Το αρχαιότερο ιερό της θεάς Αθηνάς

Ο NOEL ROBERTSON ήταν καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Brock. Έγραψε και έκανε διαλέξεις για πολλά θέματα της αρχαίας, ιδιαίτερα της ελληνικής, ιστορίας και της θρησκείας.

. . .

Το αρχαιότερο ιερό της Αθηνάς, ο χώρος για τις αρχαιότερες λατρευτικές απόρρητες τελετές που τελούνται επάνω στην Ακρόπολη, στέγαζε ένα θαυματουργό άγαλμα της θεάς, ένα μονό σχεδόν κομμάτι ξύλου ελαίας χωρίς χαρακτηριστικά το οποίο μυθολογείται ότι έπεσε από τον ουρανό.

Το άγαλμα εκφράζει τη σχέση μεταξύ της Αθηνάς και του Διός, των δύο θεοτήτων της Ακρόπολης. Ενώ ο θεός του ουρανού Δίας κοιτάζει από ψηλά και λατρεύεται σε έναν υπαίθριο περίβολο στο υψηλότερο σημείο του βράχου της Ακροπόλεως, η κόρη του Αθηνά -το αρχικό της όνομα είναι Παλλάς, «Κόρη»- είναι κοντά ως ξύλινο άγαλμα, όρθια μέσα σε ένα θάλαμο.

Το άγαλμα ενσαρκώνει τη φωτιά από τον ουρανό, την αστραπή του Διός, γιατί η φωτιά κατοικεί στο ξύλο. Η ιστορία της πτώσης της από τον ουρανό είναι ισοδύναμη με την άλλη ιστορία της κεφαλής του Διός, το κεφάλι του πατρός Διός του ουρανού σχίστηκε με πέλεκυ για να γεννηθεί η Κόρη του, δηλαδή το ξύλινο άγαλμα του Παρθενώνος. Μια πραγματική φωτιά διατηρούνταν αναμμένη δίπλα στο άγαλμα.

Το ξύλινο άγαλμα δεν απεικονίζεται στην αθηναϊκή τέχνη, καθώς υπήρχαν πολύ λίγα χαρακτηριστικά για έναν καλλιτέχνη να απεικονίσει. Κατά τους αρχαϊκούς και κλασικούς χρόνους, η θεά Αθηνά αναπαρίσταται από άλλα, πιο αληθοφανή αγάλματα, και μερικά από αυτά τιμούνται με θυόμενα σε παρακείμενους βωμούς. Ένα άλλο ξύλινο άγαλμα, της Αθηνάς Νίκης κοντά στη δυτική είσοδο, είναι ίσως το παλαιότερο. Το λατρευτικό άγαλμα της Αθηνάς Υγιείας βρισκόταν επίσης σε κοντινή απόσταση· είναι η περίφημη μορφή που αναπαριστάται στα Παναθηναϊκά αγγεία. Το άγαλμα που μας είναι περισσότερο γνωστό ήταν κάποτε ο κάτοχος του μεγάλου δωρικού ναού στη βόρεια πλευρά, και ο αποδέκτης των άφθονων θυσιών που τελούνται στον μεγάλο βωμό μπροστά του· μια μορφή που έφερε την αιγίδα και κρατούσε μια γλαύκα και μια φιάλη σπονδών. Στις σύγχρονες μελέτες, το άγαλμα αυτό συγχέεται συχνά με το ξύλινο άγαλμα, διότι και τα δύο φυλάσσονταν αργότερα στο ίδιο ιερό.

Το άγαλμα λατρεύεται με τελετές σαγήνης κοντά στην αλλαγή του χρόνου.

Πρώτον, κατά την εορτή των Πλυντηρίων, ο μάλλινος πέπλος με τον οποίο είναι τυλιγμένο αφαιρείται, ώστε το άγαλμα να μπορεί να λουστεί και να πλυθεί ο πέπλος, ενώ ο πέπλος στέγνωνε στον ήλιο, το άγαλμα καλύπτεται ευπρεπώς· μετά από δύο ημέρες στην τελετή των Καλλυντηρίων το άγαλμα χρίζεται, ζωγραφίζεται λίγο και ενδύεται ξανά με τον πέπλο.

