Τα κατ’ αγρούς Διονύσια

α’. Η εποχή και ο χαρακτήρας των εορτών

β’. Η πομπή

γ’. Ο ασκωλιασμός στα κατ’ αγρούς Διονύσια

δ’. Η κατανομή θεατρικών παραστάσεων στα κατ΄αγρούς Διονύσια

ε’. Ο εορτασμός στον Πειραιά

στ’. Ο εορτασμός στη Ελευσίνα

ζ’. Ο εορτασμός στο Ικάριον (Αθηναϊκός δήμος)

η΄.Τα Διονύσια κατ’ αγρούς σε άλλους δήμους

θ’. Η σημασία των κατ’ αγρών Διονυσίων

………………………………………

Συγγραφεύς > από την διατριβή του John Gould (1991)

Οι εορτασμοί που ονομάζονται τα κατ’ αγρούς Διονύσια τελούνται, τουλάχιστον κατά κανόνα, κατά τον μήνα Ποσειδεώνα, τον μήνα που διανύουμε τώρα και αντιστοιχεί κατά προσέγγιση με τον σημερινό Δεκέμβριο. Το βασικό χαρακτηριστικό των εορτασμών είναι μια πομπή που συνοδεύει έναν φαλλό τον οποίο οι λατρευτές βαστούν ψηλά· δεν υπάρχει αμφιβολία ’οτι κάποτε η συγκεκριμένη τελετή αποσκοπούσε αρχικά στην προώθηση ή την ενθάρρυνση της ευφορίας του φθινοπωρινού σπόρου των καλλιεργειών που μόλις είχε φυτευτεί στη γή ή γενικώς στην ευφορία και γονιμότητα της χθόνας που αυτό τον καιρό μοιάζει να βυθίζεται σε νάρκη.

Πότε άρχισε η ιδιαίτερη συσχέτιση με τον Διόνυσο δεν μας είναι γνωστό· το τελετουργικό της ευφορίας και γονιμότητας των καλλιεργειών στην νάρκη του χειμώνος είναι κατά πάσα πιθανότητα κατά πολύ αρχαιότερο από την λατρεία του Διονύσου στην Αττική και αρχικώς δεν είχε καμμία σχέση με τον οίνο.

Η εποχή του τρύγου έχει περάσει και ολοκληρωθεί πριν από τρεις μήνες και ο νέος οίνος δεν είναι ακόμη έτοιμος ώστε να ανοιχτούν οι πίθοι· αυτό το αφήνουν για τα Πιθοίγια, δύο ή μήνες μετέπειτα, για την πρώτη μεσούντος του Ανθεστηριώνος.

Παρόλα αυτά κατά την διάρκεια των κατ’ αγρών Διονυσίων επικρατεί η ευθυμία και γίνεται μεγάλη κατανάλωση οίνου, στους Ιστορικούς χρόνους υπάρχει η αντίληψη ότι αυτές οι εορτές τελούνται προς τιμήν του Διονύσου.

Δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς συνδέθηκαν για πρώτη φορά οι δραματικές παραστάσεις με κάποιους ή με όλους αυτούς τους εορτασμούς των κατ’ αγρών Διονυσίων.

Στην Ιστορική περίοδο η οργάνωση των εορτών είναι εσωτερική υπόθεση των δήμων και , τουλάχιστον στις αρχές του 4ου πκχ αιώνος, δεν διεξάγονται σε όλα τα μέρη την ίδια ημερομηνία του μηνός Ποσειδεώνος, αφού ο Πλάτων (Πολιτεία ν. 475d) κάνει λόγο για ανθρώπους που μεταβαίνουν από την μία εορτή στην άλλη, ανά τους αττικούς δήμους, μαζί με το δραματολόγιο τους ή τον θίασό τους έχοντας αφιερώσει χρόνο για τις μετακινήσεις τους.

