Ο Iερός Γάμος της Ήρας και του Διός στην Αθήνα – Εορτή – Γαμήλια θυόμενα – Τελετουργία

Αφροδίτη Αβαγιανού
Sacred Marriage
in the Rituals
of Greek Religion

Αθήνα

Σαφή στοιχεία, τόσο από τη λογοτεχνία όσο και από τα λεξικά, αποδεικνύουν ότι ο Ιερός Γάμος είναι μια εορτή της Ήρας και του Διός στην Αθήνα. Θα περίμενε κανείς ότι οι λογοτεχνικές πηγές από την Αθήνα θα έπρεπε να μας παρέχουν τα πιο λεπτομερή και άφθονα στοιχεία σχετικά με τον Ιερό Γάμο της Ήρας και του Διός, αφού στην Αθήνα, και μόνον στην Αθήνα, ακούμε για μια εθιμοτυπική τελετουργία: την ανάμνηση του Ιερού Γάμου σε μια γιορτή! Όμως τα λογοτεχνικά μας στοιχεία είναι τόσο πενιχρά που δεν μας επιτρέπουν να κάνουμε πολλές δηλώσεις πέρα από αβάσιμες εικασίες. Οι αρχαιολογικές πηγές, ωστόσο, αποτελούν πολύτιμο συμπλήρωμα προκειμένου να ερμηνεύσουμε τον αττικό Ιερό Γάμο ως μια τελετή μετάβασης που διαμορφώνεται κατά το πρότυπο της ανθρώπινης γαμήλιας τελετής.

α). Γαμηλιών είναι ο έβδομος μήνας του αττικού έτους. Πήρε το όνομά του από την εορτή Γαμήλια, ένα όνομα που παραπέμπει σαφώς σε έθιμα περί αντικειμένων του «γάμου», ο γάμος: τα γάμελα ή τα γαμήλια – γαμηλιών μην – ο Γαμηλιών: ο μην που είναι ιερός στην Ήρα.

Ησύχ.: Γαμηλιών· ο (ζ) των μηνών, της Ήρας ιερός.

Φώτ.: Γαμηλιών· μην Αθηναίων έβδομος από των γαμηλίων πελάνων ονομασθείς, ους καθήγιζον τοις γαμηλίοις θεοίς κατά τους των γάμων καιρούς. εν τούτω δε τω μηνί και προχειρότερον εγάμουν.

Γίνεται πιο περίκλοκο όταν, ακούμε στην Αθήνα για θυσίαι γαμήλιαι μόνο σε σχέση με τη εορτή των Απατουρίων, τη εορτή των φρατριών στο μήνα Πυανεψιώνα (τέλος Οκτωβρίου). Την τρίτη ημέρα που ονομάζεται Κουρεώτις, όταν ο σύζυγος παρουσιάζει τη νεόνυμφη σύζυγό του στη φρατρία, οι νεοεισερχόμενοι οδηγούνται στους βωμούς και μια θυσία οφείλεται σε αυτή την περίπτωση, η γαμήλια θυσία– η οποία περιλαμβάνει έναν πλακούντα άρτο:

Ησύχ.: γαμήλιος· ο εις τους γάμους πεσσόμενος πλακούς

Μια ανάλογη θυσία φέρει το όνομα γάμελα στους Δελφούς, στο τελετουργικό των Απελλών· και είχε την ίδια λειτουργία με το τελετουργικό της φρατρίας στην Αθήνα . Γάμελα ή γαμήλιαι θυσίαι, δηλαδή η εισαγωγή της νεόνυμφης γυναίκας στη φρατρία που σημαίνει την επίσημη πρόσβασή της στα πολιτικά δικαιώματα και στο πατριαρχικό πλαίσιο της κοινωνίας.

Ωστόσο, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι Γαμηλιών σημαίνει ο γαμήλιος μήνας- αυτό σημαίνει ότι όλες οι οικογένειες που επρόκειτο να εορτάσουν έναν γάμο πρέπει να προσφέρουν θυσίες. Είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι οι τελετές γάμου όλων των ζευγαριών στην Αθήνα γίνονται την ίδια ώρα- αλλά οι θυσίες είναι οφειλόμενες και πρέπει να τελεστούν.

