Η λατρεία των ηρώων και των ηρωϊδων στους Έλληνες κατά τα πάτρια

Οι Έλληνες κατά τα πάτρια διακρίνουν με μεγάλη σαφήνεια τους θεούς και τους ήρωες.

Οι ήρωες ως λατρευτικές θεότητες είναι πραγματικά ανθρώπινα όντα που είχαν ζήσει ανθρώπινες ζωές και είχαν επιτελέσει κάποιες εξαιρετικά σπουδαίες ή τρομερές πράξεις, είχαν πεθάνει και είχαν ταφεί, και στη συνέχεια, σε αντίθεση με τους κοινούς νεκρούς, δέχονταν δημόσια λατρεία στους τάφους τους.

Αποτελούν έτσι ενδιάμεσες μορφές μεταξύ θεών και ανθρώπων, μερικοί από αυτούς τείνουν περισσότερο προς τη θεϊκή πλευρά, κάποιοι άλλοι περισσότερο στην ανθρώπινη πλευρά.

Το επίκεντρο της λατρείας των ηρώων είναι ο τάφος.

Ο τάφος συχνά περιβάλλεται από περίβολο και, όπως στο ιερό ενός θεού, τα πάντα στο Ηρώον (το ιερό του ήρωος ή της ηρωϊδος) είναι «ιερά».

Οι προσφορές, συνήθως υγρών, όπως γάλα, μέλι και οίνος, και οι θυσίες, συνήθως ολοκαυτώματα, γίνονται στον ήρωα, και κατατίθενται είτε στον τάφο του ήρωος είτε σε παρακείμενο λάκκο ή χαμηλό βωμό (εσχάρα).

Οι προσφορές και οι επικλήσεις κατευθύνονται προς τα κάτω, προς τον τάφο του ήρωος και στον ήρωα τον ίδιο, και όχι προς τα πάνω, όπως για τους ουράνιους-ολύμπιους θεούς.

Οι εορτές των λατρευτών γίνονται στα Ηρώα, μία φορά ετησίως στην καθορισμένη εορταστική ημέρα του ήρωος, ή της ηρωϊδος.

Τα Ηρώα των ηρώων και ηρωίδων θεωρούνται συνήθως ότι περιέχουν τα πραγματικά τους λείψανα. Ο Θησεύς, ο βασιλεύς της Αθήνας στα πανάρχαια χρόνια, εκτός από τις περιπέτειές του με τον Μινώταυρο που είχε στην Κρήτη, ενοποίησε όλη την Αττική σε πόλη-κράτος, την Αθήνα, αλλά είχε πεθάνει στο νησί της Σκύρου στο δυτικό Αιγαίο Πέλαγος. Το -476 έτος, οι Αθηναίοι έλαβαν χρησμό για να «ανακτήσουν τα οστά του Θησέως», και ο στρατηγός Κίμων ηγήθηκε εκστρατείας για να πραγματοποιήσει τον χρησμό.

Ο Πλούταρχος (Βίος του Θησέα, 36.1-2 και Βίος του Κίμωνος, 8.5-6) αφηγείται την εξής δραματική ιστορία του πώς ο Κίμωνας, με θαυματουργική βοήθεια, ανακάλυψε στη Σκύρο τον τάφο «ενός άνδρα εξαιρετικού ύψους, με χάλκινο δόρυ και ξίφος που βρισκόταν δίπλα του». Τα όπλα που βρήκε ο Κίμων, μαζί και με τα οστά, ήταν χάλκινα, και αυτό καθιστά πολύ πιθανό ότι αυτό που ανακάλυψε ο Κίμων στη Σκύρο ήταν ένας από τους πολλούς μεγάλους, θολωτούς τάφους της Εποχής του Χαλκού που ήταν διάσπαρτοι στην ελληνική ύπαιθρο. Ο «Θησεύς» που ανακάλυψε ήταν πιθανότατα ένας πολεμιστής που χρονολογείται από την εποχή του Τρωικού Πολέμου.

