ΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΥΗΓ

Α΄ΔΕΚΑΣ	Β΄ΔΕΚΑΣ	Γ΄ΔΕΚΑΣ

Στὸ Ἀθηναϊκὸν Έτος (-400) ὡς ὑποτιθέμενη συνέχεια τοῦ μηνὸς Σκιρροφοριῶνος καταχωροῦνται οἱ Τριτοπάτορες (HΕΣΠΕΡΙΑ 76 47 53, Πλευρὰ B γραμμὲς 16ff.).10
Ἐκεῖ λαμβάνουν θυσία (θύμα) ,ἀξίας ὀκτὼ δραχμῶν.
Ἡ ἡμερομηνία εἶναι» ἡ ἔνατή» τοῦ μηνὸς ποὺ δὲν ἐμφανίζεται ὀλοκληρωμένη.
Πρὶν καὶ μετὰ ἀπὸ τοὺς Τριτοπάτορες, στὴν ἴδια ἡμέρα καταχωροῦνται Θυσίες γιὰ τὸν Ἡρακλῆ καὶ τὶς Ὑακινθίδες.
Οἱ Ὑακινθίδες ταυτίζονται μὲ μία εἰκονικὴ βεβαιότητα, στὸν μήνα Σκιροφοριῶν. Ὁ Εὐριπίδης στὸ ἔργο του «Ἐρεχθεύς» προσδιορίζει τὶς Νύμφες αὐτὲς ὡς κόρες τοῦ Ἐρεχθέως. (Ἀπόσπ.. 370 γραμμὴ 74).

― παρθένοι• τὰς Ἐρεχθέως θυγατέρας οὕτως ἔλεγον καὶ ἐτίμων. ἦσαν δὲ τὸν ἀριθμόν ἕξ, πρεσβυτάτη μὲν Πρωτογένεια, δευτέρα δὲ Πανδώρα, τρίτη Πρόκρις, τετάρτη Κρέουσα, πέμπτη Ὠρείθυια, ἕκτη Χθονία• τούτων λέγεται Πρωτογένεια καὶ Πανδώρα δοῦναι ἑαυτὰς σφαγήναι ὑπὲρ τῆς χώρας, στρατιᾶς ἐλθούσης Βοιωτίας. ἐσφαγιάσθηκαν δὲ ἐν τῶ Ὑακίνθω καλουμένω πάγω ὑπὲρ Σφενδονίων. διὸ καὶ οὕτως καλοῦνται παρθένοι Ὑακινθίδες, καθάπερ μαρτυρεῖ Φανόδημος ἐν τῆ ε΄Ἀτθίδι, μεμνημένος τῆς τιμῆς αύτῶν , καὶ Φρύνιχος Μονοτρόπω
ΣΟΥΪΔΑΣ ΛΕΞΙΚΟΝ ΦΩΤΙΟΣ, ΕΛΛ.ΑΝΕΚΔΟΤΑ.

Ἡ μάχη μεταξὺ τοῦ Ἐρεχθέως τῆς Ἀθήνας καὶ τοῦ Εὐμόλπου τῆς Ἐλευσίνος, μνημονεύεται στὰ Σκιρροφόρια στὴν 12η τοῦ Σκιρροφοριῶνος.
Οἱ Κόρες τοῦ Ἐρεχθέως εἶχαν αυτοθυσιαστεῖ ἀκριβῶς λίγο πιὸ πρίν τὴν 9η Σκιροφοριῶνος.
Οἱ Τριτοπάτορες τιμοῦνται ἐπίσης τὴν ἴδια ἡμέρα.

― ἐνάτει Ἡρακ[. . . .]
. . . . λ. . .
ΠΗΗΗ Τριτοπ[ατρεῦσι]
.ΗΗ hιεε[όσυνα]
ΔΔΠΗ Παγκοι[. . . . ]
ΗΗΗ hιεε[όσυνα]
[. ] hυακιν[θίσι]
[. . . ] καθαρμ[όν]

Ι 7577. β ΑΓΟΡΑ -410

Τὰ ἱερώσυνα εἶναι ἕνα σύνολο ἱερῶν τῶν θεοτήτων γιὰ τὶς θυσίες

Μὲ τὴ λέξη »Παγκοι. . . . » δὲ γνωρίζουμε καμμία θεότητα.
Μία πιθανἠ ἐξήγηση εἶναι νὰ σημαίνει »Παγκοιράνοι» ποὺ προέρχεται ἀπὸ τὸ ἐπίθετο τῆς Ἀρτέμιδος »Παγκοίρανος Θήρης, ποὺ ἐμφανίζεται στὰ ΚΥΝΗΓΕΤΙΚΑ τοῦ ΟΠΠΙΑΝΟΥ 4.21

Στοὺς τραγικοὺς ποιητὲς μας τὸ ἐπίθετο »πάγκοινος» χρησιμοποιεῖται ὡς εὑφημισμός σὲ εκφράσεις για το θάνατο.
ΣΟΦΟΚΛΗΣ ΗΛΕΚΤΡΑ 138.

Τὸ ἐπίθετο »Παγκοίτης» ἐπίσης χρησιμοποιεῖται γιὰ τὸν τάφο.
ΣΟΦΟΚΛΗΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗ 804

Θυόμενα στους τοπικούς ήρωες της Τετραπόλεως του Μαραθώνος

[IG II² 1358] Σκιροφοριῶνος· πρὸ Σκίρων· v Γαλίωι κριὸς Δ[ΗΗ],

     ἱερώσυνα ΗΗ, v φρέατος ΠΗ. Τριτοπατρεῦσι  [κενό]

     τράπεζα 𐅂Η.