Ο καθ. Kerenyi (Ζευς Ήρα σελ. 105), ορθά επισημαίνει τη σύνδεση μεταξύ των ανθρώπινων γάμων και τα Γαμήλια ως εορτασμού του γάμου της Ήρας. Η θεά εορτάζεται μέσω των Γαμηλιών, αφού η τελείωσις που σηματοδοτείται είναι στην πραγματικότητα η τελείωσις και η ολοκλήρωση της Ήρας.

Η εορτή στον Γαμηλιώνα καλείται «Θεογάμια» από τον Πρόκλο, ενώ ο Μένανδρος και όλα τα Λεξικά την ονομάζουν ορθώς Ιερός Γάμος. Η ονομασία «Θεογάμια» είναι δευτερεύουσα διότι εμφανίζεται μόνον στο Πρόκλο όπως ισχυρίζεται σωστά ο καθ. Kerenyi – υποστηρίζει ακόμη ότι η εορτή που εορτάζουν τα θνητά ζευγάρια ονομάζεται «Ιερός Γάμος»- επομένως, ο Γάμος καθαγιάστηκε υπό την Ήρα και απέκτησε το επίθετο «ιερός». Αν ακολουθήσουμε την άποψη του καθ. Kerenyi, αυτό σημαίνει ότι δεν υπήρχε ξεχωριστή εορτή προς τιμήν των θεών που ονομαζόταν Ιερός Γάμος στην Αθήνα, αλλά ότι ήταν ενσωματωμένη στη εορτή των θνητών ζευγαριών στον Γαμηλιώνα. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι υπήρχε αμοιβαιότητα μεταξύ της εορτής του ανθρώπινου γάμου και της έννοιας του θεϊκού γάμου. Αλλά μια ξεχωριστή εορτή του Ιερού Γάμου στον Γαμηλιώνα είναι τελικά εύλογη, όπως φαίνεται στην ημερολογιακή ζωφόρο του χριστιανικού κτηρίου με την ονομασία «Παναγία Γοργοεπήκοος ή «Μικρή Μητρόπολη» στην Αθήνα με τη νυφική πομπή της Ήρας και του Διός.

Η ακριβής ημερομηνία του Ιερού Γάμου έχει προκαλέσει διαμάχη μεταξύ των μελετητών. Με βάση τα σχόλια του Πρόκλου στον Ησίοδο Εργ. 780:

― διό και Αθηναιοί τας προς σύνοδον ημέρας εξελέγοντο προς γάμους και τα Θεογάμια ετέλουν, τότε φυσικώς είναι πρώτον οιόμενοι γάμον, της σελήνης ούσης – ο καθ. Usener γράφει ιούσης – προς ηλίου σύνοδον, οι καθ. Berg και Roscher υποστηρίζουν ότι ο Πρόκλος αναφέρεται στην πρώτη ημέρα του μηνός, την νουμηνία. Οι καθ. Mommsen και Schmidt, ακολούθως και ο καθ. Cook, έκριναν ότι η αναφορά πρέπει να αφορά το τελευταίο τρίτο του μηνός, όταν πλησίαζε η σύνοδος του ήλιου και της σελήνης. Για τον καθ. Deubner επίσης τα Θεογάμια ετελούντο προς το τέλος του μηνός Γαμηλιώνος.

Παρόλα αυτά σήμερα γνωρίζουμε την ακριβή ημερομηνία του Ιερού Γάμου με βάση τον Μένανδρο, απόσπ. Μέθη, 265 σε συνδυασμό με το θυσιαστήριο Έτος (ημερολόγιο) της Έρχιας στ. B γρ. 32-39, στ. Γ. γρ. 38-41, στ. Δ. γρ. 28-32.