Όλα αυτά γίνονται από κορίτσια της ίδιας ηλικίας και του ίδιου μυαλού με την θεική «Κόρη» του Διός, στο ξύλινο άγαλμα. Λίγο αργότερα, στην εορτή του αλωνίσματος, οι πρώτοι ώριμοι τώρα καρποί, οι Απαρχαί, των σιτηρών πομπεύονται από τα χωράφια. Ακόμα πιο μετά , τον Εκατομβαιώνα , στην εορτή των αγώνων των Παναθηναίων, άλλες προσφορές μεταφέρονται σε μια μεγαλειώδη πομπή, και μια αγωνιώδη προγνωστική θυσία τελείται σε ένα βωμό σε εσωτερικό χώρο, κοντά στο άγαλμα. Μεταξύ αυτών των τελετών, η εορτή των Πλυντηρίων είναι η αυθεντική πανάρχαια τελετή της Ακροπόλεως. Σε αντίθεση με τις άλλες δύο, που είναι μάλλον ευρέως παράλληλες και σε άλλες πόλεις, και πρέπει να έχουν παραδοθεί από γενιά σε γενιά πολύ νωρίς.

Το ιερό που φιλοξενεί το άγαλμα δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση, καθώς αναφέρεται έτσι σε αθηναϊκές επιγραφές και από τον Παυσανία. Πρόκειται για τον ιωνικό ναό στη βόρεια πλευρά της Ακροπόλεως, που σήμερα αποκαλείται λανθασμένα «Ερέχθειο», με δύο θαλάμους σε διαφορετικά επίπεδα που βλέπουν ανατολικά και δυτικά αντίστοιχα· έχει επίσης προστώα στα βόρεια και νότια· ένα παράξενο ακανόνιστο σχέδιο, χωρίς αναλογία στην ελληνική αρχιτεκτονική. Αν και ο ναός που βλέπουμε, ο ναός που είναι γνωστός και στον Παυσανία και στις επιγραφές, χτίστηκε στα τέλη του -5^ου αιώνος, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ένα παρόμοιο ιερό βρισκόταν πάντα εδώ. Η τελετουργία δεν αλλάζει ποτέ, ούτε και ο χώρος – ο θάλαμος με το άγαλμα που έπεσε από τον ουρανό και ο βωμός για την αγωνιώδη προγνωστική θυσία. Και φυσικά ο ιωνικός ναός είναι ακανόνιστος ακριβώς επειδή έτσι ήταν και οι προκάτοχοί του. Σε άλλες πόλεις οι άλλοι αρχαϊκοί και κλασικοί ναοί άρχισαν την αρχιτεκτονική τους εξομάλυνση καθώς η ελληνική αρχιτεκτονική διαμόρφωνε τους κανόνες της. Αλλά οι Αθηναίοι, τόσο καινοτόμοι από ορισμένες απόψεις, ήταν παραδοσιακά ακλόνητοι και προσκολλημένοι στο πάτριο παρελθόν.

Ο Παυσανίας απαριθμεί ορισμένα από τα περιεχόμενα του ναού (υπήρχαν σίγουρα και πολλά άλλα). Κατά την ανάγνωση του Παυσανία, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε τη διαφορά μεταξύ του ιερού του Ερεχθέως, το οποίο περιγράφει πρώτο σε περίπου μισή σελίδα (1.26.5), και του ναού της Αθηνάς, τον οποίο περιγράφει στη συνέχεια σε περίπου μία σελίδα (26.6-27.1). Ο ναός παρουσιάζεται με μια γενική παρατήρηση για τη λατρεία της Αθηνάς στην Αθήνα και την Αττική. Ανάμεσα στα περιεχόμενα, το αρχαίο άγαλμα αναφέρεται φυσικά πρώτο, η αέναος άσβεστος λυχνία δίπλα του και ένα χάλκινο δένδρο φοίνικα που στέκεται πάνω από τη λυχνία και χρησιμεύει για να διοχετεύει τον καπνό έξω μέσω της οροφής (26.6-7). Στη συνέχεια ο Παυσανίας στρέφεται στις προσφορές «που βρίσκονται στο ναό της Πολιάδος», μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει δύο αρχαία αντικείμενα, ένα ξύλινο ερμάριο που αποδίδεται στον Κέκροπα και ένα πτυσσόμενο σκαμνί που αποδίδεται στον Δαίδαλο και δύο ιστορικά αντικείμενα, παρατηρεί μετά τα όπλα που προέρχονται από τους Πέρσες (27.1). Αυτά είναι όλα, πριν εισέλθει στον περίβολο της Πανδρόσου στα δυτικά του ναού, με την ελιά του και τον σηκό του (27.2).