Ήρως Υττήνιος

Τόπος λατρείας· Μαραθών, Τετράπολις ιερόν Έτος Β30

Λεπτομέρειες λατρείας· Θυόμενα πριν από τα Σκίρα, την δευτέρα ισταμένου του Σκιροφοριώνος. Ο Υττήνιος λαμβάνει έναν κριό, σε σύνδεση με την θυσία για την Κουροτρόφο, τους Τριτοπατρείς και τους Ακάμαντες.

Η μυθολογία του μας είναι άγνωστη. Η Τετράπολις ονομαζόταν στην πρώϊμη περίοδο Υττηνία.

Ήρως Γάλιως

Τόπος λατρείας· Μαραθών, Τετράπολις ιερόν Έτος Β51

Λεπτομέρειες λατρείας· Λαμβάνει έναν κριό κάθε τριετηρία πριν από τα Σκίρα (τελούνται τα θυόμενα μαζί με τους τοπικούς Τριτοπάτρεις) Τετράπολις ιερόν Έτος IG II² 1358

Η μυθολογία  μας είναι άγνωστη.

Ήρωες Ακάμαντες

Τόπος λατρείας· Μαραθών, Τετράπολις ιερόν Έτος Β32

Υιοί του Ακάμαντος , υιού του Θησέως.

Τα θυόμενα της Τετράπολης του Μαραθώνος που θα τιμηθούν με το πρώτο φως της ημέρας «λίγο πριν τα Σκίρα».

Ήρως Υττήνιος, Ακάμαντες, Γάλιως–ος

Όλο το ημερολόγιο του Μαραθώνος, μιας αγροτικής περιοχής, εστιάζει σε αγροτικές θεότητες (SEG 50.168 / IG ΙΙ² 1358). Η αθηναϊκή στήλη με την προαπαίτηση «πριν από τη Σκίρα» τοποθετεί τους αθηναίους Τριτοπάτρεις και ορισμένες άλλες θεότητες στο πλαίσιο της εορτής Δήμητρος, του θέρους και της συγκομιδής των σιτηρών.

Σε έναν ετήσιο κύκλο, τέτοια προαπαιτούμενα περιλαμβάνουν και άλλες διαφορετικές τοποθεσίες, όπως φαίνεται και για τους, Υττήνιο και Κουροτρόφο, τους Τριτοπάτρεις και τους Ακαμάντες (πλευρά Α στηλ. 2 γραμμές 30-33), και σε έναν τριετηρικό κύκλο τα προαπαιτούμενα συμπεριλαμβάνουν και τους, Γάλιω–ος και Τριτοπατρείς, πάλι σε διαφορετικές τοποθεσίες στη στήλη (πλευρά Α στ. 2 γραμμές 51 53).

Ο Υ τ τ ή ν ι ο ς, αν και κατά τα άλλα άγνωστος, είναι ευμενής προς την γεωργία. λαμβάνει τις προσφορές «ωραία» «τα της εποχής» και εξευμενίζεται από τους αγρότες να ρίξει την βροχή μετά το πέρας των εργασιών τους που θα κλείσουν το έτος.

Το τελετουργικό όνομα Υττήνιος είναι συγγενικό με το ύης, υέτιος, υήτιος, ο «βροχερός» ως επίθετα του Διός. Υπάρχει ο φόβος για βροχή λίγο πριν το αλώνισμα, κατά την διάρκεια των εργασιών στα Σκίρα, και με το πέρας αμέσως μετά, αυτή η βροχή είναι καλοδεχούμενη.

Ο ήρωας Σκίρος ενσαρκώνει τον ίδιο φόβο και το ίδιο το καλωσόρισμα στην αγροτική γη από τον Κηφισό. Ο Σκίρος επίσης, διπλασιάζει τη σημασία του ως τοπωνύμιο, είναι το ίδιο το μέρος όπου η εύφορη τελετουργική βροχή συμβαίνει μετά το πέρας του αλωνίσματος. Ο Υττήνιος ονομάζεται, πιο συγκεκριμένα, για ένα βροχερό μέρος.

Ο Υηττός κοντά στον Ορχομενό «ονομάζεται έτσι διότι ύεται συχνές βροχοπτώσεις» (Στέφ. Βυζ. .)• οι Θηβαίοι σε αφιέρωση νίκης χρησιμοποιούν την πιο φανερή μορφή hυέτιοι (SEG 24.300, Ολυμπία, περίπου -500).

Ο υέτιος βρίσκεται σε μια μικρή πεδιάδα όπου βρέχει το όρος Λαφύστιον, το ίδιο το όρος διάσημο για τη ιεροτελεστία της βροχής του «λαίμαργου για υετό» Δία Λαφύστιου.

Η Κουροτρόφος εμφανίζεται σχεδόν παντού στο ημερολόγιο, πάντα στη δεύτερη θέση.

Οι Ακαμάντες είναι πολύ πιο αποκαλυπτικοί. ΌιΤριτοπάτρεις και οι Ακάμαντες εμφανίζονται δίπλα δίπλα σε άλλες πόλεις (Κυρήνη) ως πάρεδροι λατρειών σε ορισμένες φυλές. Το όνομα Ακάμαντες σχηματίζεται από το «α» (στερητικό) + καμ (κάμνω)• είναι ο πληθυντικός του ακάμας «ακούραστος» (πρβλ. ακάματος, «ακούραστος»), χρησιμοποιείται επίσης ως όνομα, Ακάμας «Ακούραστος», τόσο των ηρώων όσο και των απλών ανθρώπων.

Η σημασία «Αθάνατοι» που έχει προταθεί από τους κλασικούς ερευνητές τόσο για τον Μαραθώνα όσο και για την Κυρήνη, είναι πολύ ατυχής. Βασίζεται σε μια δευτερεύουσα σημασία του καμόντες, δηλ. «νεκροί», και έρχεται σε αντίθεση με την κανονική χρήση των λέξεων αλλά και αντιφάσκει επίσης στη φύση των ηρώων όπου υποτίθεται ότι περιγράφει, γιατί είναι ακριβώς οι πανίσχυροι νεκροί.