Η ημερομηνία του Ιερού Γάμου ορίζεται, λοιπόν, στις 27 του μηνός Γαμηλιώνος. Από το κείμενο του Μενάνδρου μαθαίνουμε ότι – ο κομψότατος των ανδρών Χαιρέφων- ήταν ένας παράσιτος, ο οποίος εόρταζε τον Ιερό Γάμο την 29η του μηνός σε ιδιωτικό κύκλο, δηλαδή δύο ημέρες αργότερα, προκειμένου να συμμετάσχει στην οικογενειακή εορτή των άλλων, στις 27 του μηνός. Η ορολογία για τις φθίνουσες ημέρες του τελευταίου δεκαημέρου άλλαξε προς το τέλος του (-)τέταρτου αιώνος· η έκφραση X ημέρα φθίνοντος αντικαταστάθηκε από την έκφραση X ημέρα μετ΄εικάδας. Έτσι, η 29η του μήνα = δευτέρα μετ΄εικάδας (μετρώντας αντίστροφα) και η 27η του μηνός= τετράς φθίνοντος, τετράς μετ΄εικάδας (μετρώντας αντίστροφα), εβδόμη μετ΄εικάδας (μετρώντας προς τα εμπρός). Το ιερό Έτος (ημερολόγιο) της Έρχιας μας πληροφορεί για θυσίες που προσφέρονται στην Κουροτρόφο, στην Ήρα, στον Δία Τέλειο και στον Ποσειδώνα τη τετράδι φθίνοντος του Γαμηλιώνος. Οι καθηγητές Salviat και Mikalson συνδέουν σωστά αυτά τα θυόμεναμε τον εορτασμό του Ιερού Γάμου στην Αθήνα. Επομένως, η τετράδι μετ εικάδας του κειμένου του Μενάνδρου πρέπει να υπολογιστεί προς τα πίσω από το τέλος του μηνός και να είναι ίση με την τετράδι φθίνοντος του ιερού Έτους (ημερολογίου) της Έρχιας, δηλαδή την 27η του Γαμηλιώνος.

Έτσι, μόνο ο αττικός Ιερός Γάμος είναι καλά τεκμηριωμένος στο ιερός Έτος των Αθηναίων – τα στοιχεία μας για τις άλλες τελετές – στη Σάμο, το Άργος, τη Βοιωτία, την Κνωσό – μιλούν για έναν ετήσιο εορτασμό του Ιερού Γάμου.

Η θυσία ενός χοίρου για τον Ηραίο Δία, που καταγράφεται σε ένα λατρευτικό ημερολόγιο το οποίο χρονολογείται από το πρώτο μισό του πέμπτου αιώνα, έχει συνδεθεί με τον Ιερό Γάμο από τον καθ. Prott.

IG 1² 840 = 1³ 234,20 = Sokolowski, επιγρ. ιερ. 1 A 21: 16 Γαμελιόνος με[νός ….. φθί]-/νοντος: Διονύσ[οι ….. ]/ έριφος: κριτός […… Σεμέλ]-/ει τράπεζα: hέρ[οι …..] 20 hέροι: παραγνεί …..Δ]-/ι| hΕραίοι: χο[ίρος …..] (Sokolowski).

Το επίθετο Ηραίος για τον Δία προκαλεί το ενδιαφέρον μας. Ο καθ. Cook υπενθυμίζει το γεγονός ότι ο Δίας στη Σάμο φορά νυφικό πέπλο. Ο καθ. Kerenyi αντιλαμβάνεται το επίθετο Ηραίος ως τον «Δία της Ήρας», απαραίτητο για την Ήρα προκειμένου να εκπληρώσει τον εαυτό της ως γυναίκα μέσω της πράξης του γάμου. Κατά την άποψή μου, το επίθετο Ηραίος (Ζευς) πρέπει να αναφέρεται στην υπεροχή και επικράτηση της Ήρας στον γάμο στην Αθήνα, ο μην είναι αφιερωμένος στον Ιερό Γάμο της Ήρας και αυτή είναι η σωστή ονομασία.

Θεσμοφοριάζουσαι Αριστ. 973-76: Ήραν δε την τελείαν / μέλψωμεν ώσπερ εικός, / ή πάσι τοις χοροίσιν εμπαίζει τε και / κλήδας γάμου φυλάττει (άδεται από τις γυναίκες στην εορτή: Και ας υμνήσουμε την Ήρα την Τέλεια (αυτήν που φέρνει το Τέλος δηλαδή τον Γάμο), όπως αρμόζει, (975) που χορεύει μαζί μας σε όλες τις ωδές μας και που κρατάει τα κλειδιά του γάμου)

Η έμφαση δίνεται στην Ήρα σε όλες τις τελετές του Ιερού Γάμου, αν και ο Ζευς είναι ο σύζυγός της από τους πρώτους χρόνους.

