Πέρσης 3, Ανθολ. Ελλην. 6.274

[27] Συλλογή Επιγραφών Γόννοι 1973, 247. Σημειώστε ότι η πέτρα έχει παυσοτοκεῖα, τα οποία οι σχολιαστές έχουν κανονικοποιήσει σε παυ-σιτοκεῖα. Lazzarini, στο Atti del II Seminario 211: «l’offerta per un parto …, intendendo letteralmente il termine come ‘cessazione dakka gravudabza. «

[28] Ηρόδ. 1.107-118

[29] Ηρόδ. 4.9, Ξεν. Μεν. 2.10.2, LSJ λμ. σῶστρα I.2.

[30] Ανθολ. Ελλην. 9.378 αφιέρωση για τη διαφυγή από τοίχο που κατέρρευσε, που αποδίδεται στον Παλλάδα, +τέταρτος αιώνας.

[31] IG IV2 483 Επίδαυρος Ρωμαϊκή αυτοκρατορική.

[32] IG XIV 967 .1–2: τῷ σωτῆρι Ἀσκληπιῷ σῶστρα καὶ χαριστήρια Νικομήδης ὁ ἰατρός, τῷ βασιλεῖ Ἀσκληπιῷ σῶστρα καὶ χαριστήρια Νικομήδης Σμυρναῖος ἰατρός.

[33] Chantraine, ετυμολογικο Λεξικό 1084–1085 σῶς, σωτήριος .

[34] Επειδή ο Ζευς Σωτήρ είχε στείλει έναν οιωνό: ένας από τους στρατιώτες του φτερνίστηκε όταν ο Ξενοφών ανέφερε τις ελπίδες τους για σωτηρία.

[35] Ξεν. Ανάβ 3.2.9, 4.8.25, 5.1.1. Για άλλα παραδείγματα βλ. Indica 36.3, Ανθ. Ελλ. 6.216 (αποδίδεται στον Σιμωνίδη, αλλά η απόδοση μπορεί να μην είναι σωστή), SEG XVIII 215 (Δελφοί, -τρίτος αιώνας, παρατίθεται 322 παρακάτω).

[36] Ἐλευθέρια στις Πλαταιές, Πλουτ. Αριστ. 20.4, 21.1, Διοδ. 11.29.1, Παυς. 9.2.6, αλλά η εορτή δεν μαρτυρείται πριν από τον τέταρτο αιώνα, βλ. J. Mikalson, Herodotus and Religion in the Persian Wars (London 2003) 90-101.

[37] SEG XXXV 607

[38] IG IX.2 1034

[39] Lazarrini, 208. ἐλευθέρια

[40] LSJ και Suppl. λμ. τελεστήριον II. Πρβλ. Chantraine, Dictionnaire étymologique 1102 λμ. τέλος: avec τελεστήρια n. pl. «θυσία για να εορτάσουμε μια επιτυχία».

[41] Για τις θρησκευτικές χρήσεις του τελεῖν και των συγγενών του που σημαίνουν εκπλήρωση, βλέπε Αισχύλο Αγ. 973-974 Ζεῦ, Ζεῦ τέλειε, τὰς ἐμὰς εὐχὰς τέλει· μέλοι δέ τοί σοι τῶνπερ ἂν μέλλῃς τελεῖν.

[42] Επιγραφές Δελφών 82, 1958, 61-91

[43] SEG XXXV 615; IG IX.2 1235 ,SEG XLIV 457.

[44] Χατζόπουλος επιγραφές Μακεδονίας SEG XLIV 1748, Μ. Β. Χατζόπουλος, Cultes et rites de passage en Macédoine (Αθήνα 1994) 39-40: αφιέρωση µε αφορµή την «ολοκλήρωση» και την «ωρίµανση» των παρθένων (SEG XLIV 1748)- LSJ λμ. τελείωµα 2: «αφιέρωση µε αφορµή την τελείωσις ΙΙ»- λμ. τελείωσις Ι: «ανάπτυξη, ολοκλήρωση της σωµατικής ανάπτυξης … II: α. επίτευξη της ανδρικής ενηλικίωσης … β. γάµος». B. Helly (per ep.) στη SEG XXXV 615: «offrande de relevailles»- Lazzarini, in Atti del II Seminario 211 n.28: «offerta per il compimento della gravidanza».