Η αληθινή έννοια του Ακαμάντες είναι «Ακούραστοι» και η μόνη ομάδα δυνάμεων που ονομάζονται έτσι είναι οι άνεμοι. Ο Νότος και ο Βορέας, οι αντίθετοι άνεμοι που αναδεύουν τη θάλασσα αυτή την εποχή , ονομάζονται, ο καθένας, ακάμας, από τον Σοφοκλή (Τραχ. 112 13), όλοι οι άνεμοι ονομάζονται ακάματοι από τον Εμπεδοκλή υπό την έννοια ότι υπόσχονται ιεροτελετουργική δύναμη σε έναν έμπειρο ιεροτελετουργό, συμπεριλαμβανομένης της δύναμης να ακινητοποιεί ή να υψώνει τους ανέμους (θρ. 31 B 111.3 5).

Οι άνεμοι είναι πολύ σημαντικοί την εποχή του θέρους και της συγκομιδής των σιτηρών.

Ο Γάλιος ως μια ακόμη θεότητα πάρεδρος, η έννοια μας οδηγεί στο ..γαλα-γελα- γλα που σημαίνει «λαμπερός» ή «φωτεινός. (γαλήνη, γελάω, Γελέοντες, γλήνη , γλήνος).

Ο φωτεινός ουρανός και ο σταθερός καιρός είναι πολύ σημαντικοί την εποχή του θέρους και της συγκομιδής των σιτηρών.

Τριτοπάτρεις

Αυτές οι μυστηριώδεις θεότητες, αν και συχνά προσδιορίζονται από τους αρχαίους συγγραφείς ως θεότητες της πρωταρχικής αρχαιότητας ή ως φυσικές δυνάμεις, φαίνονται στην καταγωγή τους μάλλον πιο εξειδικευμένες και προσωπικές θεότητες, πολύ πιθανοί πρόγονοι κατά μία έννοια, όπως υποδηλώνει το όνομά τους. Μαρτυρούνται στην  Αθήνα (ένα ιερό στην περιοχή του Κεραμεικού) στον Μαραθώνα Τετράπολις και την Έρχια, αλλά βρίσκουμε επίσης και συγκεκριμένους Τριτοπάτρειςς με οικογενειακού τύπου ονόματα στους συγκρίσιμους οριακούς δείκτες «όρος ιερού Τριτοπατρέων Ζακυαδών».

Ο Μαραθώνας τιμά τους Τριτοπάτρεις κάθε έτος τον μήνα Σκιροφοριών, «πριν από τα Σκίρα», με ένα πρόβατο (IG ΙΙ² 1358 A  2. 30, 33). Κάθε δύο χρόνια στο Σκιροφοριώνα »πριν τα Σκίρα,» ο Μαραθών τιμά τους Τριτοπατρείς με μια  θυσία «φρέαρος» και μια «τράπεζα» (γραμμές 51, 52 53). Μαζί, οι αναφορές στην Έρχια και στον Μαραθώνα καλύπτουν όλη τη συγκομιδή, τέλη άνοιξης και αρχές καλοκαιριού. Τόσο στην Έρχια όσο και στον Μαραθώνα οι Τριτοπατρείς φαίνεται να συνδέονται με ορισμένους τοπικούς ήρωες.

Οι Τριτοπάτρεις ως θεοί των Ανέμων

Η φύση των Τριτοπατόρων αποκαλύπτεται από διάφορα είδη βιβλιογραφίας, κείμενα, έγγραφα και ανασκαμμένα ιερά. Αυτή η σειρά αναφοράς τείνει να είναι να είναι κατά φθίνουσα προτεραιότητα σημασίας, αλλά για πολύ καιρό η λογοτεχνία ήταν μόνη της και αποδείχτηκε παραπλανητική ως προς την φύση αυτών των πανάρχαιων θεοτήτων. Ας αντιστρέψουμε τη σειρά. Όσον αφορά την αρχαιολογία και τις επιγραφές, οι Τριτοπάτρεις εμφανίζονται για πρώτη φορά στην Αθήνα σε ένα δημόσιο ιερό σε περίοπτη θέση, που διατηρήθηκε καλά από τα τέλη του (-)έκτου έως τα τέλη του (-)τέταρτου αιώνα, και στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε. Η ίδια λατρεία εμφανίζεται πιθανότατα σε ένα πρώιμο ιερό έτος (ημερολόγιο) της Ακροπόλεως που ανήκε σε κάποια επιφανή ιερατική φυλή και μετά εμφανίζεται ξανά στο ολοκληρωμένο αστικό έτος  (ημερολόγιο) του (-)400.  Η Αθήνα έχει επίσης τρεις μεταγενέστερες και μικρότερες λατρείες, δύο από τις οποίες ανήκουν σε μικρότερες ιερατικές φυλές. Οι μεταγενέστερες λατρείες βρίσκονται επίσης εκτός Αθηνών σε μια διαρκώς διευρυνόμενη περιφέρεια στους αττικούς δήμους της Έρχιας και της Τετραπόλεως του Μαραθώνος, στη Δήλο ακριβώς δίπλα στο ιερό του Απόλλωνος, στην Τροιζήνα, στον Σελινούντα και την Κυρήνη. Σε ιερατικές φυλές ανήκουν και αυτές της Δήλου, του Σελινούντος και της Κυρήνης. Τα λιγοστά στοιχεία για τον τύπο του ιερού συμφωνούν με, έναν υπόγειο θάλαμο αντί για βωμό. Το εποχικό λατρευτικό πλαίσιο συμφωνεί με τη σειρά των προσφορών στη στήλη, δηλαδή τα τέλη άνοιξης και τις αρχές του θέρους – καλοκαιριού. Κάποιες έντονες λατρευτικώς δευτερεύουσες θεότητες που προωθούν τις καλλιέργειες εμφανίζονται κοντά σε αυτές. Στο αθηναϊκό και το αττικό Έτος (ημερολόγιο) οι Τριτοπάτρεις εμφανίζονται μαζί με αδιαμφισβήτητες θεότητες της αγροτικής ευφορίας· τα ιερά τους βρίσκονται συχνά σε αγροτικές περιοχές.