Τα λογοτεχνικά μας στοιχεία υποδεικνύουν σαφώς τη λατρεία της Ήρας «Τελείας» και του Διός «Τελείου» στην Αθήνα.

Για την Ήρα: Αριστοφάνης Θεσμοφοριάζουσαι (σχόλια) : Ήρα Τελεία και Ζεύς Τέλειος ετιμώντο εν τοις γάμοις ως πρύτανεις όντες των γάμων, τέλος δε ο γάμος. Πλούτ. αίτ. Ρωμ. 2: πέντε δείσθαι θεών τους γαμούντας οίονται, Διός Τελείου και Ήρας Τελείας. Διόδ, Σικ 5. 73: προθύουσι δε πρότερον άπαντες τω Διϊ και Ήρα Τελεία διά το τούτους αρχηγούς γεγονέναι και πάντων ευρέτας. Αισχύλος Ευμ. 214: Ήρας Τελείας και Διός πιστώματα. Αισχ. απόσπ. 783: Ήρα Τελεία, Ζηνός ευναία δάμαρ.

Για τον Δία: Υπάρχει ιερατείο Διός Τελείου στην Αθήνα που συνδέεται με την λατρεία του Διός Βουζύγου: IG 2/3² 5075 ιερέως Διός Τελείου Βουζύγου. Αττική Γενεαλογία Βουζύγου. Ζευς Επιτέλειος Φίλιος σε επιγραφή IG 2/3² 4627 Αριστομάχη ΘεωρίςΟλυμπιόδωρος ανέθεσαν Διϊ Επιτελείωι Φιλίωι και τήι μητρί του Θεού Φιλίαι και Τύχηι Αγαθήι τήι του Θεού γυναικί.

Διον. Αλικαρν Ρητ. 2. 2 : και ότι ούτοι (οι θεοί) οι ευρόντες και δείξαντες τους γάμους τοις αθρώποις· Ζευς γαρ και Ήρα πρώτοι ζευγνύντες τε και συνδυάζοντες· ούτω τοι ο μεν και Πατήρ καλείται πάντων, η δε Ζυγία από του ζευγνύναι το θήλυ τω άρρενι. Αισχ. Επίγονοι αποσπ. 55, σχόλ. Πινδ. Ίσθμ. 6. 10 : λοιβάς Διός μεν πρώτον ωραίου γάμου / Ήρας τε/ την δευτέραν γε κράσιν ήρωσιν νέμω/ τρίτον Διός σωτήρος ευκταίαν λίβα.

Αυτό είναι ενδεικτικό της σύγχρονης αθηναϊκής πίστης στον γάμο της Ήρας και του Διός· θεωρείται ολοκληρωμένος. Μπορούμε να το θεωρήσουμε μια αντανάκλαση της υπεροχής της φάσης των τελετών ενσωμάτωσης στην αθηναϊκή λατρευτική αντίληψη του Ιερού Γάμου. Το επίθετο Τέλειος για τον Δία σχετίζεται με τον Ιερό Γάμο, και απαντάται μόνον υπό της Τελείας Ήρας.

Στην αττική εκδοχή του Ιερού Γάμου η Ήρα είναι η Τελεία (Εκπληρωμένη) και όχι Παρθένος. Είναι αυτή που είναι η θεά και προστάτις του Ιερού Γάμου και κατ’ εξοχήν η σύζυγος του Διός. Είναι η πράξη του γάμου με τον Δία που της προσδίδει την ιδιότητα της Τελείας.

Παυσ. 8. 22: γημαμένην δε τω Διϊ εκάλεσεν (ο Τήμενος) αυτήν Τελείαν.