Ο Πλούταρχος (Ότι ουδ’ ηδέως ζην εστίν κατ’ Επίκουρον 1098b) κάνει λόγο στην εποχή του για τους δούλους που συμμετείχαν στις διασκεδάσεις και αξιοποιούσαν αυτό το προνόμιο τους στο έπακρον, όπως αναμφίβολα έκαναν και την κλασσική Αθήνα αιώνες πριν τον Πλούταρχο.

Η πομπή

Η μοναδική επιβεβαιωμένη πληροφορία για την πομπή στα κατ’ αγρούς Διονύσια είναι αυτή που αντλούμε από την σκηνή των Αχαρνέων του Αριστοφάνους (241-279), στην οποία ο Δικαιόπολις παρουσιάζει μια αναπαράσταση (σε μικρότερη κλίμακα) της πομπής. Επικεφαλής είναι η κόρη του ως κανηφόρος, κρατώντας ως προσφορά ένα γλύκισμα, έναν επίπεδο άρτο, στο οποίο ρίχνει έναν χυλό με μια κουτάλα· πίσω της ο δούλος Ξανθίας ως φαλλοφόρος (μαζί με έναν άλλο) κρατά έναν όρθιο φαλλό σε ένα κοντάρι και , τέλος, ο ίδιος ο Δικαιόπολις, αντιπροσωπεύοντας μια μικρή ομάδα κωμαστών, τραγουδά μια ωδή στον Φαλή, το προσωποποιημένο σύμβολο της γονιμότητος, ο οποίος χαιρετίζεται ως σύντροφος του «Βάκχου».

Η ωδή περιλαμβάνει λόγους που μπορούν να ερμηνευτούν ως δύο αναφορές σε πρόσωπα ·στα τραγούδια αυτού του είδους αναφέρεται ο Αριστοτέλης , όταν λέει για την κωμωδία ότι κατάγεται από των τα φαλλικά (εξαρχόντων) α έτι και νυν εν πολλαίς των πόλεων διαμένει νομιζόμενα (Περι ποιητικής 4. 1449. 11).

Σε ένα αττικό μελανόμορφο κύπελλο των μέσων του -6ου αιώνος φαίνεται ότι απεικονίζει μια τέτοια πομπή. Στη μια πλευρά έξι άνδρες κρατούν ένα κοντάρι, πάνω στο οποίο βρίσκεται ένας φαλλός και ένας παχύς άνδρας καβαλικεύει το κοντάρι· στην άλλη πλευρά τη θέση του άνδρα έχει πάρει ένας σάτυρος που έχει στην πλάτη του μια μικρή μορφή με ένα κέρας από το οποίο πίνει (ρυτόν).

Η εορτή του Δικαιοπόλιδος είναι ιδιωτική και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι πομπές διέφεραν σε λαμπρότητα από δήμο σε δήμο. Οι κυριότερες πληροφορίες που διαθέτουμε είναι για τον Πειραιά, όπου η πομπή και η θυσία μαρτυρούνται από τον -4ο αιώνα, (Νόμος Ευηγόρου, IG. II³. 380).

Στα τέλη του -2ου αιώνος υπάρχει η Εισαγωγή του θεού, όπως ακριβώς γίνεται και στα Διονύσια εν άστει, και οι έφηβοι που παίρνουν μέρος θυσιάζουν έναν ταύρο (SEGxv. 104, 24).

Ακόμη, υπάρχουν στοιχεία για την πομπήν και την θυσία στην Ελευσίνα (IG. II². 949).

Σε μικρότερους δήμους η πομπή είναι απλούστερη και πρέπει να μοιάζει με την περιγραφή του Πλουτάρχου (Περί φιλοπλουτίας 527d), είτε αναφέρεται στην Αττική είτε στην γενέτειρά του την Βοιωτία – η πάτριος των Διονυσίων εορτή το παλαιόν επέμπετο δημοτικώς και ιλαρώς, αμφορεύς οίνου και κληματίς, είτα τράγον τις είλκεν, άλλος ισχάδων άρριχον ηκολούθει κομίζων, επί πάσι δ’ ο φαλλός.