Ο Παυσανίας δεν καταγράφει τα περιεχόμενα στους αντίστοιχους θαλάμους.

Ποιος είναι ο θάλαμος με το άγαλμα; Είναι, τώρα, ο δυτικός θάλαμος που κάνει το κτήριο ακανόνιστο, με τα δύο πλαϊνά προστώα του και την σχεδόν τυφλή πρόσοψη με την υπερυψωμένη κιονοστοιχία. Επιπλέον, το δάπεδο κατεβαίνει προς τα κάτω σχεδόν στο υπέδαφος, όπως και το βόρειο προστώο, ενώ ο ανατολικός θάλαμος έχει γεμίσει για να ταιριάζει με το επίπεδο γύρω από το ναό. Ο δυτικός θάλαμος είναι πολύ μεγαλύτερος, τόσο σε ύψος όσο και σε επιφάνεια δαπέδου. Εδώ πρέπει να συμπεράνουμε ότι ο δυτικός θάλαμος φιλοξενούσε το άγαλμα και με τα προστώα του ήταν το επίκεντρο της αρχαίας τελετουργίας. Ο ανατολικός θάλαμος είναι ένα προσάρτημα σε συμβατικό ρυθμό.

Στη μακρά ιστορία της λατρείας της Αθηνάς, το αρχικό ιερό περιοριζόταν αναμφίβολα στην περιοχή του δυτικού θαλάμου και των προστώων. Μετά προστέθηκε ένας ανατολικός θάλαμος, ίσως για να φιλοξενεί τις προσφορές. Στη συνέχεια, ένας εντελώς νέος ναός, μνημειακός, κοντά στα νότια, ο δωρικός ναός των αρχών ή των μέσων του -6ου αιώνος. Τέλος, όταν αυτός ο ναός αντικαταστάθηκε, ο χώρος μετατοπίστηκε προς τα νότια, και έγινε ο Παρθενών.

Η σημασία του δυτικού θαλάμου επιβεβαιώνεται από μια λεπτομέρεια που οφείλουμε σε επιγραφές. Στο νόμο του Λυκούργου για τα Μικρά Παναθήναια (IG ΙΙ² 334), μια συγκεκριμένη μορφή θυσίας πρέπει να προσφέρεται «στον παλαιό ναό» -δηλαδή, στον ιωνικό ναό μας, ο οποίος έτσι ονομάζεται στα αθηναϊκά έγγραφα. Η φράση που παρατίθεται αποκαθίσταται εν μέρει, αλλά με πλήρη τεκμηρίωση.

Μια θυσία μέσα σε ναό είναι μια παραδοξότητα- επιπλέον, αυτό το παλαιό έθιμο διακρίνεται από ένα πιο πρόσφατο, μια πολύ πλούσια θυσία «στον μεγάλο βωμό της Αθηνάς» -δηλαδή το βωμό που έχει εντοπιστεί στο βράχο ανατολικά του μεγάλου δωρικού ναού.

Ο βωμός που χρησιμοποιήθηκε για την παλαιά μορφή θυσίας εμφανίζεται στα έγγραφα κατασκευής του ιωνικού ναού με την ονομασία «ο βωμός του Θυηχόου» (IG I³ 474 γρ. 77-79, 202-8· 476 γρ. 218-20).

Τα αρχεία δείχνουν ότι επρόκειτο για έναν αρκετά μεγάλο βωμό, με τουλάχιστον τέσσερις ορθοστάτες, και βρισκόταν στο βόρειο προστώο δίπλα στη μεγάλη θύρα στο δυτικό θάλαμο. Πιο συγκεκριμένα, βρισκόταν ανατολικά της θύρας, κάτω από ένα άνοιγμα στην οροφή που έβγαζε τον καπνό από τη θυσία, και πάνω από ένα άνοιγμα στο πλακόστρωτο που κατέλειγε σε κάποιες ρωγμές του φυσικού βράχου.

Το υγρό από τη θυσία προοριζόταν να τρέξει μέσα στις ρωγμές -ίσως το αίμα κατά τη θανάτωση του θύματος, ίσως η χολή από τη χοληδόχο κύστη όταν την εξέταζαν για οιωνούς.