[45] Ομηρ. Ιλιας. 9.609, 11.23, Οδ. 2.12, 5. 307

[46]Chantraine Λεξικό1247–1248 χάρις; LSJ χαριστήριος . Παράγωγα χαριστεῖον Επιγραφές Κνίδου 138 (-3^ος αιών IG XII.3 416 (Θήρα -1^ος αιών.), 420 (αχρονολόγητο)- LSJ λμ. χαριστεῖον.

[47] Κυρ. Αναβ. 4.1.2

[48] SEG XXXVII 415.

[49] Το Νυμφαίον στην Κύπρο 1980, T. B. Mitford, The Nymphaeum of Kafizin (Βερολίνο/Νέα Υόρκη 1980), αριθ. 119, 124, 139, 147, 193, 206, 229, 253. Ατταλίδες: 280, 328.

[50] Πολυβ. 5.14.8: τοῖς θεοῖς ἔθυεν εὐχαριστήρια, and SEG LVII 577 (Μακεδονία -2^ος αιών)

[51] IG XI.2 164.A.55–57, IG XI.2 164.A.55-57 (Ρόδος), 199.B.14 (Κάσος), 219.B.25 (Μεγαλόπολις), Επ. Δήλου 298.A.117 (Κνίδος), 313.25 (Κως).

[52] Επιγραφές Δήλου 298.A.117, 1439

[53] P. Bruneau, Recherches sur les cultes de Délos à l’époque hellénistique et à l’époque impériale (Παρίσι 1970) 93-114, στο 108.

[54] LSJ λμ. χορεῖος III.

[55] Θουκ.. 5.54.2, 5.55.3, 5.116.1· Ξεν. Ελλ. 3.4.3, 3.5.7, 4.7.2, 5.1.33 5.3.14, 5.4.37 5.4.47, 6.5.12. Η πρακτική αυτή είναι πολύ διαδεδομένη στην Aρρ. Αναβ., αλλά ο όρος διαβατήρια δεν χρησιμοποιείται- αντ’ αυτού ο Αρριανός χρησιμοποιεί τη σχετική φράση ἐπὶ τῇ διαβάσει θύειν (ή παρόμοια), π.χ. 4.4.3, 5.3.6, 5.28.4

[56] Στον Θουκ. 5.54.2, 5.55.3, οι Σπαρτιάτες επέστρεψαν στην πατρίδα τους όταν τα διαβατήρια ήταν δυσμενή. Για τη θυσία πριν από τη διάβαση, βλέπε επίσης W. K. Pritchett, The Greek State at War I (Berkeley 1974) 113-115- M. Jameson, «Sacrifice before Battle», στο V. D. Hanson (επιμ.), Hoplites: R. Parker, «Sacrifice and Battle», στο Hans van Wees (επιμ.), War and Violence in Ancient Greece (Lon- don 2000) 299-314, ιδίως 300-302.

[57] Parker, στο Πόλεμος και βία 299

[58] Εκτός από το Γεωπονικά 9.17.8.

[59] Πλούτ. Ηθ. 984B. LSJ λμ. ἀναβατήριον: «sacrifice for fair voyage»- Chantraine, La formation 63: «sacrifice pour obtenir une heureuse traversée».

[60] Chantraine, La formation 64: «sacrifice offert par le sénat au commencement de l’année»- LSJ λμ. εἰσιτήριος: «θυσία στην αρχή του έτους ή είσοδος σε ένα αξίωμα».

[61] Δημ. 19.190, 21.114. Σχετικά με την «εισαγωγική θυσία» που δεν περιγράφεται με αυτόν τον όρο, βλ. π.χ. Θουκ. 8.70.1, Λυσ. 26.8. P. J. Rhodes, The Athenian Boule (Oxford 1972) 132: «εἰσιτητήρια, τελετές έναρξης».

[62] Π .χ. Agora XVI 270.4 (καταχώρηση ιππάρχων), IG II² 1011.5, 34 (έφηβοι). Βλ. τη χρήσιμη συλλογή επιγραφών στο Parker, Polytheism 98, 434 σ.64.