Όσον αφορά τις αναφορές στην γραμματεία με τους Τριτοπάτρεις ασχολήθηκαν οι αττικοί ετεογράφοι και ένα θεογονικό ποίημα που ίσως να είναι ορφικής αντίληψης και αναφέρεται στην αττική λατρεία. Αυτά τα έργα δεν σώζονται, ωστόσο αναφέρονται μόνο σε μεταγενέστερα λεξικά, που δημιουργήθηκαν σε μια εποχή που η λατρεία της Τριτοπατρείας είχε τελείως παύσει. Τα λεξικά μας επιβάλλουν αυτό που θεωρούν, ότι η ετυμολογική σημασία τους είναι αυτή των «προγόνων».  Αλλά οι παραπομπές μας οδηγούν και μας δίνουν μια διαφορετική εικόνα. Οι Τριτόπατρεις δεικνύονται και ορίζονται στις παραπομπές ξεκάθαρα ότι είναι πνεύματα «άνεμοι». Επικαλούνται πριν από το γάμο για τη γονιμοποιητική τους δύναμη. Στο μυθικό πλαίσιο γεννιούνται από τη γη και τον ήλιο, όπως και οι άνεμοι που παράγονται από τη γη και τον ήλιο σύμφωνα με τον Αριστοτέλη. Το θεογονικό ποίημα τους εξισώνει με τους Εκατόγχειρες του Ησιόδου, τους αρχέγονους ανέμους που πνέουν δυνατά κατά των Τιτάνων και τους περιορίζουν κάτω από τις χάλκινες θύρες του Τάρταρου, ενός μυθικού λατρευτικού χώρου.  

Σε όλο αυτό το εύρος αποδεικτικών στοιχείων, δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα που να δείχνει γιατί οι άνεμοι θα έπρεπε να ονομάζονται Τριτοπάτρεις «οι έχοντες  τρίτους πατέρες». Όπως ειπώθηκε, οι γραμματικοί που συζητούν την ετυμολογία ασχολήθηκαν πολύ μετά την εγκατάλειψη της λατρείας· και τα λεξικά τους μόνο εικάζουν και αυτοσχεδιάζουν.  Στον Ησίοδο, όμως, ο κορυφαίος Εκατόγχειρας γίνεται γαμβρός της νέας τάξης των Ολυμπίων και θυμίζουμε ότι στην κρίση του Αρτεμισίου η Αθήνα επικαλέστηκε τον Βορέα ως γαμβρό. Φαίνεται ότι οι τοπικοί θεοί του ανέμου συνήθως επικαλούνταν ως γαμβροί της κοινότητος που βασιζόταν σε αυτούς. Η αττική ελληνική γλώσσα για ιστορικούς λόγους στερείται της κανονικής λέξης «γαμβρός»· την υποκαθιστά με τους Τριτοπάτρεις «οι έχοντες δεύτερους πατέρες» (με συνυπολογισμό), δηλαδή οι έχοντες ντόπιους πεθερούς.

Παλιές θεωρίες και νέα στοιχεία

Αυτή η ομάδα θεοτήτων που ονομάζονταν τόσο περίεργα ήταν αποκλειστικά κάποτε γνωστή από τα αρχαία λεξικά που προσφέρουν πολλές παραπομπές σε πεζογραφία και ποίηση. Ένα από αυτά, σε ένα ορφικό ποίημα τους περιγράφει ως φύλακες των ανέμων, και ερμηνεύτηκε από το C. A. Lobeck (1829, 1.753 73) σαν να έδειχνε ότι ήταν στην πραγματικότητα πιο αληθινά θεοποιημένοι πρόγονοι.  Πολύ αργότερα, ο καθ. E. Rohde αναπαρήγαγε εσφαλμένα αυτήν την ερμηνεία όπως και τόσες άλλες για να απεικονίσει μια γενική λατρεία των προγόνων (1896, 3 5; 1925, 171, 204 σ. 124, 342, 356 σ. 45). Περίπου την ίδια εποχή, μια πραγματική λατρεία των Τριτοπατρέων ήρθε στο φως αρχαιολογικά μεταξύ των αρχαϊκών και μεταγενέστερων τάφων έξω από την Ιερά Πύλη στην Αθήνα. Η ταυτότητα όμως των Τριτοπατρέων  είχε πλέον καθοριστεί στο μυαλό των κλασικών μελετητών, επιβεβαιόνωντάς τη για τα επόμενα εξήντα χρόνια σε κάθε δημοσίευση που ανάφερε τους Τριτοπάτρεις.  Έχει ενισχυθεί μόνο από την στήλη του Σελινούντος και την ικεσία της για ακάθαρτη και αγνή Τριτοπατρεία. Το λεξικό JJK (56 57, 73, 112 13) ορίζει τους Τριτοπάτρεις ως «οι συλλογικοί πρόγονοι μιας οικογένειας ή μιας ομάδας», ένας ορισμός που υποστηρίζεται από πολλούς και δεν αμφισβητείται από κανέναν.