Ο λειτουργός στο βωμό ονομάζεται θυηχόος– κατέχει μια θέση στο Θέατρο (IG ΙΙ² 5026). Ο τίτλος εξηγείται συνήθως ως «προσφοροδότης», από το θυος και χέω, σαν να ήταν καθήκον του να χέει σπονδές, οι οποίες στη συνέχεια προορίζονται για τις ρωγμές. Αλλά το πρώτο στοιχείο, ο θυος, είναι ο γενικός όρος για το ολοκαύτωμα, οπότε δεν μπορεί να εννοείται η «έκχυση». Το δεύτερο στοιχείο, εδώ παραφρασμένο από τη λαϊκή ετυμολογία, προέρχεται αντιθέτως από το επαναληπτικό ρήμα κοέω «παρακολουθώ», «βλέπω». Ο Ησύχιος διατηρεί την αληθινή μορφή Θυηκόου, και μας δίνει επίσης τους πυρκόους, «πυρο-παρατηρητές», ως μια κατηγορία δελφικών ιερέων που λάμβαναν οιωνούς από τη θυσιαστική φωτιά. Ο τίτλος είναι επομένως μια παραλλαγή του Ομηρικού θυοσκόου, που μαρτυρεί μια μορφή του ρήματος που αρχίζει από σ-, όπως στις γερμανικές γλώσσες (αγγλοσαξονικό skauwon, αγγλικό show). Ο Ευστάθιος στην Οδύσσεια Θ.362 εξηγεί σωστά τον θυοσκόο ως ιερόσκοπο, ενώ διακρίνει τον θυησκόο ως ιερέα που θυσίασε για λογαριασμό άλλων έναν ψευδεπίγραφο ορισμό που δεν αποκρύπτει το ουσιώδες σημείο: ότι ο θυοσκόος και ο θυηχόος είχαν προηγουμένως συσχετιστεί από κάποιον αρχαίο σχολιαστή.

«Ο παρατηρητής του ολοκαυτώματος» είναι ένας μάντης– ο Όμηρος χρησιμοποιεί τη λέξη μια φορά ως ως επίθετο του μάντις (Ιλιάδα Ω.221). Αυτός ο αρχαίος τίτλος επιβίωσε στην Αθήνα μαζί με ένα πανάρχαιο τελετουργικό, τη λήψη οιωνών κατά το νέο έτος κατά τη διάρκεια της θυσίας στην θεά Αθηνά.

Κατά την εορτή Πλυντηρίων, το ξύλινο άγαλμα λούζεται, χρίζεται και ενδύεται και πάλι με φρεσκοπλυμένο πέπλο. Εξετάζοντας την εορτή, θα δούμε ότι αυτές οι διαδικασίες λάμβαναν χώρα στο ιερό· το ότι το ξύλινο άγαλμα μεταφέρεται από την Ακρόπολη και λούζεται στη θάλασσα, έχει διαψευστεί. Το νερό ήταν διαθέσιμο για το πλύσιμο και το λουτρό στις ασβεστολιθικές πηγές στις κλιτύες της Ακροπόλεως.

Πρόκειται για δύο πηγές, αμφότερες στη βόρεια κλιτύ και αμφότερες κάποια στιγμή, ήταν άμεσα προσβάσιμες από το ιερό. Δύο σειρές σκαλοπατιών βρίσκονται σε μικρή απόσταση δυτικά του βόρειου προστώου. Το ίδιο το βόρειο προστώο είναι το πιθανό μέρος για το πλύσιμο και το λουτρό. Πρόκειται για μυστικές τελετές, που εκτελούνται από ειδικές ιερουργούς μακριά από τα συνηθισμένα μάτια. Το βόρειο προστώο είναι κατάλληλα απομονωμένο, αλλά αρκετά ευρύχωρο, με τον βωμό να βρίσκεται σε μια γωνία. Καθώς η εορτή Πλυντηρίων είναι η κύρια τελετή που απευθύνεται στο ξύλινο άγαλμα, μπορούμε να υποθέσουμε ότι εξ΄αρχής καθόριζε τη θέση του ξύλινου αγάλματος και του ιερού.

Οι πιο κοντινές σκάλες απέχουν περίπου 40 μέτρα. Κάποτε κατέβαιναν μέσα από μιας βαθιάς σκοτεινής σχισμής στο βράχο, σε αρκετές σειρές ξύλινων σκαλοπατιών, κεκλιμένων επιπέδων και τελικά πέτρινων σκαλοπατιών, σε ένα κρυφό πηγάδι.