[63] SEG XXXIII 115.11-12 (εἰσιτητήρια), 26-27 (εἰσαγώγεια), σε σχέση με τη θυσία που εκτελεί η ιέρεια για την (ίσως) ε ι σ α γ ω γ ή των εφέβων- συζητείται στο Parker, Polytheism 434 σ.64. Πρβλ. Sourvinou-Inwood, Athenian Myths and Festivals (Oxford 2011) 197-203, η οποία θεωρούσε τα εἰσιτητήρια διακριτά από τα εἰσαγώγεια, και κατά τη γνώμη της τελούνταν από την ιέρεια του Αγλαύρου κατά την εἰσαγωγή του αγάλματος της Αθηνάς Πολιάδος από το Φάληρο στην Ακρόπολη στα Πλυντήρια και τα Καλλυντήρια.

[64] C. Dobias-Lalou, Questions de religion cyrénéenne (Παρίσι 2007) 145- 160 [SEG LVII 2010]. Θεωρείται γενικά ότι η στήλη επαναχρησιμοποιήθηκε: ο μακρύς κατάλογος των ιερέων αναγράφηκε αργότερα από πάνω και κάτω από το προϋπάρχον ιερό Έτος (ημερολόγιο).

[65] C. Dobias-Lalou, «Voyageurs cyrénéens», στο H. Duchêne (επιμ.), Voyageurs et antiquité classique (Dijon 2003) 11-21, σε 17-19. Για τον Απόλλωνα Αρχηγέτη στην Κυρήνη, βλ.Πινδ. Πυθ. 5.60.

[66] Σχολιασμός και λεπτομερής βιβλιογραφία στο S. Hornblower, A Commentary on Thucydides III (Oxford 2008) 279-281.

[67] Chantraine, Dictionnaire étymologique II 433-434 λμ. θεωρός- LSJ λμ. θεωρία

[68] Ησύχ. λμ. προτέλεια: ἡ πρὸ τῶν γάµων θυσία, καὶ ἑορτή- πρβλ. Burkert, Homo Necans (Berkeley/London 1983) 62-63 σ.20.

[69] Αισχ. Αγ. 227. J.D. Αγαμέμνων (Oxford 1957) 89: «προκαταρκτική θυσία για λογαριασμό των πλοίων». E. Fraenkel, Αισχύλος Αγαμέμνων (Oxford 1950) II 40-41, 129, για τις γραμμές 65 και 227, σημειώνει ότι ο Αισχύλος αντιστρέφει μια λέξη με χαρούμενες εικόνες (λόγω της συνήθους συσχέτισής της με το γάμο) και της δίνει μια δυσοίωνη σημασία.

[70] Ευρ. IA 718- βλ. επίσης 433: Ἀρτέµιδι προτελίζουσι τὴν νεάνιδα.

[71] SEG XL1 182. Βλέπε επίσης IG I3 5.2: [προτέ]λεια θ̣[ύε]ν

[72] Chantraine, Dictionnaire étymologique 1276, λμ. χρησ-: «‘sacrifice préliminaire’ avant l’oracle»- LSJ λμ. χρηστήριον II.

[73] Ένας πελανός ήταν αρχικά μια αναίμακτη προσφορά, αλλά αργότερα σήμαινε μια λατρευτική πληρωμή σε μαντικές διαβουλεύσεις και άλλες λατρευτικές υπηρεσίες. Π.χ. Ηρόδ. 4.90- 91, με το σχόλιο στο I. Μίμησις (Οξφόρδη 1971) 145.

[74] Για τις προκαταρκτικές διαδικασίες της συμβουλευτικής του δελφικού μαντείου, βλέπε P. Amandry, La mantique apollinienne à Delphes (Παρίσι 1950) 86-114- H. W. Parke, Greek Oracles (Λονδίνο 1967) 80-85. Αλλά το χρηστήριον μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί με τη γενικότερη έννοια του «θυσιαστικού θύματος», χωρίς αναφορά σε μαντικές συμβουλές: π.χ. Aισχ. Επτ. Θηβ. 230, Supp. 450.