Έτσι, υπάρχει μια αμοιβαία λειτουργία μεταξύ της Τελείας και του Τελείου. Ο ίδιος ο Γάμος είναι ένας τέλος. Τέλος σημαίνει εκπλήρωση, ολοκλήρωση, επίσης ως στόχος της μύησης στα μυστήρια, ο στόχος του τελείν. Το τέλος που σχετίζεται με τον Γάμο γίνεται κατανοητό όταν είναι με την Ήρα Τελεία και τον Δία Τέλειο.

Σε αυτή την πτυχή του Τελείου, ο Δίας είναι «ο Εκπληρωτής», «ο Πραγματοποιητής», ο «Ολοκληρωτής»- το Τέλος που ο Δίας και η Ήρα στην ένωσή τους επιτυγχάνουν είναι ο Γάμος. Ο ανθρώπινος γάμος είναι το τέλος, ο στόχος για τη ζωή των ανθρώπων, στο βαθμό που τα ανθρώπινα ζευγάρια μιμούνται το θεϊκό ζεύγος, της Ήρας και του Διός.

Η πρόταση του καθ. Bayfield ότι το επίθετο Τέλειος σημαίνει σωματική ωριμότητα και ο περαιτέρω ισχυρισμός του ότι «ο τίτλος Δίας Τέλειος δεν είχε ασφαλώς καμία σχέση με γάμο, στο βαθμό που μπορούμε να κρίνουμε από τα χωρία στα οποία εμφανίζεται» είναι απαράδεκτος. Για τον καθ. Bayfield ο Ζευς Τέλειος σημαίνει «Ζευς βασιλεύς» και Ήρα Τελεία «Ήρα Βασίλισσα» κάτι που είναι παντελώς λανθασμένος ισχυρισμός. Η πρότασή του διαψεύδεται επίσης από το θυσιαστικό ιερό Έτος της Έρχιας, όπου εκεί υπάρχει μια θυσία που τελείται για τον Δία Τέλειο κατά την ημερομηνία του Ιερού Γάμου. Ο Δίας Τέλειος έχει διπλή σημασία· μια πολιτική – η εξουσία του ηγεμόνος (Αισχ. Ικέτ. 524: τελέων τελειότατον κράτος, όλβιε Ζευ- Ευμεν. 624: Ζευ δ΄επέκρανεν τέλος) – και μια κοινωνική· την εξουσία να κυβερνά τον γάμο. Ο Δίας Τέλειος εκτός από την Ήρα Τελεία είναι κατά πάσα τεκμηρίωση θεός του Ιερού Γάμου.

Ο Δίας φέρει επίσης το επίθετο Επιτέλειος· ε π ι τ ε λ ε ί ν τον 4ο αιώνα έχει πάρει τη θέση του τ ε λ ε ί ν στη γενικότερη έννοια της Ολοκλήρωσης.

Θεωρείται (από τους καθ. Fehrle και Hοfer) ότι η κληρονομική μεταβίβαση της ιεροσύνης του Διός Τελείου στο γένος των Βουζύγων σήμαινε ότι ο Δίας Τέλειος είναι θεός της γονιμότητας, προστάτης της γεωργικής γονιμότητας. Αλλά δεν έχουμε καμία απόδειξη για έναν Ιερό Γάμο ως τελετή γεωργικής γονιμότητας στην Αττική. Πρέπει όσο είναι δυνατόν να γίνει αντιληπτός ο γάμος της Ήρας και του Διός χωρίς να ληφθεί υπόψη η γεωργική γονιμότητα. Τόσο ο Δίας όσο και η Ήρα είναι τέλειοι με την ενεργητική και την παθητική έννοια. Έχουν τη δύναμη να εκπληρώνουν επειδή οι ίδιοι εκπληρώνονται μέσω της πράξης του Ιερού Γάμου.

Κατά τα λοιπά, το μόνο που μαθαίνουμε για την τελετουργία του Ιερού Γάμου που επιτελείται στα Γαμήλια είναι ότι πραγματοποιείται δείπνον και ευωχία αυτήν την ημέρα και υποθέτουμε ότι η συγκεκριμένη εορτή αντιστοιχεί στην γαμήλια εορτή των ανθρώπων για τον γάμο και τις τελετές του γάμου.