Ο Κίμων έφερε τα λείψανα αυτού που αναμφίβολα θεωρούσε ότι ήταν ο Θησεύς πίσω στην Αθήνα και οι Αθηναίοι, με χαρά, καλωσόρισαν τον ήρωά τους στον οίκο τους, έκαναν πομπές και θυσίες προς τιμήν του.

Εναποθέτησαν τα λείψανα σε ένα Θησείο, το ηρώον για τον ιδρυτή της πόλης-κράτους τους.

Μετά από αυτό εδραίωσαν θυσίες στον Θησέα την όγδοη ημέρα κάθε μηνός, την ημέρα που μοιράζεται την λατρεία ο ίδιος με τον «πατέρα του Ποσειδώνα,» και κάθε χρόνο στην 8η του Πυανεψιώνος, τον φθινοπωρινό μήνα, τότε πραγματοποιούν και τη μεγάλη εορτή του, τα Θήσεια, με θυσίες και αγώνες.

Επειδή η λατρεία ενός ήρωος επικεντρώνεται στον πραγματικό ή υποθετικό του τάφο, ο ήρως είναι συνδεδεμένος, σε αντίθεση με έναν θεό, σε έναν τόπο. Συνήθως κατέχει μόνο ένα ιερό, σε μία μόνο πόλη-κράτος, εκτός αν δύο ή περισσότερα κράτη διεκδικούν τα οστά του. Επειδή το ηρώο του είναι προσβάσιμο στις προσφορές μόνο των κατοίκων αυτής της πόλεως κράτους, η δραστηριότητα και η επιρροή του ήρωος επηρεάζει, όσο είναι δυνατόν, μόνο αυτή την πόλη κράτος και ίσως μόνο στην άμεση γειτονιά στην οποία βρίσκεται το ηρώο του.

Για την Αθήνα γνωρίζουμε, από τα ονόματά τους και τις λατρείες, πάνω από 160 τέτοιους ήρωες και ηρωίδες, και υπήρχαν πολύ περισσότεροι από των οποίων δεν γνωρίζουμε τίποτα τις λατρείες τους και οι οποίοι ήταν ανώνυμοι, δηλαδή αναφέρονται απλώς ως «ο ήρως» ή «η ηρωίς», ή δεν έχουν αφήσει κανένα άλλο στοιχείο. Οι Αθηναίοι ήρωες με γνωστές λατρείες είναι μια πολυποίκιλη ομάδα, μεταξύ των οποίων ο ομηρικός ήρως Αίας και ο υιός του Ευρυσάκης, ο Ηρακλής και η μητέρα του Αλκμήνη και τα διάφορα παιδιά του, οι πρώτοι βασιλείς της Αθήνας, όπως ο Κέκρωψ και οι κόρες του Άγλαυρος, Πάνδροσος, και Έρση, ο Θησεύς, ο πατέρας του Αιγεύς και ο υιός του Δημοφών, ο Ακάδημος που έδωσε το όνομά του στην Ακαδημία, το γυμναστήριο κοντά στο οποίο ο Πλάτων ίδρυσε τη σχολή του- και ακόμη η Ελένη, την οποία ο Θησεύς φέρεται να είχε απαγάγει ως νεαρό κορίτσι από τη Σπάρτη.

Οι ήρωες, σε αντίθεση με τους θεούς, συνεχίζουν να «γεννιούνται» και στην ιστορική περίοδο.

Λίγο μετά το -514 ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων, όταν φόνευσαν έναν υιό του Πεισίστρατου, έγιναν για τη δημοκρατική Αθήνα οι «τυραννοκτόνοι» ήρωες, έλαβαν προσφορές και τα αγάλματα που συνηθίζονται στη λατρεία των ηρώων και έγιναν ένα δημοφιλές θέμα για τους αοιδούς των εορταστικών συμποσίων.