[75] IG II² 4962.B = LSCG 21B- σημειώστε ότι η πλευρά Β πιστεύεται ότι έχει χαραχθεί μεταγενέστερα. Για το ἀρεστήρ βλέπε επίσης IG II² 4971 = LSCG 22 (Πειραιάς), LSCG 26 (Αθήνα), IG XII.6 260.8 = LSS 80 (Σάμος, και οι δύο -4ος αιώνας).

[76] Ησύχιος 7134, Φώτιος 2801, Σούδα 3828, Μ. Ετυμ. 138.54

[77] Επιγρ. Ωρωπού 290.19 (-369/8)

[78] LSCG 35.18-19 (μέσα -4^ου αιώνος), 41.46 (-3ος αιών).

[79] Rudhardt, Notions fondamentales 269. Άλλα παραδείγματα της ἀρεστήριον/ ἀρεστηρία είναι π.χ. Meiggs/Lewis 23.38 (Αθήνα, -480), LSCG 32.58 = Rhodes/Osborne 58 (Αθήνα, -352/1: αποκαταστάθηκε), IG II2 1672.223, 302 (Aθήνα, -329/8), LSCG 116.24-25 (Χίος, -4^ος αιών).

[80] Ευρ. Φοιν. 969. Βλ. επίσης τη σχετική λέξη λυτήρια («εξιλαστήρια προσφορά») στο Απ. Ροδ. 4.704: ἀτρέπτοιο λυτήριον ἥγε φόνοιο.

[81] Ευρ. Ερεχθεύς θρ. 360· η κόρη του Ερεχθέως, Δημ. 60.29·, η κόρη του Λέοντος, Φερεκ. θρ. 3F154· η κόρη του Κόδρου, Διοδ. 8.8· η κόρη του βασιλέως Αριστόδημου.

[82] LSJ λμ. θελκτήριον: «γοητεία, ξόρκι». Για τις ομηρικές χρήσεις αυτής της λέξης βλέπε Crusius, A Complete Greek and English Lexicon 199-200- Cunliffe, A Lexicon of the Homeric Dialect 187- Authenrieth, Homeric Dictionary 150.

[83] Ομ. Οδ. 8.509: ἢ ἐάαν µέγ’ ἄγαλµα θεῶν θελκτήριον εἶναι. Βλέπε Crusius, A Complete Greek and English Lexicon 200- W. W. Merry and J. Riddell, Homer’s Odyssey2 (Oxford 1886) 350- Cunliffe, A Lexicon of the Homeric Dialect 187- Authenrieth, Homeric Dictionary 150- R. D. Dawe, The Odyssey. Μετάφραση και ανάλυση (Lewes 1993) 343-344- A. F. Garvie, Odyssey. Βιβλία VI-VIII (Cambridge 1994) 337.

[84] Αυτές είναι : Αισχ. Ικέτ. 447 (µύθου µῦθος ἂν θελκτήριος), 1004 (ὄµµατος θελκτήριον), Χοηφ. 670 (πόνων θελκτηρία στρωµνή), Ευμ. 81 (θελκτηρίους µύθους), 886 (γλώσσης ἐµῆς µείλιγµα καὶ θελκτήριον), Ευρ. Ιπ. 478 (λόγοι θελκτήριοι), 509 (θελκτήρια ἔρωτος).

[85] Αισχ. Πέρσ. 610. Για τις σπονδές για τους νεκρούς βλέπε Burkert, Greek Religion 71- 72, 194, και Griechische Religion2 115-117, 296.

[86] Αισχ. Χοηφ. 15. LSJ. λμ. µείλιγµα I.2. Βλέπε επίσης H. Friis Johansen και E. W. Whittle, Aeschylus: (Κοπεγχάγη 1980) 316, σχετικά με τον Αισχ. Ικετ. 1029: «µειλίσσειν και τα ονοµαστικά του παράγωγα χρησιµοποιούνται συχνότερα για εξευµενιστικές χοές προς τους νεκρούς ή τις δυνητικά εχθρικές δυνάµεις κάτωθεν».