Το ερώτημα όμως θα πρέπει να ξαναγίνει. Σήμερα, πολλές λατρείες των Τριτοπατρέων είναι γνωστές από πρώτο χέρι από επιγραφές, και δύο από ανασκαφές, και δεν υπάρχει συσχέτιση με τάφους. Τα ιερά τοποθετούνται για λόγους ευκολίας, όπως έξω από μια πύλη της πόλης, και η λατρεία ανήκει στα τέλη της άνοιξης και στις αρχές του καλοκαιριού, και αν αναφέρονται άλλες θεότητες, είναι σαφώς αγροτικές. Αν κατανοηθούν σωστά, οι παραπομπές της γραμματείας και της ποίησης δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση. Το όνομα Τριτοπάτρεις είναι περίεργο από κάθε άποψη και συνοδεύεται από ιστορίες για μια ιδιαίτερη σχέση μεταξύ του ανέμου και της κοινότητας.

Οι Λατρείες στην Αθήνα και αλλού

Οι λατρείες των Τριτοπατρέων παρουσιάζουν πολύ περιορισμένη κατανομή και πολύ περιορισμένο εύρος χρόνου.  Η Αθήνα έχει τον περίβολο τους έξω από την Ιερά Πύλη (στα τέλη του (-)έκτου αιώνος), ακόμη δύο ιερά που ανήκαν σε επώνυμες συγγενικές φρατρίες (αρχές (-)τέταρτου αιώνος, (-)τέταρτος αιών), μια καταχώρηση σε ιερό έτος (ημερολόγιο) που αφορά ίσως σε ένα γνωστό γένος (-470,- 450), και ένα άλλη σε ιερό έτος του άστεως (ημερολόγιο) του  (-)400. Η Έρχια και ο Μαραθών έχουν επίσης τις εγγραφές τους στο ιερό τους έτος (ημερολόγιο) (και τα δύο στα μέσα του (-)τέταρτου αιώνος). Στη Δήλο το ιερό  έξω από τον περίβολο του Απόλλωνος ανήκει σε γνωστή συγγενική φρατρία από τον αττικό δήμο Αιγιλίας (-400). Αλλού, υπάρχει μόνο ένα όρος,  δηλ. ένας οριακός δείκτης όπως στην Τροιζήνα (-4ος αιών)· μια αναφορά των Τριτοπατρέων στους νόμους θυομένων της Κυρήνης εμφανίζεται (τέλη τέταρτου αιώνα) και του Σελινούντος. Εκτός κι αν αυτό το εύρος των αποδεικτικών στοιχείων είναι εντελώς παραπλανητικό, η λατρεία κατάγεται από την Αθήνα και ίσως την Αττική και αρκετά σύντομα μεταφέρθηκε στο εξωτερικό και τις αποικίες μέσω της αθηναϊκής επιρροής. Οι λογοτεχνικές πηγές, ομολογουμένως αθηνοκεντρικές, αντιμετωπίζουν τη λατρεία ως αθηναϊκή.

Ο περίβολος έξω από την Ιερά Πύλη κατέχει πολύ περίοπτη θέση μέσα στη γωνία μεταξύ της Ιεράς Οδού προς την Ελευσίνα και της οδού των τάφων. Στα ανατολικά, η στρογγυλεμένη κορυφή του τριγωνικού σχήματος σημειωνόταν με ένα όριο, μια στήλη ορίων που  αναγράφεται «όριο του ιερού των Τριτοπατρέων· ο τόπος που δεν πρέπει να πατηθεί» (IGΙ³ 1066 C). Στα δυτικά η πλατιά βάση. το ένα τρίτο του τριγώνου, οριοθετείται από δύο ακόμη τέτοιες πέτρες (IG Ι³ 1066 A B). Στο τέλος του του (-)πέμπτου αιώνος ή τις αρχές του (-)τέταρτου, αυτή η περιοχή ήταν περιφραγμένη από τείχος, και μια  προγενέστερη επιγραφή «ιερό Τριτοπατρέων» χτίστηκε στη νότια πλευρά (IG Ι³ 1067, -500).  Μια ηχητική βολιδοσκόπηση το 1971 αποκάλυψε δύο μέρη κοντά στο μέσο του τριγώνου αλλά εκτείνεται σε μια ξεχωριστή περιοχή στη βάση, όπου έχουν τελεστεί ολοκαυτώματα και ήταν μεταγενέστερα πριν από την κατασκευή του τείχους και καλύφθηκε από στρώματα αργίλου σε κάποια περίοδο πλημμύρας και παραμελήθηκε. Όπως ήδη αναφέρθηκε, δεν υπάρχει καμία πρόταση εδώ για ξεχωριστές συνοικίες για δύο είδη Τριτοπατρέων. Τα ολοκαυτώματα είναι μια ιεροτελεστία, που ίσως διεξάγεται και για τα δύο είδη (οι δύο ξεχωριστοί τόποι δεν χρειάζεται να σημανθούν, γιατί αναμφίβολα υπήρχαν και άλλοι).

Η ξεχωριστή περιοχή που σημειώνεται από τις στήλες ορίων  και στη συνέχεια προστατεύεται από ένα κτιστό περίβολο ήταν για την ανάθεση επιτραπέζιων προσφορών.  Στην πορεία του χρόνου, ο εξωτερικός Κεραμεικός έγινε το πιο πολυσύχναστο σημείο της Αθήνας, όπου σύχναζαν οι εταίρες και οι αγύρτες γυρολόγοι. Και έτσι το ιερό  των Τριτοπατρέων εγκαταλείφθηκε στη συνέχεια, τον (-)τέταρτο αιώνα καλύφθηκε.  Θεωρείται ότι αυτό το πρώιμο ιερό  αναφέρεται στο πρώιμο ιερό έτος (ημερολόγιο) (IG Ι³ 246) που ήρθε στο Βρετανικό Μουσείο «από τη συλλογή Elgin» και μπορεί κάλλιστα να είχε στηθεί ί στην Ακρόπολη. Το ιερό έτος είναι μαρμάρινο εγγεγραμμένο και στις τέσσερις πλευρές, με το τριτοπατρεύσι τει – – – να εμφανίζεται σε αυτήν που ίσως είναι η δεξιά πλευρά (Β 15 17).  Η πλάτη, όπως και να ‘χει, καταγράφει εορτές τον μήνα Θαργηλιών, την «έκτη» και «στα Πλυντήρια» (που ανήκει στην εικοστή πέμπτη ημέρα), ακολουθούμενοι από άλλες, όλες χαμένες, στο μήνα Σκιροφοριών (C 22 28).  Οι προσφορές στην 6η ισταμένου του Θαργηλιώνος περιλαμβάνουν μια  «προς τον Ήρωα», και η θυσία στα Πλυντήρια είναι «στην Αθηνά, ένα πρόβατο», και αλλού, στην αριστερή πλευρά, υπάρχουν προσφορές σίτου «στο ζεύγος Ηρώων» (Δ 29 32), και πάλι «στο ζεύγος των Ηρώων στο πεδίο, ένα ενήλικο ζώο σστον καθένα» (Δ 34 39).