Οι 192 Αθηναίοι στρατιώτες που πέθαναν στη νίκη επί των Περσών στο Μαραθώνα το -490 θάφτηκαν στο πεδίο της μάχης. Λαμβάνουν λατρεία ηρώων για αιώνες μετά, και κάποιος μπορεί ακόμη και σήμερα να επισκεφθεί τον ταφικό τους τύμβο στην πεδιάδα του Μαραθώνος.

Όλοι οι ήρωες και ηρωίδες που λατρεύονταν και λατρεύονται στην Αθήνα είναι είτε Αθηναίοι ή, όπως ο Ηρακλής, κατείχαν μύθους που τους συνέδεαν με την Αθήνα και εξηγούσαν την προέλευση των λατρειών τους από τον τόπο των Αθηναίων.

Αυτά που παρέχουν οι ήρωες στους λάτρεις τους είναι τόσο πολυποίκιλα όσο και οι ήρωες οι ίδιοι. Το μεγάλο ιερό του Αμφιάραου στον Ωρωπό, στα βορειοανατολικά σύνορα της Αττικής, είναι ένας τόπος ιάσεως, ένα εγκοιμητήριο δηλαδή ένα θεραπευτήριο όπου οι ασθενείς έρχονταν με την ελπίδα, πέρα από κάθε αμφιβολία, για τις θαυματουργές θεραπείες.

Επιπλέον, σε όλη την επικράτεια της Αττικής υπήρχαν διάσπαρτες λατρείες τουλάχιστον τεσσάρων άλλων «θεραπευτών», ανώνυμες μορφές γνωστές μόνο ως Ήρωες ιατροί.

Ο Θησεύς καθώς και ο τοπικός ήρωας Μαραθών , ήταν προσωπικώς παρόντες στη μάχη του Μαραθώνος όπως πίστευαν οι Αθηναίοι αλλά και ότι οι αυτοί οι ήρωες συνέβαλαν στη νίκη των Αθηναίων. Ο Θησεύς κατέχει πολλούς ρόλους στην αθηναϊκή λατρεία και το μύθο, αλλά ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος του ως ιδρυτής του κράτους. Ακριβώς όπως ο ιδρυτής μιας αποικίας στους ιστορικούς χρόνους θα τιμούνταν μετά το θάνατό του με λατρεία ηρώων στο κέντρο της νέας πόλης, έτσι και ο Θησεύς, είναι ο ενοποιητής της Αττικής και ιδρυτής του αθηναϊκού κράτους και έτσι λατρεύεται από όλους τους Αθηναίους.

Η λατρεία είναι και ένα σημάδι του σεβασμού για τα επιτεύγματα του ήρωος όσο και ένα μέσο για την εξασφάλιση για τη βοήθειά του στο μέλλον.

Οι κάτοικοι του Μαραθώνος θεωρούν τον Μαραθώνα, υιό του Απόλλωνος, ως τον επώνυμο ήρωα, δηλαδή ο ήρωας που έδωσε το όνομά του στην περιοχή τους. Οι Θεοί δίνουν συχνά τα ονόματά τους σε πόλεις-κράτη, όπως η θεά Αθηνά στην πόλη των Αθηναίων την Αθήνα ή ο Ποσειδών στην Ποτίδαια, αλλά και εκατοντάδες, πιθανώς και χιλιάδες ήρωες σε όλη την Ελλάδα θεωρούνται, όπως ο Μαραθών, ότι είναι πρώιμοι πρόγονοι που δάνεισαν τα δικά τους ονόματα σε εξέχουσες οικογένειες (όπως ο Εύμολπος στους Ευμολπίδες της Ελευσίνας), σε περιοχές (όπως ο Μαραθών στον τόπο Μαραθώνα), ή ακόμη και σε μεγάλες περιοχές της Ελλάδος (όπως ο Πέλοψ στην Πελοπόννησο, «το νησί του Πέλοπος»).