Αυτή η εξαιρετική πηγή κατασκευάστηκε στα τέλη της Μυκηναϊκής εποχής και φαίνεται ότι χρησιμοποιήθηκε για μικρό χρονικό διάστημα πριν το πηγάδι σφραγιστεί.

Οι άλλες σκάλες, περίπου 15 μ. δυτικότερα, οδηγούν μέσα από το τείχος του περιβόλου και προς τα δυτικά στην πλαγιά προς τα σπήλαια του Πανός και του Απόλλωνος. Χρησιμοποιούνταν συχνά, κατά τη Μυκηναϊκή περίοδο και αργότερα, μάλιστα και μέχρι τους τουρκικούς χρόνους. Λίγο πιο πέρα βρίσκεται η πηγή της Κλεψύδρας. Έτσι και σε αυτήν μπορεί να φτάσει κανείς με απευθείας διαδρομή από την περιοχή του ιερού της Αθηνάς; και κατά καιρούς, όταν η Ακρόπολη απειλούνταν, λαμβάνονταν μέτρα για τη διασφάλιση της διαδρομής. Αλλά κανονικά θα ήταν πολύ πιο εύκολο να κάνει κανείς τον γύρο προς την Κλεψύδρα από την κανονική δυτική είσοδο. Στους ιστορικούς χρόνους, η Κλεψύδρα ήταν αναμφίβολα η πηγή για την εορτή των Πλυντηρίων. Όταν ο Αντώνιος προετοιμαζόταν για τον Παρθικό πόλεμο, προμηθεύτηκε στην Αθήνα δύο ισχυρά φυλαχτά, ένα στεφάνι από την ιερή ελιά και ένα δοχείο με νερό από την Κλεψύδρα- για το τελευταίο δόθηκε χρησμός (Πλούταρχος, Αντώνιος 34.1).

Τα κορίτσια που έπλεναν και έκαναν το λουτρό έπαιρναν το νερό από την πηγή. Στο νότιο προστώο του ιωνικού ναού υπάρχουν έξι «καρυάτιδες» (λανθασμένη ονομασία), αγέρωχες Κόρες (σωστή ονομασία) που μεταφέρουν το επιστύλιο στο κεφάλι τους, όπως θα μετέφεραν αντικείμενα σε μια τελετουργική πομπή. Τα νοητά αντικείμενα θεωρούνται γενικά καλάθια· αλλά πρόκειται μάλλον για δοχεία νερού για την εορτή του Πλυντηρίων.

Άλλα δοχεία χρειάζονταν για την έκχυση νερού στο λουτρό. Κατά την ανασκαφή της βόρειας πλαγιάς της Ακρόπολης, σε ένα κομμάτι από συντρίμμια περίπου 7 μ. ανατολικά της πηγής της Κλεψύδρας ανακαλύφθηκαν δοχεία μιας άγνωστης μέχρι τώρα κατηγορίας, που χρονολογούνται από τα τέλη του (-) πέμπτου αιώνα, τα οποία είχαν ξεβραστεί από πάνω· Τα δοχεία πετάχτηκαν όλα μαζί, περίπου το +200. Πριν από αυτό, είχαν φυλαχθεί σε κάποιο ιερό μέρος για διακόσια χρόνια. Το σχήμα τους έχει χαρακτηριστεί «οινοχόη», αλλά αναγνωρίζεται ότι ο λαιμός και το χείλος μοιάζουν περισσότερο με υδρία ή λουτρόφορο, σαν να ήταν για να ρίχνουν νερό.

Η διακόσμηση είναι ιδιόμορφη. Στο μπροστινό μέρος υπάρχουν δύο χυτά «στήθη», ένα χαρακτηριστικό που συναντάται μόνο στη γεωμετρική περίοδο, σε διαφορετικά είδη αγγείων. Οι ζωγραφισμένες σκηνές απεικονίζουν την θεά Αθηνά να ανεβαίνει στο άρμα της, και σε μια περίπτωση διασχίζει τη θάλασσα. Φοράει όμως μόνο τον πέπλο της, όχι την πανοπλία της όπως στις Παναθηναϊκές παραστάσεις (εκτός από δύο απεικονίσεις της Αθηνάς στο λαιμό των αγγείων). Θα μπορούσαν να απεικονίζουν την εορτή των Πλυντηρίων, αν το πλύσιμο και το καθάρισμα του ξύλινου αγάλματος λαμβάνονταν ως η έλευση της θεάς.

Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι τα δοχεία, όλα από το ίδιο εργαστήριο, χρονολογούνται για λόγους τεχνοτροπίας στο -410 έτος περίπου, τη στιγμή δηλαδή που ολοκληρώθηκε ο ιωνικός ναός. Φαίνεται ότι για την περίσταση κατασκευάστηκε μια νέα σειρά δοχείων.

Μέχρι στιγμής έχουμε δει ότι ο ιωνικός ναός σχεδιάστηκε για να φιλοξενήσει δύο αρχαίες τελετές, την τελετή Πλυντηρίων και τη λήψη οιωνών.

Αναμφισβήτητα υπήρχαν προκάτοχοι στην εν λόγω θέση. Οι σαφείς ενδείξεις προέρχονται από δύο πηγές, την «επιγραφή του εκατόμπεδου» και την αρχαϊκή ασβεστολιθική γλυπτική. Η πολύ αποσπασματική «επιγραφή του εκατόμπεδου» του -485/4 έχει ερευνηθεί για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς συμφωνημένα αποτελέσματα και το οποίο είναι μάταιο να επανέλθουμε σε αυτήν (IG Ι³ 4). Θα πρέπει όμως να γνωρίζουμε ότι σε μερικά σημεία η επιγραφή αποδίδει ένα απλό νόημα, και ότι η δυσκολία έχει προκύψει κυρίως είναι επειδή το νόημα αυτό δεν είναι αποδεκτό από το σύνηθες εύρος απόψεων για την τοπογραφία της Ακροπόλεως.

Η επιγραφή αναφέρεται σε δύο ιερούς τόπους στην ίδια περιοχή, μια περιοχή με πολύ κόσμο την ώρα της εορτής- οι κανόνες συμπεριφοράς είναι αναρτημένοι στη στήλη από πέτρα. Ο ένας τόπος είναι ο νέος, «ναός» (Β 11, 12, δ. Α 16), ο άλλος ο εκατόμπεδος, «εκατόποδος» (Β 10-11, 18). Σίγουρα «ο ναός» είναι το αρχαιότερο ιερό της Αθηνάς, ο προκάτοχος του ιωνικού ναού, ο οποίος στην εποχή του θα ονομάζεται είτε «ο ναός με το ξύλινο άγαλμα» είτε «ο παλαιός ναός». Και σίγουρα «ο εκατόποδος», που θαυμάζεται για το μέγεθός του, είναι ο μεγάλος δωρικός ναός ακριβώς νότια του παλαιότερου ιερού· διότι το μήκος των θεμελίων μέσα στο περιστύλιο είναι στην πραγματικότητα εκατό πόδια.

Αυτό το μάλλον προφανές νόημα είχε επισημανθεί πριν από πολύ καιρό, αλλά έχει ως επί το πλείστον απορριφθεί λόγω ορισμένων προκαταλήψεων. Σύμφωνα με την ορθόδοξη άποψη, ο ιωνικός ναός είναι το σύνθετο «Ερέχθειο», ένα υβριδικό ιερό του Ερεχθέα και της Αθηνάς· άρα δεν είχε κανέναν προκάτοχο, ή κανέναν που θα μπορούσε να αναφέρεται απλώς ως «ο ναός». Θα ακολουθήσει ότι ο «ο ναός» είναι ο μεγάλος δωρικός ναός. Και επίσεις στη συνέχεια ότι ο «εκατόμπεδος», όρος που περιγράφει απόλυτα τον δωρικό ναό, είναι κάτι άλλο. Ας είναι απλώς ένας υποθετικός ναός στη θέση του Παρθενώνα ακόμη κι αν δεν υπάρχει κανένα ίχνος κτηρίου εδώ με αυτή τη διάσταση ή ας είναι απλώς ένας περίβολος αντί για ναός – λες και ένας τέτοιος τόπος άξιζε ένα τέτοιο όνομα.