Όπως όλοι συμφωνούν, δεν είναι ένα πολιτειακό ιερό έτος (ημερολόγιο) αλλά ένα που ανήκει σε κάποια μικρή ένωση, όπως μια φυλή, μια φρατρία ή ένα γένος. Ωστόσο, η εορτή Πλυντήρια που αναφέρεται  εδώ είναι πολιτειακή εορτή που εορτάζεται στην Ακρόπολη, και όχι κάποια παρόμοια εορτή των δήμων, η μόνη οι πολιτειακή εορτή που εορταζόταν  τον Θαργηλιώνα παρά τον Σκιροφοριώνα.  Η προφανής επιλογή είναι ένα γένος φορτισμένο με τη λατρεία της Ακρόπολης της Αθηνάς, είτε των Πραξιεργιδών είτε των Ετεοβουτάδων.

Το γένος των Ετεοβουτάδων υπηρετεί  επίσης τον Βούτη και τον (Ποσειδώνα) Ερεχθέα και πιθανώς τις δύο Βουτάδαι (Ησίοδ. θρ. 251), μορφές μπορούμε να ονομάσουμε «Ήρως» ή «το ζεύγος των Ηρώων» ή, αν βρίσκονται στο πεδίο της άρωσης δυτικά της Αθήνας και στο δήμο Βουτάδαι, «το ζεύγος των Ηρώων στο πεδίο της άρωσης». Ο δήμος Βουτάδαι προφανώς ονομάστηκε από τους Ετεοβουτάδαι, των οποίων το ιερατείο στην Ακρόπολη τελεί τα Σκιροφόρια, την πομπή στο αρόσιμο  πεδίο, Σκίρον. Βουτάδαι και επίσης Λακιάδαι, που έχουν , παρόμοιες σχέσεις, βρίσκονται στην Ιερά Οδό ανατολικά του Κηφισού και ενώνονται με πολλούς άλλους μικρούς δήμους πιο δυτικά για να σχηματίσουν την πόλη τριττύ της Οινηίδος.

 Οι Τριτοπάτρεις εμφανίζονται στη στενή πλευρά πριν από αυτές τις αναφορές, κάτω από  τον Θαργηλιώνα και τον Σκιροφοριώνα, και  ίσως κάτω από το μήνα Μουνιχιώνα. Στη στενή πλευρά μετά αυτές οι καταχωρήσεις, «το ζεύγος των ηρώων» και «το ζεύγος των ηρώων στο πεδίο» παρατίθενται κάτω από μια συνέχεια του Σκιροφοριώνος. Σε κάθε περίπτωση, οι Τριτοπάτρεις της Αθήνας τιμούνται την ίδια εποχή, την εποχή των Σκίρων.

 Οι Τριτοπάτρεις αντιπροσωπεύονται πλέον από ένα λήμμα στο συνοπτικό ιερό έτος της Αθήνας στην εγγεγραμμένη πλευρά με αττικά γράμματα λίγο πριν το -400, (Hesperia 76 [2007] 47 53, πλευρά B σερ. 16ff.). Δέχονται ένα θύμα, που μένει χαμένο από τα κενά της επιγραφής, αξίας οκτώ δραχμών· τα ιερατικά επιμίσθια είναι σχετικά υψηλά, τρεις δραχμές. Η ημερομηνία είναι «η ένατη» ενός μήνα που δεν εμφανίζεται. Πριν και μετά από αυτούς την ίδια μέρα είναι οι αναφορές για τον Ηρακλή και τις Υακινθίδες, αντίστοιχα· ο Ηρακλής λαμβάνει επίσης μια προσφορά νωρίτερα. Συνήθως τιμάται την άνοιξη και το θέρος, κάτι που δεν μας βοηθά να αποφασίσουμε πολύ το μήνα.  Οι Υακινθίδες, όμως, εκχωρούνται στον Σκιροφοριώνα με εικονική βεβαιότητα. Ο Ευριπίδης στον Ερεχθέα ταυτίζει αυτές τις Νύμφες με τις κόρες του Ερεχθέα (θρ. 370, σειρ. 74). Η μάχη μεταξύ του Ερεχθέως των  Αθηνών και του Εύμολπου της Ελευσίνας τιμάται και μνημονεύεται από την εορτή Σκιροφόρια της 12ης Σκιροφοριώνος.  

Οι κόρες του Ερεχθέως είχαν αυτοθυσιαστεί λίγο πριν, και η μνημηϊα διατηρείται στο ιερό έτος (ημερολόγιο) την 9η. Οι Τριτοπάτρεις τιμούνται την ίδια ημέρα στην πολιτειακή λατρεία που μπορεί κάλλιστα να είναι αυτή στο ιερό έτος  της Ακρόπολης.