Τέτοιοι ήρωες λατρεύονται από τις ομάδες των λατρευτών που λαμβάνουν την ονομασία τους ως οι γεννήτορες πρόγονοί τους ή ως θεότητες που τους παρέχουν βοήθεια.

Όταν ο Κλεισθένης το έτος -508/7, αναδιοργάνωσε τους αθηναϊκούς πολιτικούς θεσμούς και χώρισε τους Αθηναίους πολίτες σε δέκα νέες φυλές, έβαλε το Δελφικό Μαντείο να επιλέξει, από έναν κατάλογο 100 Αθηναίων ηρώων, δέκα που θα έδιναν τα ονόματά τους στις νέες φυλές. Ο Κέκρωψ ήταν ανάμεσα στους επιλεγμένους δέκα επώνυμους ήρωες και τα μέλη της φυλής του, (Κεκρωπίς), συναντιόντουσαν και έκαναν προσφορές κάθε χρόνο στο ηρώο του.

Ο Κλεισθένης σαφώς ανασύστησε προϋπάρχουσες λατρείες ηρώων για πολιτικούς σκοπούς, και σήμερα εμείς γνωρίζουμε ελάχιστα για το πώς ο νέος ρόλος του Κέκροπος ως ο επώνυμος ήρωας μιας πολιτικής μονάδος του κράτους επηρέασε ή άλλαξε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της λατρείας του.

Ένα νέο σύνολο πολιτών θα ένιωθε, ωστόσο, ιδιαίτερη αφοσίωση στη λατρεία του και μπορεί να πίστευαν ότι όχι μόνο «αντιπροσώπευε» κατά κάποιο τρόπο τη φυλή τους, αλλά και προωθούσε τα συμφέροντά της.

Στους διαφυλετικούς αθλητικούς αγώνες στις λατρευτικές εορτές οι νικητές από τη φυλή Κεκρωπίδα αφιέρωναν τα βραβεία τους σε αυτόν στο ιερό του στην Ακρόπολη.

Οι ήρωες της ελληνικής λατρευτικής πρακτικής, λόγω της τοπικής τους σχέσης, είναι, ακόμη περισσότερο και από τους θεούς του Ολύμπου, αυτοί που δίνουν έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα στις λατρείες, στις τελετουργίες αλλά και στη μυθολογία των επιμέρους ελληνικών πόλεων-κρατών.

Πολλοί ήρωες και ηρωίδες είναι ευεργετικές θεότητες, βοηθούν τους ανθρώπους ιδιαίτερα σε θέματα υγείας, πλούτου, ναυτοσύνης, τεκνοποίησης, στην προστασία του κράτους από ξένες επιθέσεις, στο πεδίο της μάχης ή στις πύλες της πόλεως και χρησιμεύουν ως οι επώνυμοι προστάτες οικογενειών, περιουσιών και φυλών. Αλλά οι ήρωες εξακολουθούν να προέρχονται από το βασίλειο των νεκρών, και ορισμένοι έχουν και μια σκοτεινή πλευρά. Η λατρεία τους έχει σκοπό να τους κατευνάσει και να τους αποτρέψει από το να προκαλέσουν κακό. Ο Ηρόδοτος αφηγείται την ιστορία του πώς οι Αγυλλαίοι της Ιταλίας λιθοβόλησαν κάποιους Έλληνες πρόσφυγες από την πόλη της Φώκαιας της Μικράς Ασίας. Όταν αργότερα οι άνδρες και τα ζώα περνούσαν από τον τόπο του λιθοβολισμού, χώλαιναν και οι Αγυλαίοι διατάχθηκαν από το Μαντείο των Δελφών να κάνουν προσφορές και αγώνες για τους νεκρούς Φωκαείς· αυτή η πρακτική συνεχίστηκε ως στην εποχή του Ηροδότου (1.167.1-2). Σε αυτή την περίπτωση οι Φωκαείς είχαν υποστεί ένα τρομερό κακό, οργίστηκαν, τιμώρησαν τους δολοφόνους τους και έπρεπε να κατευναστούν. Μπορεί κανείς να φανταστεί ότι αν οι Αγυλλαίοι αμελούσαν αυτή τη λατρεία, οι Φωκαείς ήρωες θα ξεσπούσαν και πάλι την οργή τους.