Ωστόσο, ο Αριστοφάνης στο έργο Σφήκες, 1730-1742 μας παρέχει μια θαυμάσια εικόνα μιας τελετουργίας θεϊκού ιερού γάμου, που προηγείται της γαμήλιας εορτής των θνητών· η ωδή στις Όρνιθες άδεται για το γάμο του Πεισ(θ)εταίρου, του ιδρυτή της πόλης των πτηνών, και της Βασιλείας, μιας θεάς που προσωποποιεί την εξουσία του Διός. Ο Χορός στις Όρνιθες συνοδεύει τη νύφη και το γαμπρό στη νέα τους οικία, άδοντας γαμήλιους ύμνους και νυφικά άσματα κατά τη διάρκεια της πομπής. Ανάμεσα σε αυτούς τους ύμνους υπάρχει ένας που περιγράφει το γάμο του Δία και της Ήρας, και επικαλείται τον Υμέναιο.

Αν και η νύφη και ο γαμπρός δεν συγκρίνονται ευθέως με τον Δία και την Ήρα, αυτή η σύγκριση υπονοείται αφού η πομπή των θεών αντικατοπτρίζει τη δράση του παρόντος γάμου. Η πομπή του ιερού γάμου αντιστοιχεί πολλές φορές στις περιγραφές πραγματικών ανθρώπινων γαμήλιων πομπών (βλέπε αναπαραστάσεις). Το θεϊκό ζεύγος συνοδεύεται από τις Μοίρες που τους άδουν τον Υμέναιο ύμνο και συνοδεύονται από έναν πάροχο, τον Έρωτα. Το συγκεκριμένο απόσπασμα ύμνου είναι η παλαιότερη μαρτυρία μας για την παρουσία αυτού του συνοδού ως οδηγού της νυφικής άμαξας. Η Ήρα, ως νύφη του Διός, καλείται από τον Αριστοφάνη ως «Ολυμπία» και όχι ως Τελεία.

Γνωρίζουμε έναν ναό της Ήρας στο δρόμο από την Αθήνα προς το Φάληρο και έναν άλλο του Διός στην ίδια περιοχή (Παυσ. 1. 1. 4-5, 10. 32. 2).

Ο καθ. Kerenyi ενώνει τους δύο ναούς και τους θεωρεί ως ένα ενιαίο συγκρότημα ιερό στην Ήρα Τελεία και στον Δία Τέλειο. Η θέση του ναού εκτός των τειχών, στο δρόμο προς τη θάλασσα (Φάληρο) επιτρέπει την εξαγωγή ορισμένων εικασιών σχετικά με τη λειτουργία του στη λατρεία της Ήρας.

Η πλειονότητα των Ηραίων που γνωρίζουμε βρίσκονται εκτός της πόλης, και η πομπή των Ηραίων έχει ως προορισμό αυτούς τους ναούς, όπως συμβαίνει στην περίπτωση της Αργολίδος και της Σάμου. Θα μπορούσαμε λοιπόν να φανταστούμε ότι και στην Αθήνα μια νυφική πομπή του Ιερού Γάμου γίνεται και καταλήγει στο ναό της Ήρας, τουλάχιστον μέχρι την καταστροφή του το -480. Αν υποθέσουμε το ναό του Δία, που βρισκόταν σε κοντινή απόσταση, ως το αντίστοιχο ιερό του Διός Τελείου, τότε η νυφική πομπή πρέπει να ξεκινούσε από το Ηραίο, τον οίκο της νύφης, και να κατέληγε προς το ναό του Διός, τον οίκο του γαμπρού. Δυστυχώς, όμως δεν μπορούμε να το τεκμηριώσουμε.