Η Έρχια τιμά τους Τριτοπάτρεις στις 20 του Μουνιχιώνος, με πρόβατο και χωρίς οίνο, νηφάλια σπονδή στο ιερό (Daux [1963, 606 10 Δ 41 46]). Ο Μαραθών τιμά τους Τριτοπάτρεις  κάθε έτος τον μήνα Σκιροφοριώνα, «πριν τα Σκίρα», με ένα πρόβατο (IG II² 1358 A στ. 2 σειρ. 30, 33).  Κάθε δύο χρόνια στον Σκιροφοριώνα  «πριν από τη Σκίρα», ο Μαραθώνας τιμά τους Τριτοπάτρεις με φαινομενική θυσία «του φρέαρος» και με μια  «τράπεζα» (γραμμές 51, 52 53). Μαζί, οι καταχωρίσεις στην Έρχια και τον Μαραθώνα καλύπτουν όλη την περίοδο του θέρους και της συγκομιδής των σιτηρών, τα τέλη της άνοιξης και τις αρχές του καλοκαιριού. Και στην Έρχια και στον Μαραθώνα οι Τριτοπάτρεις φαίνεται να συνδέονται με ορισμένους ήρωες, όπως θα δούμε στη συνέχεια, συγκρίσιμους με αυτούς του ιερού έτους (ημερολογίου) της Ακρόπολης και του πολιτειακού ιερού έτους της Αθήνας.

Το ιερό του Τριτοπάτορος στη Δήλο βρίσκεται νότια της νοτιοανατολικής γωνίας του περιβόλου του Απόλλωνος, στη διασταύρωση του δρόμου που διατρέχει νότια από το περίβολο και άλλων που εκτείνονται δυτικά και νοτιοανατολικά. Στο νότιο άκρο του τριγωνικού περίβολου η κορυφή είναι ο κυλινδρικός θάλαμος που ήδη αναφέρθηκε. Το εσωτερικό του κράσπεδου φέρει την επιγραφή «Τριτοπάτωρ (των)  Πυρρακίδαι» και μια άλλη γενικής κλίσης  «της Αιγιλίας» είναι στριμωγμένη από κάτω ως εκ των υστέρων (Επ. Δήλου 1.66, -400).  Η θυσιαστική τέφρα από κάτω, που εκτείνεται και κάτω από το πεζοδρόμιο του περιβόλου, αποτελείται από οστά ζώων, κάρβουνο και στάχτη και κατεβαίνει ως κάτω στο παρθένο χώμα. Πολύ πιο μακριά στο δρόμο που διατρέχει νοτιοανατολικά, κοντά στην κάτω δεξαμενή του Ινοπού, είναι ο άλλος κυλινδρικός θάλαμος εγγεγραμμένος με τον ίδιο τρόπο, «Νύμφες των Πυρρακιδών» (Επ. Δήλου 1.67, ομοίως -400).

Άλλα λείψανα στην Αθήνα και ξανά στη Τροιζήνα είναι λιγότερο κατατοπιστικά. Μια στήλη όρους  που βρέθηκε στη νότια όχθη του Ιλισού φέρει επιγραφή «όριο του ιερού των Τριτοπατρέων», και μια άλλη στην γενική «των Ζακυαδών» είναι εγγεγραμμένη εγκάρσια από κάτω (IG ΙΙ² 2615). Μια στήλη όρους  που βρέθηκε στους βόρειους πρόποδες του Αρείου Πάγου αναγράφει «το όριο του ιερού της Τριτοπατρείας των Ευεργίδων»  (Αγορά 19 H 20). Αναρωτιόμαστε αν το ένα ιερό βρισκόταν σε ένα δρόμο έξω από την αγορά και το άλλο σε ένα δρόμο έξω από μια πύλη της πόλης στα νοτιοανατολικά. Στην Τροιζήνα μια στήλη με απλή επιγραφή «της Τριτοπατρείας», με χρονολογία ανάθεσης (SEG 46. 370) έως τον τέταρτο αιώνα, ήρθε στο φως σε μεταγενέστερο πλαίσιο «κοντά στην αρχαία πόλη». Πιθανώς τότε ήταν σε έναν δρόμο έξω από μια πύλη.

Ο ιερός νόμος της Κυρήνης του τέλους του (-) τέταρτου αιώνος περιέχει μια ενότητα για τα ιερά και τις ιεροτελεστίες για τους Τριτοπατέρες και τους Ακάμαντες. Μακρά παρεξηγημένο, φαίνεται να λέει ότι παρέχεται σε όλους πρόσβαση, χωρίς άδεια ή εμπόδια από τις ιερατικές φυλές στις οποίες ανήκουν τα ιερά.  Αν μια θυσία τελεστεί άτεχνα (μη ιερατικώς κατά τα πάτρια) από ένα ανειδίκευτο άτομο, ο βωμός καθαρίζεται σχολαστικά με μια διαδικασία που θα αναιρούσε την «επάλειψη» της πινακίδος μας. Οι δύο κανόνες, στο Σελινούντα και στην Κυρήνη, ταιριάζουν εντυπωσιακά. Οι Ακαμάντες είναι γνωστοί από άλλες επιγραφές της Κυρήνης, και μπορεί κάλλιστα να αντιπροσωπεύεται από μια πρόσφατη ανακάλυψη ενός βωμού στην αγορά σε μορφή κυκλικού πέτρινου θαλάμου όπως αυτών για τους Τριτοπάτρεις.

---

Η μάχη μεταξύ του Ερεχθέως και του Ευμόλπου μνημονεύεται στα Σκίρα, σε δύο ημέρες από σήμερα.

Οι Κόρες του Ερεχθέως έδωσαν την ζωή τους λίγο πριν την ενάτη ισταμένου του Σκιροφοριώνος για την Πατρίδα και τη νίκη του πατέρα τους Ερεχθέα κατά του Ευμόλπου βάσει χρησμού της Πυθίας.