Υπήρχαν πολλά είδη φαλλικών πομπών στον ελληνικό κόσμο, αλλά ο Αθήναιος δεν συσχετίζει καμμία με τα κατ’ αγρούς Διονύσια (xiv 621d-622d).

Η πομπή συνοδεύεται από έναν κωμόν , αλλά , αν και η λέξη μαρτυρείται για τα Μεγάλα Διονύσια , τα εν άστει, ποτέ δεν φαίνεται να συνδέεται με τα Μικρά Διονύσια. Διαγωνισμοί κωμών μαρτυρούνται όμως για τους τετρακώμους, ομάδα τεσσάρων δήμων νοτιοδυτικά της πόλης των Αθηναίων (IG. II². 3103), αλλά η κοινή λατρεία τους είναι αυτή του Ηρακλέους.

Ένας παράλληλος διαγωνισμός εμφανίζεται στις Αχαρνές αλλά δεν διεσώθηκε η τιμώμενη θεότητα (IG. II². 3104).

Ο ασκωλιασμός στα κατ’ αγρούς Διονύσια

Λέγεται συχνά ότι ένα παιχνίδι αυτών των εορτών είναι ο ασκωλιασμός, η προσπάθεια δηλαδή να πηδήξουν ή να σταθούν επάνω σε έναν μεγάλο γεμάτο ασκό, από δέρμα αίγας, οίνου αλειμμένου με λάδι ή λίπος ελαιών. Παρόλα αυτά το παιχνίδι λάμβανε χώρα σε πολλές εορτές και είναι αμφίβολο αν θα πρέπει να συνδεθεί ειδικά με τα κατ’ αγρούς Διονύσια.

Η κατανομή θεατρικών παραστάσεων στα κατ΄αγρούς Διονύσια

Δεν είναι πιθανό να είχαν όλοι οι δήμοι δραματικές εορτές στα κατ’ αγρούς Διονύσια. Αντιστρόφως, δεν μπορει να θεωρηθεί βέβαιο ότι οι αναφορές στα Διονύσια ή σε δραματικούς αγώνες στους δήμους αφορούν αναγκαστικά στα κατ’ αγρούς Διονύσια κατά τον Ποσειδεώνα, για τον οποίο μπορούμε να πούμε, καθώς βρισκόταν στην μέση του Χειμώνος, δεν αποτελούσε ίσως κατάλληλο χρόνο για δραματικές παραστάσεις σε εξωτερικό χώρο.

Παρόλα αυτά υπάρχουν μαρτυρίες για παραστάσεις κατά τον Ποσειδεώνα σε δύο αθηναϊκούς δήμους, τον Μυρρινούντα (IG. II². 1183.36, -4ος αιών) και τον Πειραιά (IG. II². 1496, -4ος αιών).

Πειραιάς

Τα κατ’ αγρούς Διονύσια του Πειραιώς είναι τα πιο σημαντικά. Κατά την περίοδο των Διονυσίων κατ΄αγρούς, των Ληναίων, και των εν άστει Διονυσίων, δηλαδή από την έναρξη του Ποσειδεώνος έως την λήξη του Ελαφηβολιώνος η Αθηναϊκή Πολιτεία απαγόρευε την απαίτηση χρεών του λαού και την λήψη ενεχύρων, είτε από το κράτος είτε από τους ιδιώτες, σύμφωνα με τον νόμο του Ευηγόρου.

Ολόκληρη η πόλη και οι δρόμοι καθαρίζονται με σχετικό ψήφισμα για την πομπή στα κατ΄αγρούς Διονύσια του Πειραιώς, που είναι και τα πιο σημαντικά στον Ποσειδεώνα.

Η διαχείριση της εορτής βρίσκεται στα χέρια του δημάρχου και ίσχυε για όλους τους δήμους όπου τελούνται τα Διονύσια.