Η επιγραφή περιέχει και άλλα στοιχεία που υποδεικνύουν το ίδιο προφανές νόημα. Απαγορεύει να γίνει κάτι με «το πυρ» (Β 6). Όπως έχουν δει άλλοι, πρόκειται πιθανότατα για την ιερή πυρά στην άσβεστο λύχνο του ναού της Αθηνάς- δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για μαγείρεμα ή κάτι παρόμοιο. Σίγουρα αυτή η φωτιά έκαιγε πάντα στο ίδιο σημείο, δίπλα στην ξύλινη εικόνα στο παλαιότερο ιερό. Ένα μέρος κοντά στο «ναό» υποδηλώνεται στη φράση «νότια [ή έξω ή κάτω από] το ναό, μέσα στο Κεκρόπιο» (Β 9-10). Ομολογουμένως, η λέξη «Κεκρόπιον» εξαρτάται από την αποκατάσταση της επιγραφής, προερχόμενη από το μονό γράμμα κ-. Αλλά κανείς δεν έχει επινοήσει άλλο συμπλήρωμα που να ταιριάζει στο χώρο- και αυτό είναι απολύτως εύλογο, διότι το Κεκρόπιον βρίσκεται αργότερα στη νότια πλευρά του ιωνικού ναού, δίπλα στο νότιο προστώο (IG Ι³ 474 γραμμή 9 κ.λπ.). Τέλος, «οι Ταμίες της Αθηνάς πρέπει να ανοίγουν τους θάλαμους στο εκατόμπεδον για επίδειξη» κατά τη διάρκεια ορισμένων ημερών (Β 17-21).12 Τι άλλο μπορεί να είναι αυτοί οι θάλαμοι παρά τα δύο μικρότερα δωμάτια μεταξύ του ανατολικού και του δυτικού θαλάμου του μεγάλου δωρικού ναού;

Με μια απλή ανάγνωση, λοιπόν, η «εκατόμπεδον επιγραφή» υποδεικνύει ότι το- 485 δύο σημαντικοί ναοί βρίσκονταν κοντά ο ένας στον άλλο στην Ακρόπολη· ο εκατοντάποδος δωρικός ναός και ένας ναός που αντιστοιχούσε στον μεταγενέστερο ιωνικό ναό. Όπως όλοι γνωρίζουν, σημαντικά θραύσματα αρχαϊκής ασβεστολιθικής και μαρμάρινης γλυπτικής έχουν αποδοθεί στα αετώματα του δωρικού ναού (ή αλλιώς στα αετώματα του υποθετικού «εκατόποδου» ναού στη θέση του Παρθενώνος). Ακόμη, άλλα θραύσματα ασβεστόλιθου προέρχονται πιθανότατα από το ναό που αντιστοιχεί στον ιωνικό ναό.

Προβλέπονται συνήθως τέσσερα μικρότερα αετώματα, πλάτους από 5,5 έως 6,5 μ. περίπου, με τα ακόλουθα θέματα: Ο Ηρακλής πολεμά την Ύδρα, ο Ηρακλής πολεμά τον Τρίτωνα, ο Ηρακλής εισέρχεται στον Όλυμπο και, πιο αινιγματικά, μια ομάδα μορφών που στέκονται μπροστά από ένα συγκεκριμένο κτήριο, το οποίο αποδίδεται με μεγάλη λεπτομέρεια. Οι αρχές της γλυπτικής διαφωνούν σχετικά µε τις αντίστοιχες χρονολογίες τους, και οι αρχές της αρχιτεκτονικής διαφωνούν σχετικά µε τον αριθµό και τη µορφή των κτηρίων στα οποία θα µπορούσαν αντίστοιχα να αποδοθούν. Κανείς, ωστόσο, δεν είναι έτοιµος να υποθέσει ότι υπάρχουν αρκετοί µικροί αρχαϊκοί ναοί στην Ακρόπολη.

Αντ’ αυτού, μας λένε να σκεφτούμε «θησαυροφυλάκια» -δηλαδή, μικρά ναοδομικά κτήρια, όπως αυτά που συναντάμε στα πανελλήνια ιερά, όπου προορίζονταν να εξυπηρετούν τους σκοπούς των διαφόρων πόλεων που συμμετείχαν στην επανένωση. Δεν εξηγήθηκε ποτέ πώς οι «θησαυροί» θα μπορούσαν να είναι κατάλληλα κτήρια για την Αρχαϊκή Ακρόπολη. Τα οικήματα που αναφέρονται δύο φορές στην «εκατόμπεδον επιγραφή» με δυσκολία θα σχετίζονταν. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι πρόκειται για θαλάμους ναών που χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση προσφορών και άλλων τιμαλφών, όπως ήταν, σε μεταγενέστερη εποχή, οι δύο θάλαμοι του Παρθενώνος, και ένας ή και οι δύο θάλαμοι του ιωνικού ναού. Αλλά ακόμη και αν επρόκειτο για ξεχωριστά κτήρια, δεν θα είχαν την αρχιτεκτονική μορφή αυτών των πανελλήνιων εκθεμάτων των Θησαυρών. Η συζήτηση για «θησαυροφυλάκια» πρέπει να απορριφθεί.