Οι Υακινθίδες Κόρες είχαν μεταξύ τους δώσει όρκο πως εαν μία πέθαινε, αμέσως όλες, θα την ακολουθούσαν στον Άδη ώστε να μη χωριστούν ποτέ.

Οι Τριτοπάτορες (τα προγονικά πνεύματα των πατέρων προγόνων) εξευμενίζονται επίσης σήμερα.

Πρώτα εξευμενίζουμε τις Υακινθίδες και μετά τελούμε τα Σκίρα.

― ἐνάτει [. . . .]
. . . . λ. . .[. ] hυακιν[θίσι]

Στην πόλη των Αθηναίων ο λόφος των Νυμφών παλαιά ονομαζόταν ο Λόφος των Υακινθίδων, εκεί όπου κατείχαν το ιερό τους μαζί με το ιερό του Διός Μειλιχίου.

Την λατρεία την εισάγει η ίδια η θεά Αθηνά στους Αθηναίους (Ευρ. Ερεχθ. θρ. 370)
Ο Ευριπίδης στην τραγωδία του συνδέει τις Νύμφες Υακινθίδες με τις κόρες του Ερεχθέως και η λατρεία τελείται λίγο πριν τα Σκίρα.

Τις Νύμφες, τις ικετεύουμε με λατρεία σήμερα, δύο ημέρες πριν από τη εορτή του αλωνισμού στην Αθήνα, τα Σκίρα. Το αίτιο των προσφορών μας των προσφορών στις Νύμφες (Υακινθίδες) και της εορτής των Σκίρων- συνθέτουν την περίφημη ιστορία της μάχης μεταξύ Αθήνας και Ελευσίνας -της θυσίας των θυγατέρων του Ερεχθέα στο λόφο Υάκινθος και της νίκης του Ερεχθέα στο πεδίο Σκίρον.

Η Δήμητρα και η Κόρη δεν επικαλούνται καθώς η σημερινή λατρεία αφορά το λατρευτικό πλαίσιο της Αθηνάς και του Ποσειδώνος Ερεχθέως της Ακροπόλεως για τα Σκίρα.

Η λατρεία των Νυμφών τελείται στο ιερό τους, το βραχώδες σπήλαιο είναι το επίκεντρο των σημερινών θυομένων για τις Υακινθίδες.

Οι αιώνες πέρασαν, τον λόφο οι χριστιανοί τον κατέλαβαν αρχικά με το σπήλαιο όπου το μετέτρεψαν σε χώρο δικής τους λατρείας και έχτισαν από πάνω ένα κτήριο διευρυμένο χριστιανικής λατρείας με την ονομασία σήμερα «Αγία Μαρίνα»

Το αρχικό χριστιανικό μικρό κτήριο της «Αγίας Μαρίνας» ήταν μέσα στο φυσικό σπήλαιο ιερό των Υακινθίδων που υπάρχει ακόμα.

Οι χριστιανοί μετέτρεψαν το προγονικό σπήλαιο ιερό των Υακινθίδων σε βαπτιστήριο στην ύστερη αρχαιότητα κατά την πρώϊμη περίοδο του χριστιανισμού·

Σήμερα λειτουργεί ως βαπτιστήριο μέσα στο σύγχρονο χριστιανικό κτήριο της Αγίας Μαρίνας μολύνοντας τον ιερό λόφο των Υακινθίδων και την αρχέγονη πάτρια λατρεία των προγόνων μας για τις Κόρες του Ερεχθέως

---

Συνέλευση κυρίας Ἐκκλησίας τοῦ δήμου πραγματοποιεῖται τὸ α΄ ἔτος τῆς 135ης Ὀλυμπιάδος / -240:

― ἐπὶ Ἀθηνοδώρου ἄρχοντος ἐπὶ τῆς Ἀντιγονίδος δωδεκάτης πρυτανείας ἧι Ἄρκετος Ἄχίου Ἁμαξαντεύς ἐγραμμάτευεν• Σκιροφοριῶνος ἐνάτει ἱσταμένου τῆς πρυτανείας ἐκκλησία κυρία
IG II2 784 1-4 ΑΤΤΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ

Γενικῶς ἡ ἡμέρα εἶναι ἱερὴ καὶ ἀφιερωμένη γιὰ τὴν λατρεία τῆς Ῥέας, τῶν Μουσῶν, γιὰ ὅλους τοὺς μῆνες. Η λατρεία για τον Ήλιο δεν τεκμηριώνεται στην Αθήνα.

― Ἡ γὰρ ἐννεὰς δήπου ταῖς Μούσαις, ἡ δὲ ἑβδομὰς τῷ Μουσηγέτῃ, προσκεκλήρωται.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΣΥΜΠΟΣΙΑΚΑ 9.3.1

―Πρώτη ἐννὰς ἡ ἡμέρα τῶν Μουσῶν ἐστι
ΠΡΟΚΛΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΗΣΙΟΔΟ ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ 809

― Ἤ ἅτε κερνοφόρος ζάκορος βωμίστρια Ῥείης
εἰνάδι λειοφόροισιν ἐνιχριμφεῖσα κελεύθοις
μακρὸν ἐπενβοάα γλώσσῃ θρόον• οἵ δὲ τρέουσιν
Ἴδαίης ῥιγηλὸν ὅτ’ εἰσαΐωσιν ὑλαγμόν.
ΝΙΚΑΝΔΡΟΣ ΑΛΕΞΙΦΑΡΜΑΚΑ 217

― . . . ἔχοις δ’ἄν καὶ περὶ τῆς ἐνάτης λέγειν ὅτι ἱερὰ τοῦ ἡλίου.
ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΑΛΙΚΑΡΝΑΣΣΕΥΣ ΡΗΤΟΡΙΚΑ 243.1