Ο Kerenyi, από την άλλη, πρότεινε το ιερό «της νύμφης» » στην κλιτύ της Ακροπόλεως για την εορτή του Ιερού Γάμου στον Γαμηλιώνα, κατανοώντας την Ήρα ως νύμφη Διός. Τα ευρήματα από αυτό το ιερό χρονολογούνται από τα μέσα του -7ου αιώνος έως τον -3ο αιώνα. Ο μεγάλος αριθμός λουτροφόρων που βρέθηκαν σε αυτό το ιερό είναι ενδεικτικό της λειτουργίας του τόπου· μετά την ιεροτελεστία του λουτρού της νύφης, οι λουτροφόροι, που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά του νερού του λουτρού, αφιερώνονται από τις νύφες στο ιερό της «Νύμφης». Αλλά κατά πάσα πιθανότητα αυτό το ιερό δεν είναι ιερό για την Ήρα, γιατί το επίθετο Νύμφη της Ήρας δεν απαντάται στην Αττική. Οι νύμφες συνδέθηκαν με τη λατρεία της Ήρας στο λατρευτικό πλαίσιο των Δαιδάλων, της λατρείας της Ήρας στις Πλαταιές και στη Σάμο.

Ακούμε για την Ήρα «Ολυμπία» στο τέλος των Σφηκών του Αριστοφάνους. Από την περιγραφή του Ολυμπιείου επί Ανδριανού από τον Παυσανία μαθαίνουμε ότι «ένα αρχαίο ιερό του Διός Ολυμπίου ιδρύθηκε από τον Δευκαλίωνα» (Παυσ. 1. 18. 8: του δε Ολυμπίου Διός Δευκαλίωνα οικοδομήσαι λέγουσιν το αρχαίον ιερόν, σημείον αποφαίνοντες ως Δευκαλίων Αθήνησιν ώκησε τάφον του ναού του νυν ου πολύ αφεστηκότα).

Και ο Θουκυδίδης δίνει πληροφορίες για το αρχαίο ιερό του Διός Ολυμπίου έξω από την πόλη (Θουκ. 2. 15: τα γαρ ιερά τα έξω προς τούτο το μέρος της πόλεως μάλλον ίδρυται, το τε του Διός Ολυμπίου..).

Από τις ανασκαφές έχει αποκαλυφθεί ότι το ιερό βρισκόταν εκεί από τις αρχές του -6ου αιώνος. Ο Ιππίας, ο υιός του Πεισίστρατου, ίδρυσε το ναό του Ολυμπίου Διός στην ίδια τοποθεσία, αλλά η αθηναϊκή δημοκρατία τον άφησε να καταρρεύσει. Σε αυτό το ιερό θα μπορούσε να τελούνταν η λατρεία της Ήρας Ολυμπίας ως νύφης του Διός.

Επιπλέον, γνωρίζουμε ένα ιερατείο αφιερωμένο στον Δία Τέλειο, το οποίο διαχειριζόταν ο Βουζύγης ιερεύς. Ένα Βουζύγειο, που βρίσκεται μεταξύ της Ακρόπολης και του Αρείου Πάγου, μαρτυρείται από τον -6ο αιώνα. Έτσι, είναι επίσης πιθανό ότι οι τελετές του Ιερού Γάμου ιερού ίσως να τελούνταν σε αυτό το κτήριο.

Συμπερασματικά, ακόμη και αν είναι αδύνατο να είμαστε ακριβείς σχετικά με τον εντοπισμό και τις τελετουργικές λεπτομέρειες της αθηναϊκής εορτής, είναι σαφές ότι ο Ιερός Γάμος της Ήρας και του Διός είναι υποδειγματικός για τα αθηναϊκά ζευγάρια. Ειδικότερα, οι Αθηναίες νύφες, οι οποίες προέρχονταν από μια πατριαρχική κοινωνία, έβλεπαν στην ολοκλήρωση της Ήρας την δική τους ολοκλήρωση και το τέλος (τελείωσις) της φύσης τους. Ο γάμος τους είναι μια ιερή πράξη που όφειλαν στην Ήρα και καθοριζόταν από τον μετασχηματισμό μιας μητριαρχικής δομής στην πατριαρχική αθηναϊκή πόλη. Ωστόσο, δεν γνωρίζουμε περισσότερα για καμία από τις δύο τις γαμήλιες τελετές της Ήρας ούτε και για τις προσφορές των θνητών ζευγαριών.

Φώτο άρθρου: Γαμήλια πομπή-λήκυθος λαδιού αποδίδεται στον Ζωγράφο Άμασι
-550/–530