Οποιοσδήποτε αρχαϊκός προκάτοχος του ιωνικού ναού ήταν πιθανότατα δωρικός και μπορεί να έφερε γλυπτά στα αετώματα. Με την ίδια ακανόνιστη κάτοψη, δύο μέτωπα και δύο προσόψεις, τα αετώματα ήταν τέσσερα. Οι τέσσερις γλυπτικές ομάδες εξηγούνται έτσι, αν προστέθηκαν σε διαφορετικούς χρόνους.

Ο γλυπτός διάκοσμος πολλών κτηρίων της Ακροπόλεωςς απεικονίζει ασυνήθιστα τελετουργικές σκηνές. Οι καρυάτιδες του νότιου προστώου του ιωνικού ναού απεικονίζουν πιθανότατα τις κόρες που έφερναν νερό για το λουτρό της Αθηνάς· διαφορετικά είναι οι κανηφόρες. Η ζωφόρος του Παρθενώνα απεικονίζει τα κύρια στοιχεία της Παναθηναϊκής πομπής. Η ζωφόρος του παραστάτη του ναού της Νίκης απεικονίζει την βίαιη αιματοχυσία της εορτής του αλωνίσματος. Η τέταρτη πενταμελής ομάδα που αναφέρθηκε παραπάνω είναι μια ακόμη ασυνήθιστη απόδοση της τελετουργίας· διότι η σκηνή δεν ταιριάζει με κανένα μυθικό επεισόδιο, αλλά μοιάζει μάλλον με μια αργή και επίσημη τελετή. Μια ερμηνεία που συνδυάζει μύθο και τελετουργία: οι τρεις κόρες του Κέκροπος παρουσιάζονται έξω από έναν μυθικό ναό της Αθηνάς, στην πραγματική τους υπηρεσία ως αρρηφόρες.

Όπως είπαν και άλλοι, η ελιά που φαίνεται πίσω από έναν χαμηλό τοίχο πρέπει να είναι η ελιά στον περίβολο της Πανδρόσου. Είναι πιθανό ότι και οι τρεις γυναικείες μορφές κάποτε κρατούσαν δοχεία με νερό: όπως και με τις Καρυάτιδες, η σκηνή ερμηνεύεται καλύτερα ως η εορτή των Πλυντηρίων. Οι υδροφόρες στέκονται μπροστά από το ναό, η μία από αυτές στην είσοδο. Ο περίβολος με την ελιά βρίσκεται στα αριστερά · έτσι η θέα είναι από το νότο. Το αέτωμα ταιριάζει στο νότιο προστώο ως παλαιότερο αντίστοιχο των Καρυάτιδων.

Θα πρέπει να αναφερθεί στο τέλος ότι ορισμένα ίχνη ενός πολύ πρώιμου ιερού έχουν εντοπιστεί από τοπογράφους που πιστεύουν στο σύνθετο «Ερέχθειο». Ο G. P. Stevens βρήκε τομές βράχων στη γραμμή του νότιου τοίχου της αναβαθμίδας που αργότερα κατέλαβε ο μεγάλος δωρικός ναός, ακριβώς πάνω στον άξονα του νότιου προστώου του ιωνικού ναού. Εδώ τοποθέτησε έναν επίσημο δρόμο εισόδου που οδηγούσε βόρεια προς τη θέση «Ερέχθειο» κατά τις ημέρες πριν από τον δωρικό ναό. Ο Σ. Ε. Ιακωβίδης ανακατασκευάζει δύο προϊστορικούς τοίχους αναβαθμίδας που τρέχουν παράλληλα και κοντά μεταξύ τους κατά μήκος της βόρειας πλευράς της θέσης «Ερέχθειο», τοίχους που πιστεύει ότι περιέκλειαν τα αρχαιότερα αντικείμενα της «χθόνιας» λατρείας. Αναπόφευκτα, τα ίχνη αυτά πρέπει να παραμείνουν κάπως αμφισβητούμενα.

Πηγή εικόνας https://www.anasynthesis.co.uk/index.php/erechtheion/erechtheion