Ο Νόμος του Ευηγόρου αναφέρει κωμωδίες και τραγωδίες αλλά όχι διθύραμβους, οι νικητές στεφανώνονται. Οι αθηναίοι έφηβοι τιμώντας τα κατ’ αγρούς Διονύσια του Πειραιώς με θυσία και αφιέρωση φιάλης παραμένουν τέσσερις ημέρες στην πόλη (S.E.G xv. 104. 24).

Ελευσίνα

Στην Ελευσίνα του -4ου αιώνος εορτάζονται τα κατ’ αγρούς Διονύσια με παραστάσεις τραγωδίας κωμωδίας και διθύραμβο (IG. II²1186). Τον -2ο αιώνα μαρτυρούνται πομπή και αγώνες. Ο Σοφοκλής και ο Αριστοφάνης είχαν μεταβεί στην Ελευσίνα για να διαγωνιστούν.

Το Ικάριον (Ικαρία Αττικής)

Η Ικαρία κατέχει ειδική θέση ανάμεσα στους δήμους της Αττικής για το γεγονός ότι διαθέτει παραδόσεις που την συνδέουν με την έλευση του Διονύσου στην Αττική και με τις απαρχές της τραγωδίας και της κωμωδίας. Διαθέτει την παλαιότερη επιγραφική μαρτυρία για τέλεση δραματικών παραστάσεων των -5ο αιώνα (I.G. Ι² 186).

Τα Διονύσια κατ’ αγρούς σε άλλους δήμους

Στον μήνα Ποσειδεώνα τα αθηναϊκά Διονύσια κατ’ αγρούς τελούνται στην Αιξωνή σύμφωνα με επιγραφικές μαρτυρίες στις Αχαρνές όπου εκεί υπάρχει καταγραφή για κωμωδία και διθύραμβο. Στην Αιγιαλία, στον Κολλυτό παίζονται κωμωδίες στα κατ΄αγρούς Διονύσια με τον περίφημο υποκριτή Παρμένωνα.

Στον Μυρρινούντα, την Παιανία, στην Φλυή οι εορτασμοί περιλαμβάνουν παραστάσεις κωμωδίας.

Στον Ραμνούντα όπου παίζονται παραστάσεις μέχρι τα Λήναια.

Στην Σαλαμίνα με παραστάσεις τραγωδίας υπό τον έλεγχο του άρχοντος.

Η σημασία των κατ’ αγρών Διονυσίων

Τα κατ’ αγρούς Διονύσια βρίσκονται σε στενότερη σχέση με την γη από ότι οι άλλες μεγάλες εορτές της πόλης και διατηρούν το θρησκευτικό τους περιεχόμενο με μεγαλύτερη ένταση και διάρκεια.

Δίδεται η ευκαιρία στους δήμους ανά την Αθήνα να μιμηθούν το άστυ των Αθηναίων και να κατοχυρώσουν την ταυτότητά τους μέσα στην Πολιτεία με απονομές στεφάνων των ευεργετών αντανακλώντας τους θεσμούς της πόλης.

Ότι διοργανώνουν το κάνουν με τα δικά τους μέσα. Μετά τα τελετουργικά και την πομπή ο διθύραμβος και η κωμωδία και η τραγωδία μαρτυρούνται σε πολλούς δήμους στα μικρά θέατρα ανά την αττική , όπως του Θορικού και του Ραμνούντος.

Ο λατρευτικός χειμερινός κύκλος του Διονύσου δεν σταματά κατά τον Ποσειδεώνα, οι εορτασμοί των κατ’ αγρών Διονυσίων (Διονυσιακοί εορτασμοί στους αθηναϊκούς δήμους) επεκτείνονται πέρα από την εποχή των Ληναίων (Γαμηλιών) φτάνοντας στα Ανθεστήρια και τέλος στα μεγάλα Διονύσια εν άστει των Αθηναίων.