Μεταξύ των ηρώων των Ελλήνων κατά τα πάτρια υπάρχουν αρκετοί των οποίων η λατρεία έχει ως στόχο όχι την απόκτηση ωφελημάτων από τον ήρωα αλλά την αποτροπή των κακών που μπορεί να προκαλέσει.

Ορισμένοι ήρωες παρέχουν οφέλη στους λατρευτές τους πολύ όπως οι θεοί και μάλιστα περιφέρονται στον ελληνικό κόσμο όπως οι θεοί. Μερικοί από αυτούς, κυρίως ο Ασκληπιός και ο Ηρακλής, έχουν διαβεί τα όρια του ήρωος σε θεό.

Στην Ιλιάδα του Ομήρου ο Ασκληπιός είναι ένας θνητός, ο «άμεμπτος ιατρός» (Ιλιάς δ.194 και λ.518)- στη θεσσαλική πατρίδα του, την Τρίκκη, φαίνεται να λαμβάνει λατρεία ως ήρως αλλά στην Επίδαυρο, η οποία έγινε στην Κλασσική Περίοδο το κύριο λατρευτικό του κέντρο και σε λατρείες όπως αυτές της Αθήνας που ιδρύθηκαν ως αφιδρύματα της επιδαυριακής λατρείας, ο Ασκληπιός χαρακτηρίζεται «θεός» και λατρεύεται με τον τρόπο των ουράνιων θεοτήτων.

Σχετικά με τον Ηρακλή ακόμη και οι Έλληνες εκείνης της εποχής είχαν διχασμένες απόψεις. Ορισμένοι τον λάτρευαν ως ήρωα, με τις τελετουργίες που αρμόζουν σε μια τέτοια λατρεία- άλλοι τον αντιμετώπιζαν ως θεό.

Ο Ηρόδοτος μιλάει επιδοκιμαστικά για εκείνους τους Έλληνες που έχουν στις πόλεις τους δύο είδη ιερών του Ηρακλέους και θυσιάζουν στον έναν Ηρακλή ως αθάνατο με το επίθετο «Ολύμπιος» και κάνουν προσφορές στον άλλο ως ήρωα (2.44.5). Η μυθολογία προσέφερε έναν σύνδεσμο μεταξύ του ήρωος και του θεού, και οι δύο , Ηρακλής και Ασκληπιός λαμβάνουν την «Αποθέωση», δηλαδή «γίνονται θεοί».

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι οι διακρίσεις που κάνουμε μεταξύ των θεοτήτων των Ελλήνων κατά τα πάτρια υπόκεινται σε πολλές ασάφειες. Οι Έλληνες διακρίνουν ανάμεσα σε ουράνιες και χθόνιες θεότητες, αλλά κάποιες ουράνιες θεότητες έχουν τις χθόνιες αντιστοιχίες τους και μερικές έχουν χθόνια στοιχεία στις λατρείες τους, και το αντίστροφο. Ομοίως οι ήρωες και οι θεοί είναι διακριτοί, αλλά συχνά οι ήρωες έχουν ένα ρόλο στη λατρεία και τη μυθολογία ενός θεού, και το αντίστροφο. Λίγοι ήρωες φτάνουν να γίνουν ακόμα και θεοί. Αν προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε αυτές τις διαφορές αφηρημένα, οι δυσκολίες και οι εξαιρέσεις φαίνονται δύσκολες, αλλά αν εξετάζουμε πώς διαδραματίστηκαν σε μεμονωμένες λατρείες, θα τις βρούμε λογικές και εξηγήσιμες όπως προφανώς και οι ίδιοι οι Έλληνες τις θεωρούσαν.