[87] Για τις προσφορές μαλλιών για τους νεκρούς βλ. π . χ. Ομ. Ιλ. 23.140-149- Σοφ. Αι. 1174- Ευρ. Ελ. 91, IA 1437, Φοίν. 1524-5, Τρωάδ. 480.

[88] A. W. Verrall, The Choephori of Aeschylus (Λονδίνο 1893) 2, σχετικά με τον Χο. 6-7: «η επιθυμία να τεθεί το πρόσωπο του δότη σε μόνιμη σύνδεση με μια πηγή βοήθειας και δύναμης»- A. C. Pearson, Euripides. The Phoenissae (Cambridge 1909) 190 για τον Φοίνικα. 1524-1525: «μια πράξη συμβολισμού, με την οποία ο επιζών αφιερώνεται στην υπηρεσία των νεκρών»- βλ. επίσης A. F. Garvie, Aeschylus. Choephroi (Oxford 1986) 51, συνοψίζοντας τις διάφορες απόψεις με βιβλιογραφία.

[89] Επιγ. Κνίδος 138 (= Syll.3 1146).

[90] Syll.3 1146 σ.3.

[91] Lazzarini, in Atti del II Seminario 211–212

[92] LSJ Suppl. λμ. ἐκτίµητρα: «κάποια µορφή τιµητικών προσφορών». Πρβλ. LSJ λμ.: «ποινές, SIG 1146 (ενδεχομένως, = ανταμοιβή για την εξαγορά από τη δουλεία)».

[93] Rhodes/Osborne 97.43. Πρβλ. LSJ λμ. ἐκτιµάω

[94] Αυτά είναι τα: θεπτήριον, µειλικτήρια, πενθητήριον. Ο Chantraine, La formation 45, σηµείωσε ότι ένας µεγάλος αριθµός λέξεων που τελειώνουν σε – τήριος/ν είναι προϊόντα της ορολογίας της τραγωδίας

[95] Για τις λέξεις που σχηματίζονται παρόμοια με την κατάληξη -τήριος/ν, βλέπε Chantraine, La formation 45 §38, 62-64 §49- E. Schwyzer, Griechische Grammatik I (Μόναχο 1940) 467, 470- H. W. Smyth, Greek Grammar (Cambridge [Mass.] 1956) 238 no. 14. Για τις λέξεις που τελειώνουν σε -τήριον στην ελληνική τραγωδία βλέπε D. M. Clay, A Formal Analysis of the Vocabularies of Aeschylus, Sophocles & Euripides (Min- neapolis/Athens 1958- 1960) I 42-43, 95, II 27, 60.

[96] Π.χ. Πλ. Ευθύφρ. 14C. Για την αμοιβαιότητα βλ. σχετικά A.-J. Festugière, «Ἀνθ’ Ὧν», RSPh 60 (1976) 389-418- J. M. Bremer, «Reciprocity of Giving and Thanksgiving in Greek Worship», στο C. Gill, N. Postlethwaite, και R. Seaford (eds.), Reciprocity in Ancient Greece (Oxford 1998) 127-137- R. Parker, «Pleasing Thighs: Reciprocity in Greek Religion,» στο Gill κ.ά., 105-125

[97] Π.χ. J. W. Hewitt, «On the Development of the Thank-Offering among the Greeks», TAPA 43 (1912) 95-111, και «The Thank-Offering and Greek Religious Thought», TAPA 45 (1914) 77-90- H. Beer, Aparche und verwandte Ausdrücke in griechischen Weihinschriften (diss. Würzburg 1914), ιδίως 125, 133.

[98] Π.χ. η λέξη τελείουµα στη Θεσσαλία.

[99] Ευχαριστώ θερμά τον καθηγητή Robert Parker για τα χρήσιμα σχόλια σε προηγούμενες εκδόσεις του παρόντος εγγράφου. Ευχαριστώ επίσης την Εταιρεία Επιστημόνων στις Ανθρωπιστικές Επιστήμες του Πανεπιστημίου του Χονγκ Κονγκ για την παροχή δυνατότητας για μια περίοδο έρευνας, κατά τη διάρκεια της οποίας γράφτηκε αυτό το άρθρο.